An Unsuccessful Attempt in the Ottoman Empire's Efforts to Send Aircraft to Tripoli: The Amand Project

Year 2025, Issue: 30, 399 - 422, 01.07.2025

Emin Kurt

https://doi.org/10.33431/belgi.1575857

Abstract

The Tripoli War was evaluated as the last link in the chain of losing lands in the Ottoman State and caused a great reaction. Geographical distance, the possibilities and capabilities of the army, and the country's transportation capabilities; didn’t allow for an equal and sufficient war in Tripoli. Italy's first use of aircraft in this war caused the partial parity that could be achieved with great sacrifices on the ground to be unequally disrupted in the air, and the tactical and moral advantage passed to Italy.
However, the flexibility inherent in aircraft gave rise to the hope that Tripoli could be reached by air. This expectation caused the Ottoman State to engage in an unprecedented effort and work to send aircraft to Tripoli. Many projects were carried out simultaneously in order to be able to send aircraft to Tripoli, and it was necessary to deal with the unimaginable claims of many foreign aviators who wanted to take part in the battlefield.
Efforts to send aircraft to Tripoli; Barkir Project, Amand Project, Bramer Project were followed with the name of the project owner. While these projects could not be presented with all their reality in Turkish historical narrative, most of the projects were confused with each other. The Amand Project has been the most confused of all these activities, the one with the most mistakes made about its development and outcome.
In this study, the beginning, development and outcome of the Amand Project, which was the first of the projects carried out by the Ottoman Empire to send aircraft to Tripoli; was tried to be revealed with all its reality by comparing military archive documents and published sources.

Keywords

Aircraft , Airplane , Tripoli War , Air Force , Gabriel Amand

OSMANLI DEVLETİ’NİN TRABLUSGARP’A UÇAK GÖNDERME ÇABALARINDA NETİCESİZ BİR GİRİŞİM: AMAND PROJESİ

Abstract

Trablusgarp Savaşı, Osmanlı Devletinde toprak kaybetme silsilesinin son halkası olarak değerlendirilerek büyük bir tepkiye sebep oldu. Coğrafi uzaklık, ordunun imkân ve kabiliyetleri, ülkenin ulaştırma yetenekleri; Trablusgarp’ta eşit ve yeterli bir savaş vermeye olanak tanımadı. Bu savaşta İtalya’nın uçakları ilk kez kullanması, karada büyük fedakârlıklarla elde edilebilen kısmi denkliğin, havada eşitsiz bir şekilde bozulmasına, taktik ve moral avantajının İtalya tarafına geçmesine neden oldu.
Ancak uçakların doğasında bulunan elastikiyetin havadan Trablusgarp’a ulaşılabileceği ümidinin doğmasına neden oldu. Bu beklenti Osmanlı Devletinin Trablusgarp’a uçak göndermek için benzersiz bir çalışma ve gayret içine girmesine neden oldu. Trablusgarp’a uçak gönderebilmek için birçok proje aynı anda yürütüldü, savaş alanında görev almak isteyen birçok yabancı havacının akla hayale gelmeyen iddiaları ile uğraşılmak zorunda kalındı.
Trablusgarp’a uçak gönderme çabaları; Barkir Projesi, Amand Projesi, Bramer Projesi gibi projenin sahibinin adı ile takip edildi. Türk tarih anlatımında bu projeler tüm gerçekliği ile ortaya konulamazken çoğu proje birbiri ile karıştırıldı. Amand Projesi için tüm bu faaliyetler içinde en çok karıştırılanı, gelişimi ve akıbeti hakkında en fazla yanlışlık yapılanı olageldi.
Bu çalışmada Osmanlı Devletinin Trablusgarp’a uçak göndermek amacıyla yürüttüğü projelerden ilki olan Amand Projesinin, başlangıcı, gelişimi ve sonucu; askeri arşiv belgeleri, yayımlanmış kaynaklar karşılaştırılarak tüm gerçekliliği ile ortaya çıkarılmaya çalışıldı.

