GUMAR KARAŞ VE XX. YÜZYIL BAŞINDAKİ KAZAK EDEBÎ DİLİ

Abstract

Bu makalede XX. yüzyılın başlarında yaşamış olan şair, toplum adamı ve Kazak aydını Gumar Karaş’ın eserlerinin dili ve söz kullanımı özellikleri incelenmektedir. Şairin şiirleri ve diğer eserlerinde geçen özel kullanımdaki isimler, sıfatlar, fiiller, zarflar ile yerel söz varlığı unsurları, günümüz Kazak edebî dilindeki karşılıklarıyla karşılaştırmalı olarak analiz edilmektedir. Bununla birlikte yazarın kullandığı özgün söz öbekleri, atasözleri ve benzetmeler de değerlendirilmiştir. Gumar Karaş’ın eserlerinde günümüz dilinde kullanılmayan ya da çok nadir kullanılan eski ve verimsiz ekler de tespit edilmektedir. Şairin eserlerinde yer alan üşbu, lâkin, halbuki, ua, hem gibi Çağatayca dil unsurlarının yanı sıra, şairin dilinde rastlayan çağdaş Türk dillerine ait leksik birimler ve gramatikal yapılar, tarihî-karşılaştırmalı yöntem çerçevesinde incelenmektedir. Yazarın kullandığı atasözleri ve deyimler ile eserlerinde günümüz edebî dilinde nadiren rastlanan özgün ifadeler belirlenerek bunların anlamları açıklanmaktadır. XX. yüzyılın başındaki Kazak dilinin gelişim süreci, şairin dil özellikleriyle ilişkilendirilerek ortaya konmaktadır. Sonuç olarak üretken bir kalem sahibi ve tanınmış bir şair olan Gumar Karaş’ın aktif edebî faaliyetleri ve bıraktığı miras aracılığıyla geçen yüzyılın başlarında Kazak edebiyatının ve yazı dilinin gelişimine önemli katkılar sağladığı sonucuna varılmaktadır.

Keywords

• Gumar Karaş
• Edebî dil
• XX. Yüzyıl başı
• Kitâbî dil
• Dil özellikleri.

GUMAR KARASH AND THE KAZAKH LITERARY LANGUAGE AT THE BEGINNING OF THE TWENTIETH CENTURY

Abstract

The article examines the language and stylistic features of the works of Gumar Karash, a poet, public figure, and prominent Kazakh intellectual of the early twentieth century. The study analyzes distinctive lexical usages in his poetry and other writings, including nouns, adjectives, verbs, adverbs, and regionalisms, comparing them with their counterparts in the contemporary Kazakh literary language. Special attention is devoted to the author’s unique phraseological constructions, proverbs, and similes. The research identifies archaic and non-productive affixes occurring in Karash’s works that are no longer used or are only rarely attested in modern usage. The employment of bookish language elements such as ushbu, lakin, halbuki, ua, ham, and similar forms is examined, and the influence of related Turkic languages is discussed with reference to both lexical items and grammatical forms. Furthermore, the proverbs, similes, and distinctive expressions found in the author’s works—many of which are uncommon in present-day literary language—are identified and their semantic features explained. The developmental stage of the Kazakh language at the beginning of the twentieth century is characterized through an analysis of the linguistic features of Karash’s texts. The study concludes that Gumar Karash, as a prolific writer and influential poet, made a significant contribution to the development of early twentieth-century Kazakh literature and the formation of the written literary language through his active creative work and rich literary legacy.

Keywords

• Gumar Karash
• Kazakh literary language
• Early twentieth century
• Bookish language
• Linguistic features.

ГУМАР КАРАШ И КАЗАХСКИЙ ЛИТЕРАТУРНЫЙ ЯЗЫК В НАЧАЛЕ ХХ ВЕКА

Abstract

В статье рассматриваются язык и особенности словоупотребления в произведениях поэта, общественного деятеля и казахского просветителя начала ХХ века Гумара Караша. Особое внимание уделяется существительным, прилагательным, глаголам, наречиям и местным словам, встречающимся в стихотворениях и других произведениях автора, которые анализируются в сравнении с их современными литературными вариантами. Наряду с этим исследуются своеобразные словосочетания, пословицы и сравнения, используемые автором. В произведениях Гумара Караша выявляются устаревшие и малопродуктивные аффиксы, которые в современном языке либо не употребляются, либо используются крайне редко. Показано употребление элементов книжного языка, таких как үшбу, ләкин, халбүки, уа, һәм, а также рассматривается влияние родственных тюркских языков на лексические единицы и грамматические формы. Определяются пословицы и сравнения, использованные автором, а также своеобразные выражения, редко встречающиеся в современном литературном языке, и раскрывается их значение. Этапные особенности развития казахского языка начала ХХ века рассматриваются в связи с языковыми особенностями поэта. В результате делается вывод о том, что известный поэт и деятель культуры Г. Караш своей активной творческой деятельностью и литературным наследием внес значительный вклад в развитие казахской литературы и письменного литературного языка начала прошлого века.

