GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE TÜRK ORDUSUNDA ASKERÎ HELİKOPTERLERİN KULLANIMI: TARİHİ PERSPEKTİFTEN BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Bu çalışmada yer verilen helikopteri tanımlamak gerekirse; dikey kalkış/iniş yapabilen, döner kanatları olan, havada asılı kalabilen, ileri, geri ve yanal olarak uçabilme kabiliyetine sahip döner kanatlı hava aracı olarak ifade edilebilmektedir. İnsanın uçmasını sağlayan en büyük teknolojik buluşlardan birini teşkil eden helikopter, icadından beri hava ulaşımında kritik bir öneme sahip olmuş, hem askerî hem de sivil alanda büyük başarılar elde etmiştir. Bu çalışmanın ana amacı, literatürde çalışılmamış bir konu olan helikopterlerin birçok açısından öneminin aydınlatılmaya çalışılması olacaktır. Bu makalede, 20’nci yüzyılla birlikte hızla gelişme kaydeden, İkinci Dünya Savaşı, Kore ve Vietnam Savaşlarında ve Kıbrıs Barış Harekâtı’nda kritik başarılar kazanan, Soğuk Savaş döneminde Türk Hava Kuvvetlerinin envanterine giren ve birçok alanda kullanılan hayati öneme sahip hava platformu helikopterler açıklanmıştır. Günümüzde modern helikopterlerin, inişte ve kalkışta özel hazırlanmış bir pist gereksinimi olmaması, yüksek manevra kabiliyeti ve her türlü hava koşullarında etkin olarak görev yapabilmeleri sebebiyle birçok farklı sahada kullanıldığı görülmektedir. Boyutu ve yapısı küçük ve kapalı alanlara kolay girmektedir. İşte helikopterlerin bahsedilen bu özellikleri onları sabit kanatlı uçaklardan farklı kılmaktadır. Günümüzde birçok türü bulunan savaş helikopterlerine devletler tarafından askerî müdahalelerde aktif bir şekilde görev verilmektedir. Son yıllarda hasta taşımacılığı sayesinde insan hayatında büyük kolaylıklar sağlayan helikopterler, orman yangınlarının söndürülmesi dâhil geniş bir alanda kullanılmaktadır. Gelecekte otonom (insansız) sistemlerin yaygınlaşmasına paralel olarak helikopter teknolojisi daha da gelişecektir. Özellikle şehir içi hava ulaşımında, elektrikli dikey kalkış ve iniş araçları, kısa mesafeli yolcu taşımacılığında devrim yaratabilecektir. Yapay zeka destekli uçuş sistemleri, drone teknolojisi ve hibrit motorlar gelecekte helikopterlerin daha etkin ve çevre dostu bir uçuş platformu olmasını sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Havacılık Tarihi
• Türk Hava Kuvvetleri
• Kıbrıs Barış Harekâtı
• Helikopter
• Sikorsky

THE USE OF MILITARY HELICOPTERS IN THE TURKISH ARMY FROM THE PAST TO THE PRESENT: AN EVALUATION FROM A HISTORICAL PERSPECTIVE

Abstract

The helicopter presented in this study can be defined as a rotary-wing aircraft capable of vertical takeoff and landing, rotating wings, hovering, and forward, backward, and sideward flight. The helicopter, one of the greatest technological inventions that has enabled human flight, has held a critical importance in air transportation since its invention, achieving significant success in both military and civilian fields. The primary objective of this study is to illuminate the importance of helicopters, a subject largely unstudied in the literature, from many perspectives. This article describes the vitally important airborne platform helicopters that developed rapidly in the 20th century, achieved critical success in World War II, the Korean and Vietnam Wars, and the Cyprus Peace Operation, entered the Turkish Air Force's inventory during the Cold War, and were used in numerous fields. Today, modern helicopters are used in a wide variety of fields due to their lack of a specially prepared runway for takeoff and landing, their high maneuverability, and their ability to operate effectively in all weather conditions. Their small size and structure allow them to easily enter enclosed spaces. These aforementioned characteristics distinguish them from fixed-wing aircraft. Combat helicopters, of which there are many types, are actively used by states in military interventions. In recent years, helicopters have made life much easier thanks to patient transport and are used in a wide range of applications, including forest fire suppression. Helicopter technology will further develop in parallel with the proliferation of autonomous (unmanned) systems in the future. Electric vertical takeoff and landing vehicles, especially in urban air transportation, could revolutionize short-distance passenger transportation. Artificial intelligence-assisted flight systems, drone technology, and hybrid engines will enable helicopters to become more efficient and environmentally friendly flight platforms in the future.