Keywords

Uçak , Tayyare , Trablusgarp Savaşı , Hava Kuvvetleri , Gabriel Amand

References

• Referans1 Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
• Referans2 Devlet Arşivleri Başkanlığı Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi (ATASE)
• Refderans3 Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• Referans4 Akyol, Ayla Ezgi (2022), Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı İmparatorluğu’nda İlksel Birikim Ve Kapitalist Devlet, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul.
• Referans5 Arı, Ferit (2017), Osmanlı Devletinde Havacılığın Doğuşu ve Tayyare Alımı İçin Yapılan İaneler (1911-1918), Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Burdur.
• Referans6 Bal, Rıdvan (2022), “Mahmut Şevket Paşa’nın Askerî Reform Çalışmaları ve Türk Spor Tarihinde Bir Dönüm Noktası: Süvari Binicilik ve Tatbikat Okulu” Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı: 7, Şubat 2022, s. 55-87.
• Referans7 Cem, Ali (2012), Atatürk Döneminde Türkiye’de Sivil Havacılığın Kuruluşu ve Gelişimi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisan Tezi, Ankara.
• Referans8 Çelik, Ahmet (2004), II. Meşrutiyet Döneminde Türk Hava Kuvvetleri, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya.
• Referans9 Göl, Hacer (2021), “Belgelerle Mahmut Şevket Paşa Suikastı”, Tarih ve Gelecek Dergisi, Mart 2021, Cilt 7, Sayı 1, s. 334-362.
• Referans10 İlmen, Süreyya (1947), Türkiye’de Tayyarecilik ve Balonculuk Tarihi, Hilmi Kitapevi, İstanbul.
• Referans11 Kansu, Yavuz (2006), Şenöz, Sermet, Öztuna, Yılmaz, Havacılık Tarihinde Türkler, Cilt:1, Hav Kuvvetleri Komutanlığı Hava Basımevi ve Neşriyat Müdürlüğü, Ankara.
• Referans12 Kara, Ali Onur (2017), “Kuruluşundan Birinci Dünya Savaşı’na Kadar Türk Askeri Havacılığı”, Türk Dünyası Araştırmaları, Cilt: 117, Sayı: 231, Kasım-Aralık 2017, s. 193-206.
• Referans13 Karacagil, Ö. Kürşad (2011), Süreyya İlmen'in Hayatı, Faaliyetleri Ve Eserleri, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul.
• Referans14 Köksal, Orhan; (2020), “Trablusgarp Harbinde Osmanlı Devletinin Tayyare Sorunu ve Arayışları”, Türk-İtalyan Müşterek Harp Tarihi Sempozyumu, Milli Savunma Üniversitesi, İstanbul, 2020, s. 287-308.
• Referans15 Köksal, Orhan (2023), Türk Askeri Havacılığının Kuruluş Sürecinde Hava Harp Araçlarının Temini (1911-1914), Yeditepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri Ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
• Referans16 Kural, Fethi (1974), Kuruluş Yıllarında Türk Askeri Havacılığı Belgeleri (1909-1913), Hv.Bas. ve Neş.Md.lüğü, Ankara.
• Referans17 Kurt, Emin (2020), “Trablusgarp Savaşı’nda İtalyan Hava Harekâtı ve Türk Hava Kuvvetleri’nin Doğuşuna Etkisi”, Türk-İtalyan Müşterek Harp Tarihi Sempozyumu, Milli Savunma Üniversitesi, İstanbul, 2020, s. 243-284.
• Referans18 Kurt, Emin (2025), “Trablusgarp Savaşı Sırasında Osmanlı Devleti’nin Yaşadığı Uluslararası Tayyare Dolandırıcılığı Girişimi”, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, Cilt:24, Sayı: 38, Bahar, s. 1-21.
• Referans19 Kurt, Emin (2018), Türk Hava Kuvvetlerinin Kuruluşunda Bağış Ve Yardımlar (1911-1914), Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara.
• Referans20 Kurter, Ajun (2009), Türk Hava Kuvvetleri Tarihi (1910-1914), Cilt 1, Hava Kuvvetleri Komutanlığı, Ankara.
• Referans21 Tatar, Cengiz (2018), Türk Havacılık Tarihi (1909-1954) Milli Mücadele Dönemi Öncesi ve Sonrası Türk Havacılığı, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Afyonkarahisar.
• Referans22 Tekin, Abdullah Sami (2020), “Trablusgarp Harbi Ve Havacılık Tarihinde İlkler”, Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, Yıl: 2020, Cilt: 3, Sayı: 2, s. 16-29.
• Referans23 Türkdemir, Dilek (2007), Osmanlı Devleti’nin Yeniden Yapılanma Sürecinde Önemli Bir Devlet Adamı Mehmed Sadık Rıfat Paşa, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya.
• Referans24 Türkmen, Zekeriya (2015), “Türkiye’de Havacılık Teşkilatının Kuruluşunda Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa ve Döneminde Gerçekleştirilen Faaliyetlere Bir Bakış”, Havacılık Tarihi Sempozyumu 1911-1923, Hava Basımevi ve Neşriyat Müdürlüğü, Ankara, 2015, s.37-58.
• Referans25 Türkmen, Zekeriya (2003), “Mahmut Şevket Paşa (1856-1913)”, İslam Ansiklopedisi, Cilt 27, Ankara, 2003, s. 384-386.
• Referans26 Yakut, Kemal (19998), Mahmut Şevket Paşa ve Dönemi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Eskişehir.