An Altaysthetical Analysis on the #h Consonant in Khalaj Turkish

Yıl 2025, Cilt: 4 Sayı: 2, 27 - 74, 30.12.2025

Mehmet Hazar

Öz

The name Khalaj is an ancient tribal name. Among the Bactrian finds, a Brahmin coin from 720 AD contains the term "Hitivira Kharalaca," thought to have been used to describe the ruler of Kabul. In Chinese sources, the Xin Tangshu, while providing information on the Zabulistan region, uses the word Khalaj in two forms: Hedaluozhi and Gedaluozhi. In Islamic sources, it is rendered as "Halluh." In some fragments, the 6th-century Byzantine historian Menandros describes the visit of a Byzantine ambassador named Zemarkhos to the Western Turkic Khagan Istemi Khagan (553-575) in 569, mentioning a city called "Kholiatai." In Byzantine sources from the 6th and 7th centuries, the names "Hvls-Holas" and "Holac" are also encountered. The Khalaj, whose ancestry stems from the ancient Turks, were among the first Turkic tribes to fight against the Arabs during their initial campaigns against Turkestan (in the 7th century). The Khalaj chieftains, known as "Rutbil," played a particularly active role in Tokharistan during this period. The fact that the Khalaj Turks are considered among the first Turkic tribes to encounter Islamic raids suggests that they were among the first Turks to embrace Islam. During the Islamic period (7th-11th centuries), the Khalaj founded the "Kabul-Shahi" State, which ruled along the Kabul River south of the Hindu Kush. Mahmud of Ghazni ended the Khalaj rule in this region. Between the 13th and 14th centuries, they undertook conquests in South India on behalf of the Delhi Sultanate, ultimately establishing the Khalaji period, which lasted from 1290 to 1320. The Khalaj migrated southwest from Tokharistan. Settlements named Khalaj can be found in various parts of North and South Azerbaijan and Anatolia. The Khalaj, who still exist in the Qom province of Iran today, became a Pashtun group in the Ghazni region of Tokharistan, and underwent a transformation under the name "Ghilzai." The Khalaj tribal name is encountered in Afghanistan, Azerbaijan, Russia, India, and Iran, as well as in the Turkish provinces of Afyon, Bolu, Çankırı, Giresun, Istanbul, Kastamonu, Niğde, Tokat, Uşak, Yozgat, and Zonguldak (in the form of village names), such as Halaç, Halaca, Halaçlar, or Halaçlı. This Turkic tribe lives in Khalajistan, a sub-unit governed by the fermandari sub-unit in present-day Iran, west of Qom Province. Khalaj Turkish, recognized by UNESCO as a language in danger of extinction, has seven dialects. While Khalaj Turkish was on the verge of extinction, Ali Asker Cemrasi, born in Talhab-Khalajistan, managed to temporarily halt this threat of extinction by studying his native language and publishing a dictionary.
Although Khalaj Turkic resembles the late-period Salar Turkic spoken in Gansu Province in northwestern China and incorporates many elements of ancient and medieval Turkic languages, maintaining common characteristics as it did during the Karluk era, it has been unable to maintain its presence in India and has been unable to prevent widespread Persianization in Iran, where it originated. Its number of speakers has been decreasing since the 1970s. Khalaj Turkic originates from an ancient Turkic dialect called Argu. The XI th-century Turkish lexicographer Mahmud of Kashgar was the first to provide written examples of Argu, largely consistent with modern Khalaj. Gerhard Doerfer, who rediscovered Khalaj Turkic, has proven that this archaic Turkic dialect was the first to diverge from Common Turkic. Khalaj Turkic, which shares archaic linguistic features with its dialects, is considered endangered, along with its dialects.
It possesses extremely important phonetic features in Turkish and Altaic studies. One, perhaps the most important, is the consonant "h," whose origin can be traced back three thousand years. Therefore, it possesses crucial linguistic sound values in the context of the age of the Turkish language. The study focused on these sounds and analyzed the testimonies. This study focused on the Turkish of the Khalaj people, who descended from the Argus. After providing a brief historical overview, the fundamental phonetic characteristics of Khalaj Turkish were examined. Primary long vowels and secondary long vowels were identified and evidence demonstrated that the initial "h" consonant originated from five distinct Altaic origins.

