CENGİZ YASASI VE MAGNA CARTA’DA DEVLET VE İKTİDAR: BİR KARŞILAŞTIRMA

Öz

Cengiz Yasası, Cengiz Han’ın Büyük Han olarak seçildiği 1206 Kurultay’ında kabul edilen, eski Türk-Moğol töresine göre hazırlanan bir yasal metin olarak kabul edilmektedir. Magna Carta Libertatum ya da Büyük Özgürlükler Sözleşmesi ise 1215’te İngiltere’de kral ve feodal beyler arasında imzalanan bir sözleşmedir. İki hukuksal metnin kabul edilmesinde, uygulanmasında, içeriğinde ve akıbetlerinde ciddi farklar vardır; ancak her iki düzenleme yakın tarihlerde farklı coğrafyalarda ve farklı devlet ve toplum düzenlerinde kabul edilmiş olup, aynı dönemin iki farklı bölgesinde devlet ve iktidarın oluşumu ve örgütlenmesinin incelenmesi bakımından önemli imkanlar sağlamaktadır. Bu inceleme, Yasa ve Sözleşme’yi oluşturan ve kabul eden, yürürlüğe koyan, uygulanmasını takip eden iradelerin karşılaştırılması, devletin yönetilmesine ile tebaayla ilişkiye dair hükümlerin karşılaştırılması ve savaş dönemi ve orduların oluşturulmasına dair hükümlerin karşılaştırılması yoluyla yapılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Cengiz
• Moğol
• bozkır
• yasa
• İngiltere
• feodalizm
• Magna Carta

STATE AND POWER IN THE LAW OF GENGHIS AND THE MAGNA CARTA: A COMPARISON

Öz

The Law of Genghis (Great Yasa), adopted at the Kurultai of 1206 when Genghis Khan was chosen as the Great Khan, is regarded as a legal text prepared according to the old Turkic-Mongol tradition(Tore). Magna Carta Libertatum, or the Great Charter of Liberties, is a contract signed in England in 1215 between the king and the feudal lords. There are serious differences in the adoption, implementation, content, and fate of the two legal texts; however, both arrangements were accepted in close dates, in different geographies and in different state and social orders, and they provide important opportunities for examining the formation and organization of state and power in two different regions of the same period. This examination is carried out by comparing the wills that created, adopted, enacted, and monitored the implementation of the Law and the Charter; by comparing the provisions concerning the governance of the state and the relationship with the subjects; and by comparing the provisions concerning wartime and the formation of armies.

Anahtar Kelimeler

• Genghis
• Mongol
• steppe
• law
• England
• feudalism
• Magna Carta

Kaynakça

1. Akbulut, Örsan Ö. “Liberal Devletin Feodal Kökenleri”, Kamu Hukuk ve Yönetim, Cilt 1, Sayı 1, 2024, ss. 23-29.
2. Alinge, Curt. Moğol Kanunları, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Ankara, 1967.
3. Arsal, Sadri Maksudi. Çengizin Yasası, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayını, İstanbul, https://www.muharrembalci.com/hukukdunyasi/belgeler/347.pdf, erişim: 15.06.2025.
4. Atwood, Christopher P. Encyclopedia of Mongolia and the Mongolian Empire, Facts On File Inc., New York, 2004.
5. Ayalon, David. “The Great Yasa of Chingiz Khan. A Reexamination (Part A)”, Studia Islamica, No. 33, 1971, ss. 97-140.
6. Blick, Andrew. Beyond Magna Carta, Hart Publishing, Oxford, 2015.
7. Carpenter, David A. “The Plantagenet Kings”, içinde David Abulafia (ed.), The New Cambridge Medieval History Volume V: c.1198-c.1300, Cambridge University Press, Cambridge, 1999, pp. 319-320.
8. Ceylanbaş, Fatih. “Magna Carta’ya Giden Süreçte Ekonomik Problemler ve Kral John’un Çözüm Arayışları”, Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 28, Sayı 3, 2024, ss. 608-610.

