The Russian Factor in the Historiography of Azerbaijani–Georgian Relations: A Comparative Analysis of Scholarly Approaches and Conceptual Frameworks

Öz

This article examines interpretations of the Russian factor in the historiography of Azerbaijani–Georgian relations in the late eighteenth and early nineteenth centuries. It compares scholarly approaches, identifies their evidentiary foundations, and explains differences between interpretations. Historical analysis covers 1783–1813, whereas the historiographical corpus spans the nineteenth to twenty-first centuries. The study combines comparative analysis, contextualisation of historical knowledge, and critical examination of terminology. It considers imperial military histories, early twentieth-century Georgian scholarship, Soviet and post-Soviet research, and English-language studies. The analysis identifies differences concerning political agency, treaty obligations, and the relationship between imperial intentions and administrative practice. It demonstrates that extensive documentation does not eliminate the influence of source selection on historical conclusions. Explanations emphasising protection, territorial expansion, international rivalry, and local rulers’ independent diplomatic initiatives are differentiated. Decisions of the Russian government are distinguished from actions of Caucasian commanders and the interests of khanates and Georgian political actors. The article contributes a framework for comparing these levels across historical problems. The approach guards against projecting modern borders and assumptions of national unity onto earlier political relations. It concludes that explaining changes in regional relations requires attention to diverse interests, historically specific decision-making circumstances, and the evidentiary basis of competing interpretations.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijani–Georgian relations
• comparative analysis
• historiography
• imperial policy
• Russian factor.

Azerbaycan–Gürcistan İlişkilerinin Tarih Yazımında Rusya Faktörü: Bilimsel Yaklaşımların ve Kavramsal Çerçevelerin Karşılaştırmalı Analizi

Öz

Bu makale, XVIII. yüzyılın sonları ile XIX. yüzyılın başlarında Azerbaycan–Gürcistan ilişkilerinde Rusya faktörünün tarih yazımında nasıl yorumlandığını incelemektedir. Çalışmanın amacı, bilimsel yaklaşımları karşılaştırmak, bu yaklaşımların kaynak temellerini belirlemek ve tarihçilerin yorumları arasındaki farklılıkları açıklamaktır. Tarihsel inceleme 1783–1813 yıllarına odaklanırken, incelenen literatür XIX–XXI. yüzyıllarda yayımlanan çalışmalardan oluşmaktadır. Araştırmada karşılaştırmalı analiz, tarihsel bilginin bağlamsallaştırılması ve araştırma terminolojisinin eleştirel değerlendirilmesi yöntemleri kullanılmaktadır. İmparatorluk dönemi askerî tarih çalışmaları, XX. yüzyıl başlarındaki Gürcü tarihçiliği, Sovyet dönemi araştırmaları, Sovyet sonrası literatür ve İngilizce çalışmalar karşılaştırılmaktadır. Temel görüş ayrılıklarının siyasal aktörlerin tanımlanması, antlaşma yükümlülüklerinin yorumlanması ve imparatorluk hedefleri ile yönetim uygulamaları arasındaki ilişkinin açıklanmasından kaynaklandığı gösterilmektedir. Belgelerin çokluğu, sonuçların kaynak seçimine bağımlılığını kendiliğinden ortadan kaldırmamaktadır. Himaye, toprak genişlemesi, uluslararası rekabet ve yerel hükümdarların bağımsız diplomatik girişimlerini esas alan açıklamalar birbirinden ayrılmaktadır. Rus hükümetinin kararları, Kafkasya’daki askerî komutanların uygulamaları ile hanlıkların ve Gürcü siyasal güçlerinin çıkarları ayrı düzlemlerde ele alınmaktadır. Çalışmanın bilimsel katkısı, bu düzlemleri ortak tarihsel sorunlar üzerinden karşılaştırmasıdır. Böylece aktörlerin siyasal hareket alanı kendi tarihsel koşullarıyla değerlendirilmektedir. Önerilen yaklaşım, günümüzün devlet sınırlarıyla ulusal birlik anlayışlarının geçmişteki siyasal ilişkilere aktarılmasını önlemeye yardımcı olmaktadır. Sonuç olarak, Rusya faktörünün açıklanmasında bölgesel ilişkilerin değişim mekanizmalarının, katılımcıların farklılaşan çıkarlarının, kararların alındığı koşulların ve yorumları destekleyen kaynakların birlikte değerlendirilmesi gerektiği ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan–Gürcistan ilişkileri
• imparatorluk politikası
• karşılaştırmalı analiz
• Rusya faktörü
• tarih yazımı.