Anahtar Kelimeler

Khalaj , Altaistic , phonetics , long vowel , word beginning.

Etik Beyan

-

Destekleyen Kurum

-

Proje Numarası

-

Teşekkür

-

Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme

Öz

Halaç ismi kadüm bir boy adıdır. Baktriya bulguları içinde yer alan 720 yılına ait Brahmice bir sikkede Kâbul hükümdarını nitelemek için kullanıldığı tahmin edilen “Hitivira Kharalaca” ifâdesine rastlanılmıştır. Çin kaynaklarında ise Xin Tangshu’da, Zabulistan bölgesi üzerine malumat verilirken Hedaluozhi ve Gedaluozhi şeklinde iki farklı formda Halaç kelimesi geçer. İslâm kaynaklarında “Halluh” şeklinde ifâde edilmiştir. VI. yy. Bizans tarihçisi Menandros bazı Fragmanlarında, Zemarkhos adlı Bizans elçisinin 569 yılında Batı Gök Türk kağanı İstemi Kağan’ı (553-575) ziyaret edişi olayını tasvir ederken “Kholiatai” isimli bir şehirden haber verir. VI-VII. yy. Bizans kaynaklarında ise “Hvls-Holas”, “Holac” ismine rastlanmaktadır. Kadim Türklere soyu dayanan Halaçlar, Arapların Türkistan’a sefer düzenlediği ilk yıllarda (VII. yy.) onlarla savaşan ilk Türk boyları arasındadır. Bilhassa bu süreçte “Rutbil” ünvanlı Halaç Beyleri, Tohâristan’da etkin bir role sahipti. Halaç Türklerinin İslâm akınları ile karşılaşan ilk Türk boyları arasında gösteriliyor olması, onların ilk İslâmlaşan Türkler arsında olduğunun söylemesine imkân sağlar. Halaçlar İslâmî dönemde (VII-XI. yy.) Hindukuş’un cenubunda, Kâbul nehri boyunca hüküm sürecek olan “Kâbul-Şâhî” Devletini kurdular. Halaçların bu bölgedeki hükümranlığını Gazneli Mahmud sonlandırmıştır. XIII-XIV. yy.’lar arasında ise Delhi Türk Sultanlığı adına Güney Hindistan’da fütuhat yaptılar ve nihayetinde 1290’dan 1320 yılına kadar devam edecek olan Halacîler evresini kurdular. Halaçlar, Tohâristan’dan güney-batıya göç ettiler. Kuzey-Güney Azerbaycan ve Anadolu’nun farklı yerlerinde Halaç isimli yerleşkelere rastlanır. Günümüzde İran’ın Kum eyaletinde hâlâ varlık gösteren Halaçlar Tohâristan’ın Gazne bölgesinde bir zümre Peştunlaşıp “Gılzey” adı altında değişime uğradı. Halaç boy adına Afganistan, Azerbaycan, Rusya, Hindistan ve İran’da olduğu gibi Türkiye’nin Afyon, Bolu, Çankırı, Giresun, İstanbul, Kastamonu, Niğde, Tokat, Uşak, Yozgat ve Zonguldak gibi illerinde (köy adı şeklinde) Halaç, Halaca, Halaçlar veya Halaçlı biçiminde rastlanılmaktadır. Bu Türk boyu günümüz İran’ında -Kum eyaletinin batısında- fermandari denilen alt birimle yönetilen Halacistan’da yaşamaktadırlar. UNESCO tarafından yok olma tehlikesi altındaki diller arasında kabul edilen Halaç Türkçesinin 7 diyalekti vardır. Halaç Türkçesi yitim sürecindeyken Talhab-Halacistan doğumlu Ali Asker Cemrasi konuşuru olduğu kendi ana dili üzerine çalışmalar yaparak ve bir sözlük de neşrederek bu yok olma tehlikesini geçici bir süre de olsa duraklatabildi.