Keywords

• Гумар Караш
• Литературный язык
• Начало ХХ века
• Книжный язык
• Языковые особенности.

ҒҰМАР ҚАРАШ ЖӘНЕ ХХ ҒАСЫР БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІ

Abstract

Мақалада ХХ ғасыр басындағы өмірден өткен ақын, қоғам қайраткері, қазақ білімпазы Ғұмар Қараш шығармаларының тілі, сөз қолданыс ерекшеліктері қарастырылады. Ақын өлеңдері мен басқа да еңбектерінде кездесетін ерекше қолданыстағы зат есімдер, сын есімдер, етістіктер, үстеулер мен жергілікті сөздер қазіргі әдеби тілдегі нұсқаларымен салыстырыла талданады. Сонымен қатар автор қолданысындағы ерекше тіркестер, мақал-мәтелдер мен теңеулер де талданады. Ғұмар Қараш шығармаларындағы қазіргі тілде қолданылмайтын немесе өте сирек қолданылатын көне, өнімсіз қосымшалар анықталады. Ақын еңбектеріндегі үшбу, ләкін, халбүки, уа, һәм, олар сияқты кітаби тіл элементтерінің қолданысы көрсетіліп, туысқан түрік тілдерінің әсері, лексикалық бірліктер мен грамматикалық тұлғалар туралы сөз болады. Қалам иесінің қолданған мақал-мәтелдері мен теңеулері, оның шығармаларындағы қазіргі әдеби тілде ұшыраса бермейтін ерекше тіркестер айқындалып, олардың мағыналары түсіндіріледі. ХХ ғасыр басындағы қазақ тілі дамуының кезеңдік келбеті, ақын тілінің ерекшеліктермен байланыстырыла сипатталады. Қарымды қаламгер, белгілі ақын Ғ.Қараш белсенді шығармашылық қызметі, әдеби мұрасы арқылы өткен ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің, жазба әдеби тілінің дамуына үлес қосқан тұлға деген тұжырым жасалады.

Keywords

• Ғұмар Қараш
• Әдеби тіл
• ХХ ғасыр басы
• Кітаби тіл
• Тілдік ерекшеліктер

References

1. Әбілқасымов, Б. (1988). XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің жазба нұсқалары. Алматы: Ғылым баспасы.
2. Әбілқасымов, Б. (ред.). (1993). Қазақ тілі жөніндегі революциядан бұрынғы зерттеулер. Алматы: Ғылым баспасы.
3. Әбілқасымов, Б. (ред.). (2000). XX ғасырдағы қазақ әдеби тілі. Астана: Елорда.
4. Жұбаева, О. (құраст.). (2013). ХХ ғасыр басындағы қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Қазығұрт баспасы.
5. Иманғалиев, А. (27 шілде, 2016 жыл). Елдігімізді шыңдай түсетін кезең https://anatili.kazgazeta.kz/news/38235
6. Кекілбаев, Ә. (1989). Екі томдық таңдамалы шығармалар, 2-том. Алматы: Жазушы.
7. Қалиев, Ғ., Нақысбеков, О., Сарыбаев, Ш., Үдербаев, А. және т.б. (2005). Қазақ тілінің аймақтық сөздігі. Алматы: Арыс баспасы.
8. Қараш, Ғ. (2018). Поэзиялық шығармалары, І том. Орал.

