Research Article

KUTUP ALTI BÖLGEDEKİ YEREL KONUT ÖRNEKLERİNİN İKLİM, TASARIM VE ÇEVRESEL EKONOMİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ÇALIŞMA

Volume: 15 Number: 3 December 31, 2024
EN TR

KUTUP ALTI BÖLGEDEKİ YEREL KONUT ÖRNEKLERİNİN İKLİM, TASARIM VE ÇEVRESEL EKONOMİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ÇALIŞMA

Abstract

1980’lerin sonunda ortaya atılan ‘niş inşası kuramı’, mimari üretimin, sosyo-kültürel kodlar dışında biyolojik veriler ve evrimsel niteliklerin gölgesinde geliştiğini ima eder. Niş inşası kuramı, mimari eylemi, insan ve çevre ilişkisi merkezinde gelişen, çift taraflı etkin bir eylem olarak kavramsallaştırır. Çalışmanın metodu, barınma birimleri olan yerel konut tasarımında kullanılan plan morfolojisine, malzeme kullanımına, niş inşası kuramı çerçevesinde yaklaşır. Kutup altı bölgesel morfolojisinde, Laponlar’daki ‘lavvu’ ve ‘goahti’ler; Nenetsler’deki ‘mya’lar, Çukçiler’deki ‘yaranga’lar, İtelmenler’deki ‘pehmy’ler ele alınmıştır. Çalışma, Kutup altı iklimde, yerel barınma ünitelerinin ekolojik nişler olarak ele alınıp alınamayacağını ele alır. Bulgular, ren geyiği derisi, huş ağacı kabuğu ve turbanın temel yapı malzemesi olarak kullanıldığı göstermektedir. Yuvarlak plan tipine sahip, birleşip sökülmesi kolay yapı elemanlarından oluşan konik formda çadır ya da kulübeler, ısıl konfor ve rüzgâr korunumu için uygun niteliktedir. Tartışma, sürdürülebilir, az iş gücü gerektiren, uygulanabilir, hafif, taşınabilir doğal malzeme ile üretilmiş ve yuvarlak planlı yerel mimari örneklerinin, ekolojik nişler olarak ele alınabileceğini vurgular. Makalede incelenen yerel konut tasarımda kullanılan malzemeler ve inşa teknikleri, yerel halkların mimari tasarım aracılığı ile özgün ve aktif bir çevre ekonomisi yarattığı savını destekler. Niş inşası kuramı perspektifinde mimarlık ürünleri; iklim, tasarım, peyzaj karakteri ve bölgesel morfoloji aracılığı ile yaratılan ekolojik mirastır. Çadır ve kulübelerin özgün tasarım düşüncesi ve yöntemleri sayesinde, yerel insan, çevre, peyzaj ve bölgesel morfolojisi ile rasyonel bir bağ kurabilmektedir. Makale, Türkçe dilinde yazılmış Kutup altı bölgesel morfolojisinde yerel konut örneklerinin tasarım ilkelerini ele alan ilk çalışmadır ve biyolojik evrimleşme temelli ‘niş inşası kuramı’na dair literatür eksikliğinin aşılması için katkı sağlamaktadır.

Keywords

İnsan-Çevre ilişkisi, Kutup altı bölgesel morfolojisi, Niş inşası kuramı, Kutup altı iklimi, lavvu, goahti, mya, yaranga, pehmy