Anahtar Kelimeler

Halaç , Altayistik , fonetik , uzun ünlü , söz başı.

Etik Beyan

-

Destekleyen Kurum

-

Proje Numarası

-

Teşekkür

-

Kaynakça

• Abdurrahman, V. (1997). Divanu Lugati’t Türk’teki Türk illerinin çağdaş Çin kaynakları ile mukayesesi ve değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı.
• Adilov, M. (2019). Kazakça deyimlerde korunan bazı Moğolca kelimeler üzerine. Türkbilig, 38, 119-142.
• Akkuş, M. (2021). Halaç Türkçesi ağızlarının algoritmik uzaklığı: Levenshtein uzaklık algoritması tabanlı bir çözümleme. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 6(1), 247-267.
• Akkuş, M. ve Ahmedi, S. (2023). The sentral dialect of Khalaj. Tehlikedeki Diller Dergisi, 13(23), 39-82.
• Akkuş, M. ve Gökcan, İ. (2023). Halaç Türkçesinin Ağızları ile Güney Azerbaycan Türkçesinin Kum (Couzeh) ağzı arasındaki sözlüksel uzaklık: Levenshteın ve Dijkstra algoritmaları amalgamı. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Güz 56, 71-99.
• Alram, M. and Lo Muzio, C. (2006). A new type of The Khalaj? Journal of Inner Asian Art and Archaeology, 5, 133-139.
• Ataniyazov, S. (1999). Türkmen boylarının geçmişi, yayılışı, bugünkü durumu ve geleceği. Bilig, Yaz 10, 1-32.
• Başar, U. (2016). Yok olma tehlikesi karşısında Halaç Türkçesi ve Ali Asgar Cemrâsî’nin çalışmaları. Tehlikedeki Diller Dergisi, 5(8), 67-78.
• Bayburtoğlu, H. (2019). Orta Çağ’da Tohâristan bölgesinde Halaçlar [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Genel Türk Tarihi Bilim Dalı.
• Bayburtluoğlu, H. ve Tezcan, M. (2019). Halaçların menşei. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi - TEKE, 8(1), 632-654.
• Besli, E. (2010). Eski ve Orta Türkçe Hayvan İsimlerinin Etimolojisi [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Eski Türk Dili Bilim Dalı.
• Blažek, V. (2019). Altaic languages. Masaryk University Press.
• Booij, G. (2007). The Grammar of words: An introduction to linguistic morphology (2nd ed.). Oxford University Press.
• Bosnalı, S. (2010). Halaççanın yitim ve değişim sürecine tasarlama kipleri açısından bir bakış. Bilig, Bahar 53, 67-88.
• Bosnalı, S. (2012). Dil edinimi açısından Halaççanın konumu. Karadeniz Araştırmaları, 32, 45-67.
• Bosnalı, S. (2016). The Khalaj people and their language. Tehlikedeki Türk Dilleri II: Örnek Çalışmalar, 2, 271-292. (Ed. S. Eker ve Ü. Ç. Şavk). Astana-Kazakistan: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk Üniversitesi, Uluslararası Türk Akademisi.
• Bosworth, C. E. (1978). Khaladj. 1. History. Encyclopaedia of Islam², IV, 917-918.
• Buhârî, Ş. S. E. (1881). Luġat-ı Çaġatay ve Türkı̇̄-yi Os̠mānı̇̄. Mihran Matbaası.
• Bulut, M. (2023). Çağatay Türkçesinden Yeni Uygur Türkçesine geçişte fonetik özellikler bakımından Miftahu'l-Cinan örneği. IJVUTS, 5(9), 19-39.
• Cemrasi, A. A. (1974). Pîramûn-ı Zebân-ı Türkî-yi Halicî “Halaç Türkçesi Hakkında”. http://salariyan.arzublog.com/post/68635
• Cemrasi, A. A. (2011). Xələc Türkləriçə küdən mərasımi və qədim Türk inənləriniyn hizi. 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, 1, 197-208. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Basımevi.
• Cemrasi, A. A. (2014). Halaç dili grameri. Tahran.