Keywords

• Aviation History
• Turkish Air Force
• Cyprus Peace Operation
• Helicopter
• Sikorsky

References

1. BCA, F: 30, 18, 1, 2, K: 1024, G: 470, S: 1, Tarih: 03.12.1999.
2. BCA, F: 30, 18, 1, 2, K: 999, G: 375, S: 2, Tarih: 25.06.1999.
3. BCA, F: 30, 18, 1, 2, K: 764, G: 522, S: 3, Tarih: 16.12.1993.
4. BCA, F: 30, 18, 1, 2, K: 611, 773, 7, Tarih: 15.11.1988.
5. BCA, F: 30, 18, 1, 2, K: 504, G: 198, S: 10, Tarih: 29.03.1984.
6. BCA, F: 30, 18, 1, 2, K: 467, G: 581, S: 7, Tarih: 13.12.1982.
7. BCA, F: 30-18-1-2, K: 1863, G: 11776, S: 97, Tarih: 11.12.1981.
8. Ayın Tarihi (Ocak 1948), No. 170, s. 91.

9. Ayın Tarihi (Eylül 1947), No. 166, s. 122-127.
10. Düstur, 3. Tertip, C. XXXIII, s. 314-315.
11. TBMM Tutanak Dergisi (Şubat 1952), Dönem IX, C. XIII, Toplantı: 2, 41. Birleşim, S. 18, s. 313.
12. Akargün, S. Erden (1992), Harp Tarihi, Ankara: Kara Harp Okulu Yayınları.
13. Apuhan, Ferhan (2017), 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ve Bingöllü Kıbrıs Gazileri, Yüksek Lisans Tezi, Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. Armaoğlu, Fahir (1992), 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, C. 1, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
15. Atalan, Sami (2018), Modern Hava Sistemleri II, İstanbul: Dstil Tasarım.
16. Ataöv, Türkkaya (1969), Amerika, NATO ve Türkiye, Ankara: Aydınlık Yayınları.
17. Atatürk’ün Doğumunun 100. yılında Türk Silahlı Kuvvetleri (1982), Ankara: Harita Genel Müdürlüğü Yayını.
18. Bargut, Şemsi (1968), “Helikopterler”, Derya Aylık Denizcilik Mecmuası, S. 6, s. 8-11.
19. Başara, Levent-Güvenç, Serhat (2022), Kıbrıs İçin Havalandılar G-Günü, İstanbul: Kronik Kitap.
20. Chiles, James R. (2008), The God Machine: From Boomerangs to Black Hawks: The Story of the Helicopter, New York: Bantam Dell.
21. Cumhuriyetin 50’inci Yıldönümünde Türk Silahlı Kuvvetleri (1973), Ankara: MSB Yayını.
22. Cumhuriyetin 60’ıncı Yılında Türk Silahlı Kuvvetleri (1984), Ankara: Genelkurmay Basımevi.
23. Cumhuriyetin 70. Yılında Türk Silahlı Kuvvetleri: 1923-1993 (1994), Ankara: Genelkurmay Basımevi.
24. Cumhuriyetimizin 75. Yılında Türk Silâhlı Kuvvetleri (1998), (Yay.Haz. Cemalettin Taşkıran), Ankara: Genelkurmay Basımevi).
25. Cumhuriyet’in 100. Yılında Millî Savunma Bakanlığı (2023), Ankara: Arşiv ve Askerî Tarih Daire Başkanlığı Yayınları.
26. Cumhuriyet’in 100. yılında Türk Deniz Kuvvetleri Komutanlığı (2023), İstanbul: Deniz Kuvvetleri Komutanlığı Yayınları, Deniz Basımevi Müdürlüğü.
27. Çalık, Sami (2006), Kıbrıs Barış Harekâtında Hava İndirme Birlikleri ve Hava İndirme Harekâtları, Yüksek Lisans Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. Çelik, Y. Necdet-Yüceliş, Erdoğan (2005), Cumhuriyet Donanması 1923-2005 (2. Baskı), İstanbul: Deniz Basımevi.
29. Çetiner, Abdullah Ceniz (2007), Kıbrıs Barış Harekâtında Kara Muharebeleri, Yüksek Lisans Tezi, Afyon: Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Dağlılar, Deniz (2007), İki Mavi, Türk Deniz Havacılık Tarihi, İstanbul: Deniz Basımevi Müdürlüğü.
31. Delear, Frank J. (1961), The Story of the Helicopter, Connecticut: Sikorsky Aircraft, A Division of United Aircraft Corporation.
