The Political Possibility of Individual Action: The Case of Conscientious Objection in Turkey

Abstract

This article challenges a common assumption in the literature on conscientious objection —namely, that conscience, due to its individual and subjective nature, should be excluded from the political sphere grounded in the principle of plurality. It argues that this individual aspect of conscience does not necessarily require its exclusion from the realm of politics. The argument rests on the premise that the principle of plurality operates not only at the level of action but also within the reflective processes that precede action —such as the construction and internalization of values— as well as in the ethical-political responsibility established with the Other during the embodiment of these values in action. The theoretical framework is substantiated through the example of conscientious objection in Turkey, a case frequently emphasized for its political character. The study draws on a qualitative case analysis based on conscientious objection declarations issued between 1989-2024 and in-depth interviews with 18 conscientious objectors. The findings demonstrate that individual forms of refusal, insofar as they entail a relation of responsibility through which a connection is forged between the singular and the universal, can be situated within the political realm, and that a substantial share of conscientious objection practices in Turkey exhibit this character. By discussing the political character of the movement through an individualized ground shaped by relational responsibility rather than collective action, the article aims to offer an original contribution to the field.

Keywords

• Conscientious objection
• political action
• individuality
• plurality
• responsibility

Bireysel Eylemin Politik Olanağı: Türkiye Vicdani Ret Örneği

Abstract

Bu makale, vicdani ret literatüründe yaygın olan bir varsayıma —vicdanın bireysel ve sübjektif niteliği nedeniyle çoğulluk ilkesine dayanan politik alanın dışında tutulması gerektiği yönündeki kabule— itiraz etmektedir. Çalışmanın temel iddiası, vicdanın bireysellik vasfının, onu zorunlu olarak politik alanın dışına yerleştirmeyi gerektirmediğidir. Bu argüman, çoğulluk ilkesinin yalnızca eylemsel düzeyde değil; değerlerin inşası, içselleştirilmesi gibi eylemi önceleyen düşünümsel süreçler ile bu değerlerin eylemde somutlaşması sırasında, ötekiyle kurulan etik-politik sorumluluk bağlamında da geçerli olduğu kabulüne dayanmaktadır. Söz konusu kuramsal çerçeve, politik niteliği sıklıkla vurgulanan Türkiye’deki vicdani ret örneği üzerinden somutlaştırılmaktadır. Bu bağlamda araştırma, 1989–2024 yılları arasında ilan edilen ret deklarasyonları ve 18 vicdani retçiyle yapılan derinlemesine mülakatlara dayalı nitel bir vaka çalışmasına dayanmaktadır. Elde edilen veriler, tekil olan ile evrensel olan arasındaki bağın kurulduğu türden bir sorumluluk ilişkisini içeren bireysel ret biçimlerinin politik alanda değerlendirilebileceğini ve Türkiye’deki vicdani ret pratiklerinin önemli bir kısmının bu nitelikte olduğunu göstermiştir. Makale, hareketin politik karakterini, kolektif eylemsellikten ziyade, ilişkisel sorumluluk temelli bir bireysellik zemininde tartışmaya açarak alana özgün bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Keywords

• Vicdani ret
• politik eylem
• bireysellik
• çoğulluk
• sorumluluk

References

1. Akça, İ. (2023). 2000’lerde ordu-siyaset ilişkileri ve güvenlik politikaları. Ö. Kaygusuz & B. Özkan (Ed.), Devletin güvenliği adına (ss. 315-346). İletişim.
2. Aktaş, E. J. (2024). Vicdani ret ve sosyo-politik yaşama etkileri. Şeykitap.
3. Altınay, A. G. (2008). Künye bellemeyen Kezbanlar. C. Üsterci & U. Yorulmaz (Ed.), Çarklardaki kum: Vicdani red (ss. 113-134). İletişim.
4. Arendt, H. (2013). İnsanlık durumu (B. S. Şener, Çev.). İletişim.
5. Arendt, H. (2016). Sorumluluk ve yargı (M. Serin, Çev.). Sel.
6. Arendt, H. (2018a). Diktatörlük döneminde kişisel sorumluluk (Y. Coşar, Çev.). Kamu vicdanına çağrı: Sivil itaatsizlik (ss. 182-194). Ayrıntı.
7. Arendt, H. (2018b). Sivil itaatsizlik (Y. Coşar, Çev.). Kamu vicdanına çağrı: Sivil itaatsizlik (ss. 79-121). Ayrıntı.
8. Arendt, H. (2018c). Zihnin yaşamı (İ. Ilgar, Çev.). İletişim.

