13359 NUMARALI TEMETTUAT DEFTERİNE GÖRE XIX. YÜZYILIN ORTALARINDA SİVAS/DİVRİĞİ YAĞBASAN ZAZA AŞİRETİNİN SOSYO-İKTİSADİ YAPISI

Arapça’da kâr etmek anlamına gelen temettü’ kelimesinin çoğulu olan temettüat, kârlar, kazançlar manasındadır. Osmanlı Devleti, 19. yüzyılın ilk yarısında başlattığı Tanzimat dönemi reformları kapsamında vergi alanında da birtakım düzenlemeler yapmıştı. Devlet gelirlerinin kontrolünün yapılması, vergi alanındaki aksaklıkların giderilmesi, vergi ödemekle mükellef olanların tespit edilmesi ve bütçe dengesinin oluşturulması gibi muhtelif sebeplerden hareketle 1840’lı yıllarda Temettüat Defterleri tutuldu. Bilhassa XIX. yüzyıl ortalarına dair Osmanlı sosyo-iktisadi tarihi açıdan oldukça önemli bilgiler ihtiva eden bu defterler, XV ve XVI. yüzyıl Osmanlı klasik dönemi tahrir defterlerinden daha detaylı bilgiler içermekteydi. Nitekim tahrir defterlerinde sadece bir sancak, kaza veya köyün adı ile yıllık vermekle mükellef olduğu vergi miktarı kayıtlı iken Temettüat defterlerinde Sancak merkezleri kaza, köy ve mahallelere ayrılıp buralarda ikamet eden şahısların isimleri, yıllık kazançları, sahip oldukları arazi ve hayvan sayısı; defterlerin bazılarında kişilerin fiziki özellikleri ve mesleklerinin ne olduğu gibi önemli veriler yer almaktaydı. Bu çalışmada Sivas Eyaletine bağlı Divriği Kazasındaki Yağbasan köyünde ikamet eden Zaza Aşiretine ait 13359 numaralı temettuat defteri ele alınacaktır. Defterde kayıtlı 51 hanenin hane reisleri, sahip oldukları arazi ve hayvan cinsi ile miktarları tablolar şeklinde değerlendirilecektir.