GÖÇÜN POETİKASI: ZELİMXAN YAQUB’UN POETİKASINDA GÖÇ, KÜLTÜREL BELLEK, HAFIZA MEKÂNLARI VE AİDİYET

Abstract

Bu çalışma, çağdaş Azerbaycan edebiyatının önemli temsilcilerinden Zelimxan Yaqub’un şiirlerini göç, kültürel bellek, hafıza mekânları ve aidiyet ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada göç, yalnızca tarihsel bir olgu ya da fiziksel yer değiştirme süreci olarak değil, kültürel belleğin yeniden üretildiği, kolektif kimliğin inşa edildiği ve aidiyet duygusunun yeniden kurulduğu poetik bir zemin olarak ele alınmaktadır. Bu doğrultuda Jan Assmann’ın kültürel bellek kuramı ve Pierre Nora’nın hafıza mekânları yaklaşımı çerçevesinde şairin şiirlerinde göç deneyiminin bireysel bir yaşantının ötesine geçerek toplumsal hafızayı besleyen temel bir unsur hâline geldiği ortaya konulmaktadır. Zelimxan Yaqub’un poetikasında göç, vatan, toprak, gurbet, hasret, tarih, bayrak ve millî hafıza gibi temalar kültürel belleğin korunmasını ve kuşaklar arasında aktarılmasını sağlayan simgesel taşıyıcılardır. Şair, genelde Kafkasya coğrafyasının özelde Azerbaycan’ın göç, işgal ve zorunlu yer değiştirme deneyimlerini şiir aracılığıyla estetik bir anlatıya dönüştürerek kolektif hafızanın canlı tutulmasına katkı sunmaktadır. Bu bağlamda şiir, geçmişi hatırlatan bir anlatı olmanın ötesinde, kaybedilen vatanın, zedelenen aidiyetin ve tarihsel sürekliliğin yeniden kurulduğu bir bellek mekânı işlevi üstlenmektedir. Çalışmada, Zelimxan Yaqub’un şiirlerinde göçün doğrudan işlenen bir tema olmasından çok, göçün ortaya çıkardığı kültürel bellek ve aidiyet arayışının poetik yapıyı belirleyen temel dinamik olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Böylece şairin poetikasının millî kimliğin korunması ve kolektif hafızanın yeniden üretilmesi bakımından çağdaş Azerbaycan şiirinde önemli bir yere sahip olduğu değerlendirilmiştir.

Keywords

• göç
• kültürel bellek
• hafıza mekânları
• aidiyet.

THE POETICS OF MIGRATION: MIGRATION, CULTURAL MEMORY, SPACES OF MEMORY, AND BELONGING IN THE POETICS OF ZELIMXAN YAQUB

Abstract

This study aims to examine the poems of Zelimxan Yaqub, a significant representative of contemporary Azerbaijani literature, in the context of migration, cultural memory, spaces of memory, and belonging. In this research, migration is considered not merely a historical phenomenon or a process of physical displacement, but as a poetic ground where cultural memory is reproduced, collective identity is constructed, and the sense of belonging is re-established. In this context, within the framework of Jan Assmann's theory of cultural memory and Pierre Nora's approach to spaces of memory, it is shown that the experience of migration in the poet's works transcends individual experiences and becomes a fundamental element nourishing social memory. In Zelimkhan Yaqub's poetics, themes such as homeland, land, exile, longing, history, flag, and national memory are symbolic carriers that ensure the preservation and transmission of cultural memory across generations. Through poetry, the poet transforms the experiences of migration, occupation, and forced displacement in the Caucasus region, specifically Azerbaijan, into an aesthetic narrative, contributing to the preservation of collective memory. In this context, poetry, beyond being a narrative recalling the past, functions as a space of memory where the lost homeland, damaged sense of belonging, and historical continuity are reconstructed. This study concludes that, rather than migration being a directly addressed theme in Zelimxan Yaqub's poems, the cultural memory and search for belonging arising from migration constitute the fundamental dynamic determining the poetic structure. Thus, the poetics is considered to hold a significant place in contemporary Azerbaijani poetry in terms of preserving national identity and reproducing collective memory.

