A Critical Analytical Perspective on the Methods of Teaching Arabic Balâgah in the Past and Present: A New Methodological Proposal for Teaching Arabic Rhetoric to Non-Native Speakers

Abstract

This study explores the methods and approaches to teaching Arabic rhetoric to non-native speakers, emphasizing the necessity of moving from the traditional model of memorization and rote learning toward interactive and modern techniques that facilitate comprehension and aesthetic appreciation. The research begins with a definition of key terms such as “method,” “instruction,” and “rhetoric,” followed by a historical overview of rhetoric instruction from the early Islamic era to the modern period, highlighting the contributions of scholars like al-Jurjānī and al-Sakkākī, as well as periods of stagnation. The study identifies major challenges in teaching rhetoric today, especially for non-native speakers in Islamic universities in Turkey. These challenges stem from rigid curricula overloaded with archaic examples, instructors’ lack of modern pedagogical strategies and tools, and students’ low motivation coupled with their reliance on rote memorization without practical application. In its applied section, the study presents the teaching of “simile” as a case study. It critiques the traditional method for its lack of engagement and proposes an alternative approach based on the “flipped classroom” model, supported by worksheets, simplified explanations, and examples drawn from students’ daily lives. Findings indicate that this approach enhances understanding and appreciation compared to the traditional method. The research concludes that teaching Arabic rhetoric to non-native speakers should transcend rote learning and focus on interaction, pedagogical diversity, and contextualized examples, thereby enabling learners to develop genuine rhetorical competence and produce eloquent Arabic discourse.

Keywords

• Arabic Language
• Balâgah
• Teaching Balâgah
• Non-Native Arabic Speakers

نظرة تحليلية نقدية على طرائق تعليم البلاغة في القديم والحديث: اقتراح منهجي جديد لتدريس البلاغة العربية لغير الناطقين بها

Abstract

يتناول هذا البحث طرائق وأساليب تدريس البلاغة العربية لغير الناطقين بها، مركّزاً على أهمية الانتقال من النمط التقليدي القائم على الحفظ والتلقين إلى أساليب حديثة تفاعلية تيسر الفهم والتذوق، يبدأ الباحث بتعريف المفاهيم الأساسية مثل "الطريقة"، "التدريس" و"البلاغة"، ثم يلقي نظرةً على تعليم البلاغة منذ العصور الأولى حتى العصر الحديث، مبرزاً جهود الجرجاني والسكاكي وغيرهما، وما صاحبها من جمود في بعض المراحل. ينتقل البحث إلى رصد أبرز المشكلات التي تواجه تعليم البلاغة حالياً، خصوصاً لغير الناطقين بالعربية في الجامعات الإسلامية بتركيا، وتتنوع هذه الصعوبات بين عوامل متعلقة بالمحتوى والمناهج المليئة بالأمثلة القديمة، وبين المعلمين الذين يفتقر بعضهم إلى منهجية حديثة أو أدوات تعليمية فعّالة، فضلاً عن ضعف دافعية الطلاب واعتمادهم على الحفظ دون ممارسة. في القسم التطبيقي، يختار الباحث درس "التشبيه" نموذجاً، فيعرض الطريقة التقليدية لتدريسه ثم ينتقدها وبعد ذلك يقترح أسلوباً جديداً يقوم على "الصف المعكوس" واستخدام أوراق عمل صفية ومنزلية، مع تبسيط المفاهيم وتوظيف أمثلة قريبة من حياة الطلاب مع نقدها أيضاً، بالإضافة الى ترجيح إحدى تلك الطريقتين. يخلص البحث إلى أن تدريس البلاغة لغير الناطقين بها لا ينبغي أن يقتصر على التلقين، بل يجب أن يقوم على التفاعل، تنويع الأساليب، والاعتماد على أمثلة واقعية، مما يعزز الفهم ويمنح الطلاب القدرة على إنتاج خطاب عربي بليغ.

