Mıntıqayê Zazayan ê Çoligi dı Efsaneyê Kerrabiyayiş

Efsane halk edebiyatının önemli bir türüdür. Efsane örf ve âdet, inanma, yaşama şekli, tarih vb. halkın değerlerini içerir; doğa olayları, coğrafi şekiller, yaratılış gibi evrensel konular üzerine bilgi sunar. Bu tür geçmişten günümüze halkın hafızasını taşıma vazifesi görür. Efsane bu sebeplerden ötürü milletlerin kültüründe önemli yere sahiptir. Zaza kültüründe sözlü edebiyat geniş yer tutar, bu edebiyata ait türler de fazladır. Efsane de bu türlerden biridir ve Zaza kültüründe çok kıymetlidir. Zaza halkının hafızası, anıları büyük ölçüde bu formda korunmuştur. Bu çalışma, Bingöl Zazalarının yaşadığı bölgelerde söylenegelen taş kesilme efsaneleri üzerinde durmakta ve bu efsaneleri yorumlamayı amaçlamaktadır. Bu tür efsaneler Anadolu’nun hemen her bölgesinde görülmekte olup bu türün örneklerine Bingöl’de de rastlanmaktadır. Bu efsaneler genellikle dağların, tepelerin ve kayaların şekil ve görünümleri etrafında şekillenen anlatılar içerir ve halkın inançlarını, gelenek ve göreneklerini yansıtan ahlaki ve kültürel mesajlar iletir. Bu çalışmada Bingöl Zazalarının ağzından taş kesilme efsaneleri örnekleri verilecektir. Bu efsanelerde geçen semboller tespit edilecek; Bingöl Zazalarının inançlarından, örf ve âdetlerinden örnekler sunulacaktır. Çalışma, yalnızca Bingöl’de yaşayan Zazaları kapsamakla kalmayıp aynı zamanda tüm Zaza topluluklarının yaşamından çeşitli bilgiler verilecektir. Bu nedenle Zaza kültürünün anlaşılmasına önemli bir katkı sunacaktır.

Legend is an important genre of folk literature. It embodies the values of the people such as customs and traditions, beliefs, ways of life, and history, while providing information on universal subjects like natural phenomena, geographical formations, and creation. This genre functions as a means of carrying the collective memory of the people from past to present. For these reasons, legends hold a significant place in the cultural heritage of nations. Oral literature occupies a broad place in Zaza culture, and the number of genres belonging to this tradition is considerable. The legend is one of these genres and holds great importance within Zaza culture. The memory and recollections of the Zaza people are largely preserved within this form. This study focuses on the stone transformation legends narrated in the regions inhabited by the Zazas of Bingöl and aims to provide an interpretation of them. Such legends can be found in almost every region of Anatolia, and examples of this kind are also present in Bingöl. These legends usually contain narratives built around the shapes and appearances of mountains, hills, and rocks, conveying moral and cultural messages that reflect the beliefs, customs, and traditions of the people. In this study, examples of stone transformation legends will be presented as narrated by the Zazas of Bingöl. The symbols appearing in these legends will be identified, and examples from the beliefs, customs, and traditions of the Bingöl Zazas will be provided. The study encompasses not only the Zazas living in Bingöl but also reflects aspects of the lives of all Zaza communities. Therefore, it constitutes a significant contribution to the understanding of Zaza culture.

Efsane, tewıranê edebiyatê şari ra tewırêko muhim o. Tewırê efsane sey urf u edet, baweri, şeklê cuyayiş, tarix ueb. ercanê şari ihtiwa keno; hediseyi tebiati, şeklê coğrafiyi, xelq biyayiş ueb. mewzuyi universal ser melumat dano. Ino tewır demo viyerte ra heta nıka virê şari xu miyan dı kırişeno. Tewırê efsane ıni sebeban ra kulturê mıletan dı cayêko muhim geno. Kulturê Zazayan dı edebiyato fekki cayo hira geno, tewıri ıno edebiyati zi zaf i. Tewırê efsane zi inan ra yo u kulturê Zazayan dı zaf muhim o. Virê şarê Zazayan ziyed ra miyanê ıno tewır dı muhafeze biyo. Ina xebat efsaneyê kerrabiyayişi ki mıntıqayê Zazayan ê Çoligi dı vaciyeni ser vındena u inan izah kena. Hema hema her mıntıqayê Anadoli dı nımuneyi ıni efsaneyan yeni vinayiş. Çolig dı zi ıno tewır efsaneyi esti. Ini efsaneyi eğleb şekl u asayeyê ko, tum, kerreyan ser hikayeyan ihtiwa keni u baweri u urf u edetê şari ramocneni u mesaj dani. Ina xebat dı fekê Zazayan ê Çolıgi ra efsaneyanê kerrabiyayiş ra numuneyi diyeni. İnı efsaneyan dı semboli ki viyereni tespit beni; baweri, urf u edetê şarê Zazayan ê Çoligi ra numuneyi diyeni. Ina xebat teyna cuyê Zazayanê Çoligi ra nê, cuyê hemınê komelanê Zazayan ra zanayiş dana. Ino sebeb ra fehmbiyayişê kulturê Zazayan ser xebatêka ercaye ya.