32. Denizli, Ali (Haziran 2020), “Kıbrıs’ta Yunan Terör Örgütü EOKA ve Katliamları”, Uluslararası Eğitim ve Tarih Araştırmaları Dergisi, S. 2, s. 1-25.
33. Dorr, Robert F. (2005), Chopper: A History of America Military Helicopter Operations from WWII to the War on Terror, New York: Penguin Books.
34. Evcil, Cumhur (1999), Yavru Vatan Kıbrıs’ta Zaferin Hikayesi, Ankara: Genelkurmay ATASE Başkanlığı Yayınları.
35. Frandenburg, E.A. (1991), Overview of Helikopters and V/STOL Aircraft, AGARD Report No: 781.
36. Glines, Carroll V. (July 1988), “The Skyhook”, Air Force Magazine, C. 71, S. 7, s. 104-113.
37. Gregory, Hollingsworth Franklin (1944), Anything a Horse Can Do: The Story of the Helicopter, Cornwall, New York: Cornwall Press.
38. “Günümüzde Türk Hava Kuvvetleri: 1983-2000” (Haziran 2001), Hava Kuvvetleri Dergisi, Hava Kuvvetleri’nin 90. Altın Yılı Özel Sayısı, S. 338, s. 88-114.
39. Harris, Franklin D. (2012), Introduction to Autogyros, Helicopters and Other V/STOL Aircraft Volume II: Helicopters, Piedmont, Oklahoma: Monterey Technologies, Inc.
40. Hirschberg, Michael J. (2000), The American Helicopter: An Overview of Helicopter Developments in America 1908-1999. United State: ANSER, Inc.
41. İkiz, İ. Neşet (2007), Bir Ada Bir Dava Bir Savaş, İstanbul: Alfa Yayınları.
42. İsmail, Sabahattin (1988), Kıbrıs Barış Harekatı’nın Nedenleri-Gelişimi-Sonuçları, İstanbul: Akdeniz Haber Ajansı Yayınları.
43. Kalelioğlu, Oğuz (2011), Kıbrıs Barış Harekâtı ve Gazimağusa Savunması, Ankara: Çetin Matbaacılık.
44. Kapucu, Davud (2020), “1974 Kıbrıs Hava Harekâtı”, Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 4, S. 2, s. 82-104.
45. Kaymaklı, Hulusi (2006), Havacılık Tarihinde Türkler (1946 Yılından 1960 Yılına Kadar), C. IV, Ankara: Hava Basımevi ve Neşriyat Müdürlüğü.
46. Kıbrıs Türk Kültür Derneği Genel Merkezi (1984), Kıbrıs’ın Tarihi Gelişimi ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Ankara: Ulus Ofset.
47. Kline, Stuart (2002), Türk Havacılık Kronolojisi (1. Baskı), Ankara: Dönence Basım ve Yayın Hizmetleri.
48. Koç, Süleyman (2005), Dünden-Bugüne Kıbrıs Sorunu ve Stratejik Yaklaşımlar, İstanbul: IQ Yayınları.
49. Koçak, Cemil (Aralık-Ocak 1984), “İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Cumhuriyetin Barış Politikası”, İnönü Özel Sayısı, Yapıt Toplumsal Araştırmalar Dergisi, S. 8, s. 12-28.
50. Kore Harbinde Türk Silahlı Kuvvetlerinin Muharebeleri: 1950-1953 (1974), Ankara: Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları.
51. Korkmaz, Emre Ahmet (2023), Kıbrıs Barış Harekâtında Türk Donanmasının Rolü, Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
52. Kostak, Ercan (2024), “Soğuk Savaş Döneminde Savunma İttifakı Olarak Nato’nun Kurulması ve Türkiye’nin Üyeliğine Giden Yol”, History Studies, C. 16, S.2, s. 201-223.
53. Kostak, Ercan (2023), Soğuk Savaş Döneminde Türkiye’nin Askerî Teknoloji Kaynakları (1946-1990), Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları.
54. Kurt, Deniz-Pehlivan, Yavuz-Korkmaz, Erdal (2020), Kuruluşundan Günümüze Türk Hava Kuvvetleri, (Harekât ve Teşkilatlanma Tarihi 1952-2020), C. III, Ankara: Hava Kuvvetleri Komutanlığı Yayını.