Kaynakça

1. Abdullaev, G. B. (1965). Azerbaidzhan v XVIII veke i vzaimootnosheniia ego s Rossiei. Izdatel’stvo Akademii nauk Azerbaidzhanskoi SSR. (In Russian).
2. Atkin, M. (1979). The strange death of Ibrahim Khalil Khan of Qarabagh. Iranian Studies, 12(1–2), 79–107. https://doi.org/10.1080/00210867908701551
3. Atkin, M. (1980). Russia and Iran, 1780–1828. University of Minnesota Press.
4. Avalov, Z. D. (1901). Prisoedinenie Gruzii k Rossii. Tipografiia A. S. Suvorina. (In Russian).
5. Berger, S., & Conrad, C. (2015). The past as history: National identity and historical consciousness in modern Europe. Palgrave Macmillan.
6. Berzhe, A. P. (Ed.). (1866–1873). Akty, sobrannye Kavkazskoiu arkheograficheskoiu komissieiu (Vols. 1–5). Tipografiia Glavnogo upravleniia namestnika Kavkazskogo. (In Russian).
7. Bournoutian, G. A. (2021). From the Kur to the Aras: A military history of Russia’s move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813. Brill. https://doi.org/10.1163/9789004445161
8. Butkov, P. G. (1869). Materialy dlia novoi istorii Kavkaza s 1722 po 1803 god (Parts 1–3). Tipografiia Imperatorskoi akademii nauk. (In Russian).

9. Degoev, V. V. (2001). Bol’shaia igra na Kavkaze: Istoriia i sovremennost’. Russkaia panorama. (In Russian).
10. Dubrovin, N. F. (1866). Zakavkaz’e ot 1803–1806 goda. Tipografiia Departamenta udelov. (In Russian).
11. Fadeev, A. V. (1960). Rossiia i Kavkaz pervoi treti XIX v. Izdatel’stvo Akademii nauk SSSR. (In Russian).
12. Grdzelidze, K., & Ebralidze, A. (2023). Defining contexts of the postcolonial, the post-Soviet, and the peripheral—The case of Georgia. Kafkasya Çalışmaları, 8(14), 57–82. https://doi.org/10.21488/jocas.1278002
13. Gvosdev, N. K. (2000). Imperial policies and perspectives towards Georgia, 1760–1819. Macmillan Press. https://doi.org/10.1057/9781403932785
14. Həmidova, Ş. P. (1985). XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycan–Gürcüstan münasibətləri tarixindən. Elm.
15. Ibragimbeili, Kh. M. (1969). Rossiia i Azerbaidzhan v pervoi treti XIX veka: Iz voenno-politicheskoi istorii. Nauka. (In Russian).
16. Iggers, G. G. (1997). Historiography in the twentieth century: From scientific objectivity to the postmodern challenge. Wesleyan University Press.
17. Javakhishvili, I. (1919). Damokidebuleba Rusetsa da Sakartvelos shoris me-XVIII-e saukuneshi. Kartuli klubi. (In Georgian).
18. Kandelaki, D. (2021). O knige A. Marsova “Kratkaia gruzinskaia istoriia”. History, Archaeology, Ethnology, (5), 323–334. (In Russian). https://www.sciencejournals.ge/index.php/HAE/article/view/148
19. Kərimli, İ. Q. (2017). Rusiyanın Cənubi Qafqaz siyasəti və Azərbaycan–Gürcüstan münasibətləri (XVIII əsrin sonu–XIX əsrin əvvəlləri) [Abstract of a doctoral dissertation, A. A. Bakikhanov Institute of History, Azerbaijan National Academy of Sciences]. (In Azerbaijani). https://aak.gov.az/upload/dissertasion/tarix/tar_n_kiq_24_05_17.pdf
20. King, C. (2008). The ghost of freedom: A history of the Caucasus. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195177756.001.0001
21. Lang, D. M. (1957). The last years of the Georgian monarchy, 1658–1832. Columbia University Press. https://doi.org/10.7312/lang93710
22. Leviatov, V. N. (1948). Ocherki iz istorii Azerbaidzhana v XVIII veke. Izdatel’stvo Akademii nauk Azerbaidzhanskoi SSR. (In Russian).
23. Markova, O. P. (1966). Rossiia, Zakavkaz’e i mezhdunarodnye otnosheniia v XVIII veke. Nauka. (In Russian).
24. Mustafaev, Dzh. M. (1989). Severnye khanstva Azerbaidzhana i Rossiia (konets XVIII–nachalo XIX v.). Elm. (In Russian).
25. Mustafazadə, T. T. (2002). XVIII yüzillik–XIX yüzilliyin əvvəllərində Osmanlı–Azərbaycan münasibətləri. Elm.
26. Mustafazadə, T. T. (2013). Azərbaycan–Rusiya münasibətləri: XVIII əsrin ikinci yarısı–XIX əsrin əvvəllərində. Şərq-Qərb.
27. Paichadze, G. G. (1983). Georgievskii traktat. Metsniereba. (In Russian).
28. Rayfield, D. (2012). Edge of empires: A history of Georgia. Reaktion Books.
29. Suny, R. G. (1994). The making of the Georgian nation (2nd ed.). Indiana University Press.