9. Çiftçi, Fatih. Cengiz Han Döneminde Moğollar, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 2024.
10. Cüveyni, Alaaddin Ata Melik. Tarih-i Cihan Güşa, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2013.
11. Donuk, Abdülkadir. “Türklerde ve Moğollarda Meclis Geleneği”, Tarih Dergisi, Sayı 52, 2012, ss. 1-12.
12. Dürüşken, Çiğdem. Magna Charta seu Magna Charta Libertatum: Büyük Sözleşme ya da Özgürlükler Sözleşmesi, Alfa Yayınları, İstanbul, 2020.
13. George Vernadsky, The Scope and Contents of Chingis Khan’s Yasa, Gorgias Press, Cambridge, Massachusetts (ABD), 2014.
14. Gömeç, Saadettin Yağmur. “Çingiz-Nâmeler Üzerine Bir İnceleme: Çingiz Han’ın Soyu ve Moğol Tarihinin İlk Devirleri”, Belleten, Cilt 82, Sayı 294, 2018, s. 475.
15. Hodous, Florence. “The Quriltai as a Legal Institution in the Mongol Empire”, Central Asiatic Journal, Cilt 56, 2013, pp. 87-91.
16. Holt, James C. Magna Carta, Cambridge University Press, Cambridge, 1992.
17. Kaya, Mehmet Levent (çev.). Moğolların Gizli Tarihçesi, Kronik Yayınları, İstanbul, 2023.
18. Le Goff, Jacques. Ortaçağ Batı Uygarlığı, çev. Hanife Güven ve Uğur Güven, Dokuz Eylül Yayınları, İzmir, 1999.
19. Lkhamsuren, Munkh-Erdene. “In accordance with the great törü: pre-modern Mongol concept of moral order, law and government”, içinde Mongol sudlal ba togtwortoj khögzhil: olon ulsyn mongolch erdemtnij XI ikh khurlyn “Mongolyn gadaad kharilcaa sudlal” IV salbar khuraldaany iltgelüüd, International Association for Mongol Studies (ed.), IAMS Yayınları, Ulaanbaatar, 2017, pp. 247-255.
20. Linebaugh, Peter. The Magna Carta Manifesto, University of California Press, Berkeley, 2008.
21. McLynn, Frank. Cengiz Han, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2025.
22. Morgan, David O. “The ‘Great yāsā of Chingiz Khān’ and Mongol Law in the Īlkhānate”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 49(1), 1986, pp. 163-176.
23. Otgonbaatar, Suvd-Erdene. Cengizlilerde Kurultay, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2023.
24. Ögel, Bahaeddin. Türklerde Devlet Anlayışı, Başbakanlık Basımevi, Ankara, 1982.
25. Özdemir, Barış Özcan. Nomadik Pastoralist Devletin Oluşumu ve Yapısı: Göktürk Devleti Örneği, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2025.
26. Pamir, Aybars. “Eski Orta Asya Türk Devletlerinde Töre’nin Oluşmasında Kurultayların Rolü”, Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 28, Sayı 3, 2023, ss. 218-219.
27. Pochekaev, R. Yu. “Chinggis Khan’s Great Yasa in the Mongol Empire and Chinggisid States of the 13th-14th centuries: Legal Code or Ideal ‘Law and Order’?”, Golden Horde Review, 4(4), 2016, pp. 724-733.
28. Rashiduddin Fazlullah. Jamiʿu’t-tawarikh: Compendium of Chronicles; A History of Mongols, İng. çev. ve notlandırma W. M. Thackston, Harvard University Department of Near Eastern Languages and Civilisations, Cambridge, Massachusetts, 1998.
29. Taşdelen, Hasan. “Ziya Gökalp’de Töre Kavramı, Cengiz Han’ın Yasası ve Türk Kimliği”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 15, Sayı 2, 2024, s. 79.
30. Uğurlu, Serdar ve Yılmaz, Kaan. “Türk Devlet Yönetme Geleneğinde Töre’den Örf’e Değişim”, Turkish Studies - International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Cilt 6, Sayı 2, 2011, ss. 962-963.
31. Wood, Ellen Meiksins. Kapitalizm Demokrasiye Karşı: Tarihsel Maddeciliğin Yeniden Yorumlanması, İletişim Yayınları, İstanbul, 2003.
32. Yıldırım, Ali. “16.-17. Yüzyıl Bâbürlü Kaynaklarında Emir Timur İmajı”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, Cilt 23, Sayı 2, 2023.