9. Arendt, H. (2023). Politikanın vaadi (M. Serin, Çev.). Sel.
10. Atan, Y. (2013). Vicdani ret ve savaş karşıtı hareketin kısa tarihi. İçinde B. Soydan (Ed.), Türkiye’de Anarşizm (ss. 155-171). İletişim.
11. Başkır, Ü. D., & Erdem, E. (2012). Sivil itaatsizlik eylemi olarak Türkiye’de vicdani ret. Toplum ve Bilim, 124, 61-84.
12. Bedau, H. A. (2002). Civil disobedience and personal responsibility for injustice. H. A. Bedau (Ed.), Civil disobedience in focus (ss. 49-67). Routledge.
13. Belder, F. (2013). Politik bir eylem alanı olarak vicdani ret [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
14. Bourdieu, P. (1995). Pratik nedenler (H. Tufan, Çev.). Kesit.
15. Boyle, K. (2008). Uluslararası hukukta vicdani red ve Osman Murat Ülke davası. Ö. H. Çınar & C. Üsterci (Ed.), Çarklardaki kum: Vicdani red (ss. 273-290). İletişim.
16. Braithwaite, C. (1995). Conscientious objection to various compulsions under British law. W. Sessions.
17. Butler, J. (2021). Şiddetsizliğin gücü (B. Ertür, Çev.). Metis.
18. Bülbül, B. (2015). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında vicdani ret. İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1(2), 109-126.
19. Calhoun, C. (2010). Bourdieu sosyolojisinin ana hatları (G. Çeğin, Çev.). G. Çeğin, E. Göker, A. Arlı, & Ü. Tatlıcan (Ed.), Ocak ve zanaat (ss. 77-130). İletişim.
20. Caygill, H. (2002). Levinas and the political. Routledge.
21. Cohen, C. (1968). Conscientious objection. Ethics, 78(4), 269-279. https://doi.org/10.1016/S0033-3506(20)80166-8
22. Corcuff, P. (2010). Habitustan hareketle: Kolektife meydan okuyan tekil (A. Ü. Zeki, Çev.). G. Çeğin, E. Göker, A. Arlı, & Ü. Tatlıcan (Ed.), Ocak ve zanaat (ss. 367-395). İletişim.
23. Coşkun, M. K. (2007). Demokrasi teorileri ve toplumsal hareketler. Dipnot Yayınları.
24. Creswell, J. (2013). Nitel araştırma yöntemleri (M. Bütün & S. Demir, Çev.). Siyasal Kitabevi.
25. Çaltekin, D. A. (2022). Conscientious objection in Turkey. Edinburgh University Press.
26. Demir, H. S. (2011). Vicdani ret hakkı. Ankara Barosu Dergisi, 4, 239-283.
27. Durkheim, E. (2004). Sosyolojik yöntemin kuralları (C. Saraçoğlu, Çev.). Bordo-Siyah.
28. Emirbayer, M. (2012). İlişkisel bir sosyoloji için manifesto. G. Çeğin & E. Göker (Ed.), Tözcülüğün tasfiyesi (ss. 25-64). NotaBene.
29. Emirbayer, M., & Mische, A. (2012). Faillik nedir? G. Çeğin & E. Göker (Ed.), Tözcülüğün tasfiyesi (ss. 65-136). NotaBene.
30. Esposito, R. (2011). Immunitas. Polity Press.
31. Giddens, A. (1999). Toplumun kuruluşu (H. Özel, Çev.). Bilim ve Sanat.
32. Giddens, A. (2013). Sosyolojik yöntemin yeni kuralları (T. Ümit & B. Bekir, Çev.). Sentez.
33. Gönül, T. (2014). Vicdani anarşizm. Kaos.
34. Kartal, O. (2021). Başkasının politikası. Fol.
35. Kemerli, P. (2015). Religious militarism and Islamist conscientious objection in Turkey. International Journal of Middle East Studies, 47(2), 281-301. https://doi.org/10.1017/S002074381 5000057
