Research Article

Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme

Volume: 4 Number: 2 December 30, 2025
EN TR

Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme

Abstract

Halaç ismi kadüm bir boy adıdır. Baktriya bulguları içinde yer alan 720 yılına ait Brahmice bir sikkede Kâbul hükümdarını nitelemek için kullanıldığı tahmin edilen “Hitivira Kharalaca” ifâdesine rastlanılmıştır. Çin kaynaklarında ise Xin Tangshu’da, Zabulistan bölgesi üzerine malumat verilirken Hedaluozhi ve Gedaluozhi şeklinde iki farklı formda Halaç kelimesi geçer. İslâm kaynaklarında “Halluh” şeklinde ifâde edilmiştir. VI. yy. Bizans tarihçisi Menandros bazı Fragmanlarında, Zemarkhos adlı Bizans elçisinin 569 yılında Batı Gök Türk kağanı İstemi Kağan’ı (553-575) ziyaret edişi olayını tasvir ederken “Kholiatai” isimli bir şehirden haber verir. VI-VII. yy. Bizans kaynaklarında ise “Hvls-Holas”, “Holac” ismine rastlanmaktadır. Kadim Türklere soyu dayanan Halaçlar, Arapların Türkistan’a sefer düzenlediği ilk yıllarda (VII. yy.) onlarla savaşan ilk Türk boyları arasındadır. Bilhassa bu süreçte “Rutbil” ünvanlı Halaç Beyleri, Tohâristan’da etkin bir role sahipti. Halaç Türklerinin İslâm akınları ile karşılaşan ilk Türk boyları arasında gösteriliyor olması, onların ilk İslâmlaşan Türkler arsında olduğunun söylemesine imkân sağlar. Halaçlar İslâmî dönemde (VII-XI. yy.) Hindukuş’un cenubunda, Kâbul nehri boyunca hüküm sürecek olan “Kâbul-Şâhî” Devletini kurdular. Halaçların bu bölgedeki hükümranlığını Gazneli Mahmud sonlandırmıştır. XIII-XIV. yy.’lar arasında ise Delhi Türk Sultanlığı adına Güney Hindistan’da fütuhat yaptılar ve nihayetinde 1290’dan 1320 yılına kadar devam edecek olan Halacîler evresini kurdular. Halaçlar, Tohâristan’dan güney-batıya göç ettiler. Kuzey-Güney Azerbaycan ve Anadolu’nun farklı yerlerinde Halaç isimli yerleşkelere rastlanır. Günümüzde İran’ın Kum eyaletinde hâlâ varlık gösteren Halaçlar Tohâristan’ın Gazne bölgesinde bir zümre Peştunlaşıp “Gılzey” adı altında değişime uğradı. Halaç boy adına Afganistan, Azerbaycan, Rusya, Hindistan ve İran’da olduğu gibi Türkiye’nin Afyon, Bolu, Çankırı, Giresun, İstanbul, Kastamonu, Niğde, Tokat, Uşak, Yozgat ve Zonguldak gibi illerinde (köy adı şeklinde) Halaç, Halaca, Halaçlar veya Halaçlı biçiminde rastlanılmaktadır. Bu Türk boyu günümüz İran’ında -Kum eyaletinin batısında- fermandari denilen alt birimle yönetilen Halacistan’da yaşamaktadırlar. UNESCO tarafından yok olma tehlikesi altındaki diller arasında kabul edilen Halaç Türkçesinin 7 diyalekti vardır. Halaç Türkçesi yitim sürecindeyken Talhab-Halacistan doğumlu Ali Asker Cemrasi konuşuru olduğu kendi ana dili üzerine çalışmalar yaparak ve bir sözlük de neşrederek bu yok olma tehlikesini geçici bir süre de olsa duraklatabildi.

Keywords

References

  1. Abdurrahman, V. (1997). Divanu Lugati’t Türk’teki Türk illerinin çağdaş Çin kaynakları ile mukayesesi ve değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı.
  2. Adilov, M. (2019). Kazakça deyimlerde korunan bazı Moğolca kelimeler üzerine. Türkbilig, 38, 119-142.
  3. Akkuş, M. (2021). Halaç Türkçesi ağızlarının algoritmik uzaklığı: Levenshtein uzaklık algoritması tabanlı bir çözümleme. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 6(1), 247-267.
  4. Akkuş, M. ve Ahmedi, S. (2023). The sentral dialect of Khalaj. Tehlikedeki Diller Dergisi, 13(23), 39-82.
  5. Akkuş, M. ve Gökcan, İ. (2023). Halaç Türkçesinin Ağızları ile Güney Azerbaycan Türkçesinin Kum (Couzeh) ağzı arasındaki sözlüksel uzaklık: Levenshteın ve Dijkstra algoritmaları amalgamı. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Güz 56, 71-99.
  6. Alram, M. and Lo Muzio, C. (2006). A new type of The Khalaj? Journal of Inner Asian Art and Archaeology, 5, 133-139.
  7. Ataniyazov, S. (1999). Türkmen boylarının geçmişi, yayılışı, bugünkü durumu ve geleceği. Bilig, Yaz 10, 1-32.
  8. Başar, U. (2016). Yok olma tehlikesi karşısında Halaç Türkçesi ve Ali Asgar Cemrâsî’nin çalışmaları. Tehlikedeki Diller Dergisi, 5(8), 67-78.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Old Turkic Language (Orhon, Uyghur, Karahan), Historical North East Turkish Language (Khwarezm, Kipchak, Chagatai), New Turkish Language (Turkish of Old Anatolia, Ottoman, Turkiye)

Journal Section

Research Article

Publication Date

December 30, 2025

Submission Date

September 9, 2025

Acceptance Date

December 10, 2025

Published in Issue

Year 2025 Volume: 4 Number: 2

APA
Hazar, M. (2025). Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme. BABUR Research, 4(2), 27-74. https://izlik.org/JA33FG78FW
AMA
1.Hazar M. Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme. BABUR Research. 2025;4(2):27-74. https://izlik.org/JA33FG78FW
Chicago
Hazar, Mehmet. 2025. “Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme”. BABUR Research 4 (2): 27-74. https://izlik.org/JA33FG78FW.
EndNote
Hazar M (December 1, 2025) Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme. BABUR Research 4 2 27–74.
IEEE
[1]M. Hazar, “Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme”, BABUR Research, vol. 4, no. 2, pp. 27–74, Dec. 2025, [Online]. Available: https://izlik.org/JA33FG78FW
ISNAD
Hazar, Mehmet. “Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme”. BABUR Research 4/2 (December 1, 2025): 27-74. https://izlik.org/JA33FG78FW.
JAMA
1.Hazar M. Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme. BABUR Research. 2025;4:27–74.
MLA
Hazar, Mehmet. “Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme”. BABUR Research, vol. 4, no. 2, Dec. 2025, pp. 27-74, https://izlik.org/JA33FG78FW.
Vancouver
1.Mehmet Hazar. Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme. BABUR Research [Internet]. 2025 Dec. 1;4(2):27-74. Available from: https://izlik.org/JA33FG78FW