References

  1. Anderson, D. (2006). Dwellings, storage and summer site structure among Siberian Orochen Evenkis: hunter-gatherer vernacular architecture under post-socialist conditions. Norwegian Archaeological Review. 39. 10.1080/00293650600703894.
  2. Anderson, D. G. (2007). Mobile architecture and social life: the case of the conical skin lodge in the Putoran Plateau region. In V. Vate, S. Beyries (Eds.), Les civilisations du renne d’hier et d’aujourd’hui.: Approches ethnohistoriques, archéologiques et anthropologiques (pp. 43-63). Editions APDCA.
  3. Anderson, M. (1983). The Saami People of Lapland: Four Recent Works on the Interplay of History, Ethnicity, and Reindeer Pastoralism.
  4. Barr, W. (1991). Aleksandr Lavrent'yevich Chekanovskiy, pioneer geologist and explorer of north central Siberia, 1873-76. Earth Sciences History, 10(2), 106–129.
  5. Broadbent, N. (2010). Lapps and labyrinths: Saami prehistory, colonization, and cultural resilience. Smithsonian Institution Scholarly Press.
  6. Caldwell, L. K. (1992). Between two worlds: science, the environmental movement and policy choice (No. 1). Cambridge University Press.
  7. Claassen, S. (2020). A 1909 collection of string figures from Chukotka Peninsula. from the Haddon string figure manuscripts at Cambridge, File 5141. 24. 23-92.
  8. Coolidge, F.L., Wynn, T., Overmann, K.A., Hicks, J.M. (2015). Cognitive archaeology the cognitive sciences. In: Bruner E. (eds). Human Paleoneurology. Springer Series in Bio-/Neuroinformatics, vol 3. Springer.
  9. Crowe, N. (1997). Nature and the idea of a man-made world: an investigation into the evolutionary roots of form and order in the built environment. MIT press.
  10. Das, A. A. (2024). Thermal Performance of Yaranga Style Vernacular Architecture in Chukotka. Available at SSRN 4758505.
APA
Kartal, H. B., & Kartal, A. N. (2024). KUTUP ALTI BÖLGEDEKİ YEREL KONUT ÖRNEKLERİNİN İKLİM, TASARIM VE ÇEVRESEL EKONOMİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ÇALIŞMA. Journal of Academic Approaches, 15(3), 1227-1249. https://doi.org/10.54688/ayd.1429681
AMA
1.Kartal HB, Kartal AN. KUTUP ALTI BÖLGEDEKİ YEREL KONUT ÖRNEKLERİNİN İKLİM, TASARIM VE ÇEVRESEL EKONOMİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ÇALIŞMA. JAA. 2024;15(3):1227-1249. doi:10.54688/ayd.1429681
Chicago
Kartal, Hasan Basri, and Asiye Nisa Kartal. 2024. “KUTUP ALTI BÖLGEDEKİ YEREL KONUT ÖRNEKLERİNİN İKLİM, TASARIM VE ÇEVRESEL EKONOMİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ÇALIŞMA”. Journal of Academic Approaches 15 (3): 1227-49. https://doi.org/10.54688/ayd.1429681.
EndNote
Kartal HB, Kartal AN (December 1, 2024) KUTUP ALTI BÖLGEDEKİ YEREL KONUT ÖRNEKLERİNİN İKLİM, TASARIM VE ÇEVRESEL EKONOMİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ÇALIŞMA. Journal of Academic Approaches 15 3 1227–1249.
IEEE
[1]H. B. Kartal and A. N. Kartal, “KUTUP ALTI BÖLGEDEKİ YEREL KONUT ÖRNEKLERİNİN İKLİM, TASARIM VE ÇEVRESEL EKONOMİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ÇALIŞMA”, JAA, vol. 15, no. 3, pp. 1227–1249, Dec. 2024, doi: 10.54688/ayd.1429681.
ISNAD
Kartal, Hasan Basri - Kartal, Asiye Nisa. “KUTUP ALTI BÖLGEDEKİ YEREL KONUT ÖRNEKLERİNİN İKLİM, TASARIM VE ÇEVRESEL EKONOMİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ÇALIŞMA”. Journal of Academic Approaches 15/3 (December 1, 2024): 1227-1249. https://doi.org/10.54688/ayd.1429681.
JAMA
1.Kartal HB, Kartal AN. KUTUP ALTI BÖLGEDEKİ YEREL KONUT ÖRNEKLERİNİN İKLİM, TASARIM VE ÇEVRESEL EKONOMİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ÇALIŞMA. JAA. 2024;15:1227–1249.
MLA
Kartal, Hasan Basri, and Asiye Nisa Kartal. “KUTUP ALTI BÖLGEDEKİ YEREL KONUT ÖRNEKLERİNİN İKLİM, TASARIM VE ÇEVRESEL EKONOMİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ÇALIŞMA”. Journal of Academic Approaches, vol. 15, no. 3, Dec. 2024, pp. 1227-49, doi:10.54688/ayd.1429681.
Vancouver
1.Hasan Basri Kartal, Asiye Nisa Kartal. KUTUP ALTI BÖLGEDEKİ YEREL KONUT ÖRNEKLERİNİN İKLİM, TASARIM VE ÇEVRESEL EKONOMİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ÇALIŞMA. JAA. 2024 Dec. 1;15(3):1227-49. doi:10.54688/ayd.1429681