36. Levinas, E. (2003). Sonsuza tanıklık (Z. Direk & E. Gökyaran, Haz.; M. Atıcı, M. Başaran, vd., Çev.). Metis.
37. Levinas, E. (2011). Tanrı, ölüm ve zaman. (I. Ergüden, Çev.). Dost.
38. Martin, W. (2008). Toplumsal hareketler 1750-2005 (D. Keskin, Çev.). Versus.
39. Moskos, C. C., & Chambers II, J. W. (1993). The secularization of conscience. C. C. Moskos & J. W. Chambers II (Ed.), The new conscientious objection (ss. 3-20). Oxford University Press.
40. Mouzelis, N. (2010). Katılımcı-toplumsal bütün sorunu: Parsons, Bourdieu, Giddens (Ü. Tatlıcan, Çev.). G. Çeğin, E. Göker, A. Arlı, & Ü. Tatlıcan (Ed.), Ocak ve zanaat (ss. 187-226). İletişim.
41. Mylonas, Y. (2013). The emergence of political subjectivity in ‘a-political’ terrains. Subjectivity, 6(3), 320-348. https://doi.org/10.1057/sub.2013.1.
42. Nancy, J.-L. (2000). Being singular plural. Stanford University Press.
43. Nehushtan, Y., & Danaher, J. (2018). The foundations of conscientious objection. Jurisprudence, 9(3), 542-565.
44. Neuman, W. L. (2016). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nicel ve nitel yaklaşımlar (S. Özge, Çev.; C. 2). Yayın Odası.
45. Özşeker, E. (2017). Muktedir millet, muhalif millet: AKP’nin söyleminde kolektif öznenin inşası. Mülkiye Dergisi, 41(1), 131-156.
46. Rancière, J. (2005). Uyuşmazlık: Politika ve felsefe (H. Hünler, Çev.). Aralık Yayınları.
47. Rancière, J. (2007). Siyasalın kıyısında (A. Kılıç, Çev.). Metis.
48. Rawls, J. (2018). Sivil itaatsizliğin tanımı ve haklılığı (Y. Coşar, Çev.). Kamu vicdanına çağrı: Sivil itaatsizlik (ss. 55-78). Ayrıntı.
49. Raz, J. (1979). The authority of law. Oxford University Press.
50. Saada, J., & Antaki, M. (2018). The new generation of conscience objections in legal, political, and cultural context. S. Mancini & M. Rosenfeld (Ed.), The conscience wars: Rethinking the balance between religion, identity, and equality (ss. 1-20). Cambridge University Press.
51. Schinkel, A. (2007). Conscience and conscientious objections. Pallas Publications.
52. Tok, H. (2009). Bir eylem ve toplumsal hareket yöntemi olarak anti militarizm ve vicdani red [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi.
53. Toker, N. (2008). Vicdani ret, sivil itaatsizlik ve antimilitarizm. Ö. H. Çınar & C. Üsterci (Ed.), Çarklardaki kum: Vicdani red (ss. 79-84). İletişim.
54. Toker Kılınç, N. (2012). Politika ve sorumluluk. Birikim Yayınları.
55. Topolski, A. (2015). Arendt, Levinas and a politics of relationality. Rowman & Littlefield International.
56. Üçpınar, H. (2008). Türkiye’de vicdani reddin suç ve ceza konusu olması ve sonuçları. Ö. H. Çınar & C. Üsterci (Ed.), Çarklardaki kum: Vicdani red (ss. 313-336). İletişim.
57. Üsterci, C., & Yorulmaz, U. (2008). Türkiye’de vicdani red. C. Üsterci & U. Yorulmaz (Ed.), Çarklardaki kum: Vicdani red (ss. 217-234). İletişim.
58. Wacquant, L. (2010). Pierre Bourdieu (Ü. Tatlıcan, Çev.). G. Çeğin, E. Göker, A. Arlı, & Ü. Tatlıcan (Ed.), Ocak ve zanaat (ss. 53-76). İletişim.
59. Yıldırım, B. (2013). Türkiye’de anarşizm. İletişim.