Keywords

• migration
• cultural memory
• memory spaces
• belonging.

References

1. Ak, Muammer. 2018. “Toplumsal Hafıza Mekânları Ve Kültürel Kimlik”. Ali Acaravcı (Ed.), ss. 43-56 içinde Sosyal Ve Beşeri Bilimlere Dair Araştırma Örnekleri. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
2. Akyüz Orat, Jülide, Oran Arslan, Nebahat ve Mustafa Tanrıverdi. 2011. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Kafkas Göçleri (1828-1943). Kars: Kafkas Üniversitesi Yayınları.
3. Assmann, Jan. 2015. Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama Ve Politik Kimlik. Çev. Ayşe Tekin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
4. Avşar, Abdulhamit. 2006. “Azerbaycan Karabağ Sürgünleri”. Atlas Dergisi, (155): 30-52.
5. Çobanova, Aygül. 2024. “Zelimhan Yakub Şiirinde Gelenek Ve Yeniliğin Vahdeti”. Edeb Erkan, (6): 189-197.
6. Doğan, Sinan. 2017. “Ahıska Türklerinin Anavatana (Ahıska Bölgesine) Dönüşünde Karşılaştığı Sorunlar ve Çözümler”. Hüsrev Akın (Ed.), ss. 131-139 içinde Uluslararası Ahıska Türkleri Sempozyumu Bildirileri. C. 2. Erzincan.
7. Ergun, Tevfik. 2025. “Zelimxan Yaqub’da Vatan Algısı”. Muhammed Alparslan Kartal ve Murat Sarıgül (Ed.), ss. 352-359 içinde I. Uluslararası Dilin Gücü Kültürün Hafızası Türk Dünyasında Ortak Değerler Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Bakü-Kars: Türk Eğitim Yayınları.
8. Güneş, Bahadır. 2012. “Ord. Prof. Dr. Valeh Hacılar’ın Ardından”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 1(2): 153-156.

9. Həsənov, Həsən. 2009. “Sazın və Sözün Vəhdətini Yaradan Şair”. ss. 87-91 içinde Zəlimxan Yaqub Ədəbi Düşüncədə. C. I. Bakı: Vətən Nəşriyyatı.
10. Khanmammadova, Narmin. 2022. “Azerbaycanlıların Osmanlı İmparatorluğu’na Göçündeki Yeri Üzerine (XIX-XX. Yüzyılın Başları)”. Zehra Aslan (Ed.), ss. 13-21 içinde 19. Yüzyıldan Günümüze Türkiye'ye Yapılan Göçler, Göçmenlik Ve Sosyal Uyum. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı Yayınları.
11. Mammadov, Rovshan ve Duman, Gül Banu. 2022. “Zelimhan Yakup’un Şiirlerinde Türk Tarihi ve Atatürk”. Yagut Aliyeva (Ed.), ss. 236-245 içinde XII. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Ve Davranış Bilimleri Konferansı Bildiri Kitabı. Antalya.
12. Məmmədli, Şureddin. 2013. Azərbaycan Ədəbiyyatının Borçalı Qolu. Tbilisi: Kolori Nəşriyyatının Mətbəəsi.
13. Memmedli, Şureddin. 2016. “Şair Zelimhan Yakup’un Ardından”. Bizim Ahıska, (41): 7-10.
14. Nora, Pierre. 2006. Hafıza Mekânları. Çev. Mehmet Emin Özcan. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
15. Oktay, Hasan. 2014. “Türkiye’nin Doğuya Açılan Kapısı Kafkasya’ya Stratejik Bakış”. Yeni Türkiye, (56): 435-444.