• Ceylan, E. (1994). Türkçe y ~ ø, Halaçça h-, Çuvaşça ś-, y-, v- üzerine. Türk Dilleri, 4, 145-558.
• Choi, H.-W. (2019). Türkçe, Korece, Moğolca ve Mançu-Tunguzcanın karşılaştırmalı ses ve biçim bilgisi. Türk Dil Kurumu yayınları.
• Çelikbay, A. (2011). Çağdaş Türk lehçelerinde bir tekrar fiili yapma eki: -gıla- / -kıla. Türkbilig, 21, 73-86.
• Dankoff, R. ve Kelly, J. (1982–1985). Maḥmūd al-Kāšγarī. Compendium of the Turkic dialects (Dīwān Luγāt at-Turk). I–III. Duxbury.
• Darke, H. (1968). Hâce Nizâmü'l-Mülk Siyerü'l-Mülk (Siyasetname). Tahran.
• Demirci, Ü. Ö. (2016). Eski Türkçede fiiller. Umuttepe Yayınları.
• Doerfer, G. (1997). Khalaj materials. Curzon.
• Doerfer, G. (1970). Halaçça, Orta İran’da arkaik bir Türk dili. (Çev. S. Tezcan). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 34(133), 17–58.
• Doerfer, G. ve Tezcan, S. (1971). Khalaj materials. Uralic and Altaic series (115). Mouton & Co., The Hague.
• Doerfer, G. (1974a). Eine Seltsame Alttürkisch-Chaladsch Parallele. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 21–22 (1973–1974), 13–24.
• Doerfer, G. (1974b). Eski Türkçe ile Halaçça arasında şaşırtıcı bir koşutluk. (Çev. S. Tezcan). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 21–22 (1973–1974), 1–12.
• Doerfer, G. (1977). Khalaj and its relation to the other Turkic languages. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 25, 17–32.
• Doerfer, G. (1988). Grammatik des Chaladsch (Turcologica 4). Harrassowitz.
• Doerfer, G. (1993). Halaçça h-‘nin diğer Türk dillerindeki karşılığı üzerine. Türk Dilleri Araştırmaları, 3, 285–288.
• Doerfer, G. (1998). Turkic Languages of Iran. In L. Johanson & É. Á. Csató (Eds.), The Turkic Languages (ss. 272–282). Routledge.
• Doerfer, G. ve Tezcan, S. (1980). Wörterbuch des Chaladsch (Dialekt von Xarrab). Akadémiai Kiadó.
• Doerfer, G. (2012). Sekiz Halaçça atasözü. (Çev. Sultan Tulu). Tehlikedeki Diller Dergisi JofEL, Kış, 25–32.
• Doğan, A. B. (2021). Eski Türkçeden günümüze seş- ve çöz- fiilleri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Güz 52, 95–131.
• Dolati, M. D. (2021). Halaç Türkçesi (Merkezi İli Ağızları). Türk Dil Kurumu yayınları.
• Dolati, M. D. (2021). İran Türk lehçeleri üzerine bir bibliyografya denemesi. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi / International Journal of Turkic Dialects (TÜRKLAD), 5(1), 204–228.
• Erdal, M. (2018). Prof. Dr. Semih Tezcan’ın genel Türkoloji çalışmaları. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, B(28), 255–259.
• Gökçe, F. (2013). Gramerleşme Teorisi ve Türkçe Fiil Birleşmeleri. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
• Gülsevin, G. (1986). Türk dilinde kelime başı ünsüzü üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 35, 173–200.
• Gülsevin, G. (2001). Türkiye Türkçesi ağızlarında #h sesi üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 49, 129–146.
• Gülsevin, G. (2008). Kaşgarlı Mahmut’un Verdiği Bilgilere Göre Arguca Eski Halaçça Olabilir mi? Uluslararası Kaşgarlı Mahmut Sempozyumu Bildiri Metinleri, Rize Üniversitesi Yayınları, 284–286.
• Gülsevin, G. (2016). Eski Türk yazıtlarında kelime başında /h-/ sesi gösterilmiş miydi? Türk Dünyası, 42, 127–136.