9. Қараш, Ғ. (2018). Ойтолғамдар, мақалалар, II-III том. Орал.
10. Құрманбайұлы, Ш. (2020). Абай шығармаларындағы «қыл» етістігінің қолданысы, ҚазҰУ Хабаршысы, Филология сериясы, 3 (179), 74-85 б.
11. Құрманбайұлы, Ш., Әділов, М. (2020). Абай шығармаларындағы «тұғын» жұрнақты есімше қолданысы, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетiнің хабаршысы, Филология сериясы 2 (72), 21-33 б.
12. Құрманбайұлы, Ш., Әділов, М. (2024). Абай тілі: көне сөздер мен сирек қолданыстар. Алматы: Сардар баспасы.
13. Нұрмағамбетов, Ә. (1986). Қазақ говорларының грамматикасы. Алматы: Ғылым баспасы.
14. Сарыбаев, Ш. (1963). 1920-1930 жылдардағы әдеби тілдің тарихына қатысты кейбір мәселелер (мерзімді баспасөз материалдары негізінде). Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері, бесінші шығуы (б. 5-18). Алматы: Ғылым баспасы.
15. Тіл білімі институты (1967). Қазақ тілінің грамматикасы І Морфология. Алматы: Ғылым баспасы.
16. Уәли, Н., Құрманбайұлы, Ш., Малбақов, М. және т.б. (2013). Қазақ сөздігі. Алматы: Дәуір баспасы.
17. Тенишев, Э. (ред.) (1988). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков, Морфология. Москва: Наука.
18. Ысмайылов, Е. (1990, 30 қаңтар).Омар Қарашев. Алматы ақшамы.
19. References Abilkasymov, B. (1988). XVIII-XIX gasyrlardagy kazak adebi tilinin jazba nuskalary. (Written monuments of the Kazakh literary language of the 18th–19th centuries). Almaty: Gylym.
20. Abilkasymov, B. (Ed.). (1993). Kazak tili jonindegi revolyuciyadan buryngy zertteuler. (Pre-revolutionary studies on the Kazakh language). Almaty: Gylym.
21. Abilkasymov, B. (Ed.). (2000). XX gasyrdagy kazak adebi tili. (The Kazakh literary language of the 20th century). Astana: Elorda.
22. Zhubaeva, O. (Comp.). (2013). XX gasyr basyndagy kazak tili jonindegi zertteuler. (Studies on the Kazakh language at the beginning of the 20th century). Almaty: Qazyǵurt.
23. Imangaliev, A. (2016, July 27). Eldigimizdi shyndai tusetin kezen. (A period that strengthens our statehood). Retrieved from https://anatili.kazgazeta.kz/news/38235
24. Kekilbaev, A. (1989). Eki tomdyk tandamaly shygarmalar, 2-tom. (Selected works in two volumes, Vol. 2). Almaty: Zhazushy.
25. Kaliev, G., Nakysbekov, O., Sarybaev, Sh., Uderbaev, A., et al. (2005). Kazak tilinin aimaktyk sozdigi. (Regional dictionary of the Kazakh language). Almaty: Arys.
26. Karash, G. (2018). Poeziyalyq shygarmalary, I tom. (Poetical works, Vol. 1). Oral.
27. Karash, G. (2018). Oitolgamdar, makalalar, II–III tom. (Reflections and articles, Vols. 2–3). Oral.
28. Kurmanbaiuly, Sh. (2020). Abai shygarmalaryndagy “kyl-” etistiginin koldanysy. (The use of the verb “qyl” in Abai’s works). QazUU Khabarshysy. Philology series, 3(179), 74–85.
29. Kurmanbaiuly, Sh., & Adilov, M. (2020). Abai shygarmalaryndagy “tugyn” zhurnakty esimshe koldanysy. (The use of participles with the suffix “-tugyn” in Abai’s works). Abai Kazakh National Pedagogical University Bulletin. Philology series, 2(72), 21–33.
30. Kurmanbaiuly, Sh., & Adilov, M. (2024). Abai tili: kone sozder men sirek koldanystar. (The language of Abai: archaic and rare words). Almaty: Sardar.
31. Nurmagambetov, A. (1986). Kazak govorlarynyn grammatikasy. (Grammar of Kazakh dialects). Almaty: Gylym.
32. Sarybaev, Sh. (1963). 1920–1930 zhyldardagy adebi tildin tarihyna katysty keibir maseleler (merzimdi baspasoz materialdary negizinde). (Some issues related to the history of the literary language in the 1920–1930s based on periodical press materials). Kazak tili tarihy men dialektologiyasynyn maseleleri, Vol. 5, pp. 5–18. Almaty: Gylym.
33. Til bilimi instituty. (1967). Kazak tilinin grammatikasy I. Morfologiya. (Grammar of the Kazakh language I: Morphology). Almaty: Gylym.
34. Uali, N., Kurmanbaiuly, Sh., Malbakov, M., et al. (2013). Kazak sozdigi. (Kazakh dictionary). Almaty: Dauir.
35. Tenishev, E. (Ed.). (1988). Sravnitelno-istoricheskaya grammatika tyurkskikh yazykov. Morfologiya. (Comparative-historical grammar of the Turkic languages: Morphology). Moscow: Nauka.
36. Ysmaіуlov, E. (1990, January 30). Omar Qarashev. Almaty aqshamy.