Keywords

• اللغة العربية
• البلاغة
• تدريس البلاغة
• غير الناطقين بالعربية

Belâgat Öğretiminde Geleneksel ve Modern Yöntemlere Eleştirel Bir Bakış: Arap Belâgatının Yabancılara Öğretimi İçin Yeni Bir Yöntem Önerisi

Abstract

Bu çalışma, Arap belagatinin ana dili Arapça olmayanlara öğretim yöntemlerini ve yaklaşımlarını ele almakta; ezber ve tekrar odaklı geleneksel modelden, anlamayı ve estetik zevki kolaylaştıran etkileşimli ve modern yöntemlere geçişin gerekliliğini vurgulamaktadır. Araştırma, “yöntem”, “öğretim” ve “belagat” gibi temel kavramların tanımıyla başlamakta, ardından İslam’ın ilk dönemlerinden günümüze kadar belagat öğretiminin tarihsel bir panoramasını sunarak Cürcânî ve Sekkâkî gibi âlimlerin katkılarını ve duraklama dönemlerini incelemektedir. Çalışmada özellikle Türkiye’deki İlahiyat fakültelerinde öğrenim gören yabancı öğrencilerin karşılaştığı sorunlar tartışılmaktadır. Bu sorunlar; eski örneklerle yüklü katı müfredatlardan, modern pedagojik strateji ve araçlardan yoksun öğretim üyelerinden ve uygulamadan uzak, sadece ezbere dayalı öğrenimden kaynaklanmaktadır. Uygulamalı bölümde, “teşbih” konusunun öğretimi örnek olay olarak incelenmiştir. Geleneksel yöntem, ilgi ve etkileşim eksikliği nedeniyle eleştirilmiş; bunun yerine çalışma kâğıtlarına, sadeleştirilmiş açıklamalara ve öğrencilerin günlük yaşamlarından alınan örneklere dayanan “ters yüz sınıf” modeli önerilmiştir. Bulgular, bu yaklaşımın öğrencilerin konuyu anlama ve takdir etme düzeyini artırdığını göstermektedir. Araştırma, Arap belagatinin yabancılara öğretiminde ezbere dayalı öğrenimin ötesine geçilmesi gerektiğini; etkileşime, pedagojik çeşitliliğe ve bağlamsallaştırılmış örneklere ağırlık verilmesinin öğrencilerin gerçek belagat yetkinliği kazanarak fasih Arapça söylem üretebilmelerini sağladığını ortaya koymaktadır.

Keywords

• Arap Dili
• Belagat
• Belagat Öğretimi
• Anadili Arapça Olmayanlar

References

1. Abdüllatîf, Abdüşşâfî Muhammed. Mecmûatü Sefîr li’t-Târîhi’l-İslâmî. Kahire: Şirketü Sefîr li’n-Neşr, 2008.
2. Abdulvahitoğlu, Ali. “توظيف تقنيات الذكاء الاصطناعي في تطوير كفاءة التعلم الذاتي لمفردات اللغة العربية ‘منصة دليل العربية نموذجاً’”. BALAGH - Journal of Islamic and Humanities Studies 5/2 (01 Aralık 2025): 73-100. https://doi.org/10.65662/balagh.1771036.
3. Atîk, Abdülazîz. Târîhu’l-Belâgati’l-Arabiyye. Beyrut: Dârü’n-Nehdati’l-Arabiyye, 2001.
4. Avcân, Vefâ Süleyman. Tasmîmu Bernâmec Tedrîsî Kâim alâ İstirâtîciyyeti’t-Taallümi’l-Maklûb ve Dirâsetü Feâliyyetihî. Kuveyt: el-Mecelletü’l-Ekâdemiyye, 2020.
5. Beşârât, Lînâ Süleyman. Eserü İstirâtîciyyeti’t-Ta‘lîmi’l-Maklûb fi’t-Tahsîl ve Mefhûmi’z-Zât. Filistin: Câmiatü’n-Necâh el-Vataniyye, 2017.
6. Bû Şahdân, eş-Şerîf. “Vâkıu’l-Hitâbi’l-İlmî fi’t-Ta‘lîmi’l-Câmiî: el-Hitâbü’l-Lisânî Nemûzecen”. Mecelletü’l-Lugati’l-Arabiyye 6 (2002).
7. Dayf, Şevkî. el-Belâga: Tatavvur ve Târîh. İskenderiye: Dârü’l-Maârif, 2008.
8. Dayf, Şevkî. Târîhu’l-Edebi’l-Arabî. Mısır: Dârü’l-Maârif, 1995.