• Güzel, H. (2018). Ali Asgar Cemrasi ve Halaç Edebiyatı. Türkbilig, 36, 121–128.
• Güzel, H. (2021). Dil ilişkileri bağlamında Halaçça. Danışman: E. Yılmaz. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
• Güzel, H. (2022). Kültürel süreklilik bağlamında elektronik kültür ortamında Halaçça yazınsal üretim. Millî Folklor, 34(17), 94–108.
• Güzel, H. (2023). Some observations on Persian copies in Khalaj: Case of Talkhab dialect. Selçuk Türkiyat, 58, 89–109.
• Heidemann, S. (2015). Middle East? The Hephthalite drachms minted in Balkh: a hoard, a sequence, and a new reading. The Numismatic Chronicle, 175, 329–347.
• Hatemi, B. (2013). İran’da Yaşayan Halaç Türklerinin Sosyo-Kültürel Yapısı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Heyet, C. (1988). Torki-ye Kalaj. Varlık, 70(4), 12–24.
• Heyet, C. (2017). Halaçlar ve Halaç Türkçesi. https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/98824/mod_resource/content/0/HalaclarveHalcTurkcesi.pdf
• Işıklı, M. (2021). Halaç Türkçesinin çekim morfolojisi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı.
• Johanson, L. (1998). The history of Turkic. In: The Turkic Languages, ed. by Lars Johanson & Éva Á. Csató. Routledge, 81–83.
• Karaağaç, G. (2008). Türkçe Verintiler Sözlüğü. Türk Dil Kurumu yayınları.
• Karahan, A. (2009). Dīvānu Luġāti’t-Türk’e göre XI. yüzyıl Türk lehçe bilgisi. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı.
• Kaya, M. (2020). Halaçlar ve Halaç Türkçesi. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı.
• Kelly, J. M. (1973). Remarks on Kāšġarī’s phonology II. Orthography. Ural-Altaische Jahrbücher, 45, 144–162.
• Kirişçioğlu, F. (1994). Saha (Yakut) Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu yayınları.
• Konukçu, E. (2014). Akhunluların kalıntısı olarak Kalaçlar (Halaçlar). https://www.altayli.net/akhunlarin-kalintisi-olarak-kalaclar-halaclar.html
• Le Coq, A. von (1912). Türkische Manichaica aus Chotscho. APAW, I, Berlin, 1911(6), 26.
• Meral, S. B. (2023). Does Turkish Have Infixes? Why not? Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı 1, 1339–1359.
• Minorski, V. (1940). The Turkish dialect of The Khalaj. Bulletin of the School of Oriental Studies (BSOAS), 10(2), 417–437.
• Minorsky, V. (1970). Ḥudūd al-ʿĀlam. London.
• Mikail, E. H. (2016). Halaç Türkleri. https://www.turansam.org/makale.php?id=10249
• Moġhaddam, M. (1939). Gūyišhå-yi Wäfs wä Åštiyān wä Täfräš. İrån-Kudé, 11, 1–184.
• Mudrak, O. A. (2009). Klassifikacija Tjurkskix jazykov i dialektov s pomoščju metodov glottoxronologii na osnove voprosov po morfologii i istoričeskoj fonetike. Rossijskij gosudarstvennyj gumanitarnyj universitet.
• Orçun, Ü. (2022). On a sound change in Proto-Turkic. International Journal of Eurasian Linguistic (JEAL), 4, 277–299.
• Orçun, Ü. (2022b). On p- and other Proto-Turkic consonants. Sino-Platonic Papers, 325, 1–71.
• Orçun, Ü. (2023). Kayıp bir dilin izinde: tarihî bir Türk lehçesinin Avrasya dillerindeki örtük izleri. Pradigma Akademi.
• Ölmez, M. (1995). Halaçlar ve Halaçça. Türk Halkları ve Dilleri, 2(84), 15–22.