9. Dîb, Muhammed Kasım - Muhyiddin. Ulûmü’l-Belâga. Trablus: el-Müessesetü’l-Hadîse li’l-Kitâb, 2003.
10. Ebû Mustafa, Eymen. “Ta‘lîmü’l-Belâgati’l-Arabiyye li-Gayri’n-Nâtıkîne bi’l-Arabiyye”. Mecelletü’l-Meyâdîn Minnesota 1 (2019).
11. el-Akkād, Abbas Mahmûd. Mutâlaât fi’l-Kütüb ve’l-Hayât. Kahire: Müessesetü Hindâvî, 2012.
12. el-Câhiz, Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-Tebyîn. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 2002.
13. el-Cemel, Hasan Ahmed. Mu‘cem ve Tefsîr Lugavî li-Kelimâti’l-Kur’ân. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 2008.
14. el-Cennâcî, Hasan b. İsmâil. el-Belâgatü’s-Sâfiye fi’l-Meânî ve’l-Beyân ve’l-Bedî‘. Mısır: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2006.
15. el-Cevherî, Ebû Nasr el-Fârâbî. es-Sıhâh Tâcü’l-Luga ve Sıhâhu’l-Arabiyye. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
16. el-Cürcânî, Abdülkāhir. Esrârü’l-Belâga. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 2005.
17. el-Efgānî, Saîd. Esvâku’l-Arab fi’l-Câhiliyye ve’l-İslâm. Dımaşk: Dârü’l-Urâb li’d-Dirâsât ve’n-Neşr ve’t-Terceme, 2017.
18. el-Fârisî, Ebü’l-Kâsım. Şerhu Kitâbi’l-Hamâse. thk. Muhammed Osman. Beyrut: Dârü’l-Evzâî, 1. Baskı, 2001.
19. el-Halîfe, Hasan Ca‘fer. Fusûl fî Tedrîsi’l-Lugati’l-Arabiyye. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2004.
20. el-Hîle, Muhammed Mahmûd. Turuku’t-Tedrîs ve İstirâtîciyyâtühû. Birleşik Arap Emirlikleri: Dârü’l-Kitâbi’l-Câmiî, 2022.
21. el-Mahzûmî, Muhammed Mehdî. Kadâyâ Nahviyye. Abu Dabi: el-Mecmau’s-Sekāfî, 2002.
22. el-Vettâr, Nûrî Yûsuf. Fünûnü’l-Belâga li’s-Saffi’l-Evvel es-Sânevî. Kuveyt: Eğitim Bakanlığı, 2020.
23. er-Râzî, Hamd b. Ebî Bekr. Muhtâru’s-Sıhâh. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1999.
24. er-Reşîdî, Bedr Rebî‘ân. Dirâse fi’l-Belâgati’l-Kur’âniyye. Kahire: Câmiatü’l-Ezher, Doktora Tezi, 2013.
25. es-Sa‘dî, Îsâ İbrahim. el-Merci‘u’ş-Şâfî fi’l-Belâgati’l-Arabiyye. Ürdün: Emvâc li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 2012.
26. es-Senânî, Mâcid. el-Esâlîbü’l-Belâgiyye li-Müteallimî’l-Lugati’l-Arabiyye en-Nâtıkîne bi-Lugātin Uhrâ. Medine: el-Câmiatü’l-İslâmiyye, 2017.
27. eş-Şerkāvî, Enver Muhammed. et-Taallüm: Nazariyyât ve Tatbîkāt. Mısır: Mektebetü Anglo el-Mısriyye, 2013.