• Poppe, N. (1974). Zur Stellung des Tschuwaschischen. Central Asiatic Journal (CAJ), 18(2), 135–147.
• Ragagnin, E. (2020). Major and minor Turkic language islands in Iran with a special focus on Khalaj. Iranian Studies, 53(3–4), 573–588.
• Räsänen, M. (1969). Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen 1–2. Lexica Societatis Fenno-Ugricae, 17.
• Saatçi, Ö. (2018). Fono-Semantik ayrılaşma/arkaiklik bağlamında Irak Türkmen ağızlarında: ācı(u)ġ, ʽecci, ʽeccüg(k). Diyalektolog Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi, Kış 19, 65–76.
• Scheinhardt, H. (1968). Halacistan’a bir araştırma gezisi. Çağrı, 1 Eylül, 128, 16–17.
• Ščerbak, A. M. (1997). Xaladžskij jazyk. In: Jazyki Mira: Tjurkskie Jazyki. Ed. Ė. Tenišev R. et al., Bişkek-Kırgızistan: Izdatel’skij Dom, 470–476.
• Sims-Williams, N. (2007). Bactrian Documents from Northern Afghanistan II: Letters and Buddhist Texts. Oxford University Press, 225–242.
• Starostin, S. A. (1991). Altayskaya problema i proishojdeniye Yaponskogo yazıka. Nauka.
• Starostin, S. A., Dybo, A. V., Mudrak, O. A. (2003). An Etymological Dictionary of Altaic Languages I–III. Brill.
• Talat, T. ve Ölmez, M. (2003). Türk Dilleri: Giriş. Yıldız Dil ve Edebiyat.
• Tezcan, S. (2018). 8. yüzyılda Afganistan'da Halaç prensesleri, günümüzde Orta İran'da Halaçlar ve dilleri. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 28 (Bahar), 231–254.
• Tezdjan, M. (2018). Kvoprosu o proishojdenii Tyurkov. In S. S. Kamoliddin (Ed.), Problema Etnogeneza i Etniçeskoy İstorii Narodov Sredney Azii. Saarbrücken: Lambert Academic Publishing.
• Togan, Z. V. (1971). Kur’an ve Türkler. The Qur’an and the Turks. Kayı Yayınları.
• Togan, Z. V. (1985). Eftalit devletini teşkil eden kabilelere dair. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, XIII(1), 58–63.
• Tulu, S. (2013a). ‘Ali Asġar Camrasī’den Halaçça bir kaside: “Anadan ben Halaç Türkü doğmuşum”. In H. Ş. User & B. Gül (Eds.), Yalım Kaya Bitigi. Osman Fikri Sertkaya Armağanı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• Tulu, S. (2013b). Halaçlardan Molla Nasreddin fıkraları. Tehlikedeki Diller Dergisi JofEL, Yaz, 197–300.
• Uluoğlu, M. (2002). “Kalaç” kelimesinin Türkçede ve Rusçada leksik-semantik özellikleri ve kullanım alanları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 11, 321–333.
• Ulutürk, B. (2017). Halaçça Halk Hikâyeleri, Metin-Çeviri, Dil Bilgisi, Dizin-Sözlük [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Yıldız Teknik Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı ABD, Eski Türk Dili Programı.
• Uzunkaya, U. (2019). Halaçça sözlükler ve Halaççanın söz varlığı üzerine. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Aralık (63), 1–19.
• Vovin, A. (2013). Northeastern and Central Asia: “Altaic” linguistic history. In The Encyclopedia of Global Human Migration, 24, 1–7. Blackwell Publishing.
• Wang, P. (1995). Indo-European loanwords in Altaic. Sino-Platonic Papers, 65, 1–29.
• Yazıcı, O. (2006). Gılcayların Menşeî. Ortadoğu Araştırmaları Dergisi, 4(1), 31–51.
• Yılmaz, E. (2017). Biçimbilgisel rekonstrüksiyon: Türkçe üzerinde bir yöntem uygulaması. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi (ÇÜTAD).