28. ez-Ziyâdât, Teysîr Muhammed. Suûbâtü Taallümi’l-Belâga li’n-Nâtıkîne bi-Gayrihâ. Türkiye: Şırnak Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
29. Hadr, Muhammed Sâlim. el-Belâgatü’l-Ömeriyye. Kuveyt: Meberretü’l-Âl ve’l-Ashâb, 2014.
30. Hassân, Temmâm. el-Lugatü’l-Arabiyye Ma‘nâhâ ve Mebnâhâ. Fas: Dârü’s-Sekāfe, 1994.
31. Heykel, Ahmed. Fi’l-Edeb ve’l-Luga. Kahire: Dârü Garîb li’n-Neşr, 2010.
32. İbn Haldûn, Abdurrahman. el-İber ve Dîvânü’l-Mübtede’ ve’l-Haber fî Târîhi’l-Arab ve’l-Berber ve men Âsarahüm min Zevi’ş-Şe’ni’l-Ekber. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1981.
33. İbn Manzûr, Cemâlüddîn. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâr Sâdır, 1993.
34. İbnü’l-Mu‘tez, Abdullah b. el-Mu‘tez Billâh. el-Bedî‘ fi’l-Bedî‘. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1. Baskı, 1990.
35. Kallaş, Ahmed. Teysîru’l-Belâga. Ürdün: Vakfiyyetü’l-Emîn Gâzî li’l-Fikri’l-Kur’ânî, 2021.
36. Mansûr, Yûsuf. “el-Hitâbü’l-İlmî: Mürtekizâtühû ve Hasâisuhû”. Cezayir: Menşûrâtü Mahberi’l-Lisâniyyât li’l-Lugati’l-Arabiyye 6 (2000).
37. Mikdâd, Mahmûd. Dîvânü Eş‘âri’l-Mevâlî. Mekke: Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1982.
38. Muhtâr, Ahmed Abdülhamîd Âmir. Mu‘cemü’l-Lugati’l-Arabiyyeti’l-Muâsıra. Riyad: Âlemü’l-Kütüb, 2008.
39. Nekrî, Abdünnebî. Câmiu’l-Ulûm fî Istılâhâti’l-Fünûn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
40. Osmânî, Ammâr. Melâmihu Tecdîdi’l-Belâga. Cezayir: Vahran Üniversitesi, Doktora Tezi, 2016.
41. Sa‘deddin, Nûr Abdürrahîm. Eserü İstirâtîciyyeti’s-Saffi’l-Ma‘kûs fi’t-Tahsîl. Amman: Orta Doğu Üniversitesi, 2022.
42. Şahin, Ahmed. Cevâhirü’l-Belâga fi’l-Meânî ve’l-Beyân ve’l-Bedî‘. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2001.
43. Sîbeveyh, Amr b. Osman. el-Kitâb. Kahire: Mektebetü Hancî, 1988.
44. Stephen D Krashen. Principles and Practice in Second Language Acquisition. University of Southern California. Pergamon Press Inc. 1982.
45. Şürrâb, Muhammed b. Muhammed Hasan. Şerhu’ş-Şevâhidi’ş-Şi‘riyye fî Ümmehâti’l-Kütübi’n-Nahviyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2007.
46. Tu‘ayme, Rüşdî Ahmed. el-Üsüsü’l-Mu‘cemiyye ve’s-Sekāfiyye li-Ta‘lîmi’l-Lugati’l-Arabiyye li’n-Nâtıkîne bi-Gayrihâ. Suudi Arabistan: Matbaatü Mekketi’l-Mükerreme, 1982.
47. Ûhîd, Rüşâ Nebîl. et-Taallümüt-Teâvünî. Irak: Menşûrâtü Câmiati Bâbil, 2024.