55. Kurt, Emin (2011), Türkiye’de Ana Jet Üslerinin Kuruluşu ve Gelişimi (1951-2010), Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü.
56. Kuşhan, Melih Cemal (2004), A’dan Z’ye Dünya Uçakları ve Helikopterleri (2. Baskı), Eskişehir: Nisan Kitabevi.
57. Leishman, J. Gordon (2000), A History of Helicopter Flight, United Kingdom: Cambridge University Press.
58. McGowen, Stanley S. (2005), Helicopters: an İlustrated History of Their İmpact, California: ABC-CLIO, Inc.
59. Munson, Kenneth (1968), Helicopters and Other Rotorcraft Since 1907, London: Blandford Press.
60. Mütercimler, Erol (2007), Kıbrıs Barış Harekâtının Bilinmeyen Yönleri: Satılık Ada Kıbrıs (5. Baskı), İstanbul: Alfa Basım Yayım Dağıtım Tic.Ltd.Şti.
61. Nadi, Nadir (24 Mayıs 1947), “Hayırlı Olsun”, Cumhuriyet, s. 1.
62. Oberling, Pierre (1987), Bellapais’e Giden Yol: Kıbrıs Türklerinin Kuzey Kıbrıs’a Göçü (Erdoğan, Mehmet, Çev.), Ankara: Genelkurmay Basımevi.
63. Özdoğan, Musa-İzmitli, Namık Kemal-Bayrak, Mevlüt-Durumel, Süleyman (1995), Sebep ve Sonuçlarıyla 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı, Kıbrıs: Kıbrıs Türk Barış Kuvvetleri Komutanlığı Yayınları.
64. Özel, Mehmet (1999), Türk Ordusu, Ankara: Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Yayınları.
65. Özerdem, Nurettin (Haziran 1951), “Helikopterlerin Askerî Sahada Kullanılması”, Hava Dergisi, S. 162, s. 29-36.
66. Öztürk, Osman Metin (2003), Stratejik Açıdan Doğu Akdeniz ve Kıbrıs, Ankara: Altınküre Yayınları.
67. Özyiğit, Muzaffer (Mart 1958), Helikopterleri Tanıyalım, Hava Dergisi, S. 189, s. 11-14.
68. Polmar, Norman-Kennedy, Floyd D. (1981), Military Helicopters of the World: Military Rotary-Wing Aircraft Since 1917, Annapolis: Naval Institute Press.
69. Sander, Oral (2016), Türk-Amerikan İlişkileri (1947-1964) (1. Baskı), Ankara: İmge Kitabevi.
70. Sever, Muzaffer (2012), 20 Temmuz 1974 Kıbrıs Bitmeyen Gece, İstanbul: Kastaş Yayınevi.
71. Türk Deniz Kuvvetleri, (Denizlerin Koruyucuları) (2003), Ankara: Deniz Kuvvetleri Komutanlığı Merkez Daire Başkanlığı Basımevi.
72. Ural, Erdinç (2004), Kıbrıs Barış Harekâtı’nda Jandarma Birlikleri, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü.
73. Ülman, Haluk (1961), Türk-Amerikan Diplomatik Münasebetleri: 1939-1947, Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, Sevinç Matbaası.
74. “Yeniden Yapılanma Dönemi: 1952-1983” (Haziran 2001), Hava Kuvvetleri Dergisi, Hava Kuvvetleri’nin 90. Altın Yılı Özel Sayısı, S. 338, s. 63-87.
75. Yıllıkçı, Y. Kemal (Temmuz 1994), “Geçmişten Günümüze Helikopterler”, Bilim ve Teknik Dergisi, S. 320, s. 6-18.
76. Weisband, Edward (2002), 2. Dünya Savaşı ve Türkiye (Kayabağ, M. A. ve Uğurlu, Ö. Çev.), İstanbul: Örgün Yayınları.
77. Wolko, Howard S. (1981), In the Cause of Flight Technologists of Aeronautics and Astronautics, Washington: Smithsonian İnstitution Press.
78. “Hava Ordumuzun Helikopterleri” (15 Eylül 1958), Cumhuriyet.
79. Alemdar, Ahmet (04 Mart 2021), “AS 532 Cougar Tipi Helikopter ile 39 Şehit Verildi”, https://www.defenceturk.net/as-532-cougar-tipi-helikopter-ile-37-sehit-verildi, (Erişim Tarihi: 02.12.2025).
80. Bilgen, Mustafa Emir (25 Mayıs 2023), “Türk Deniz Havacılığı Döner Kanatlı Platformlar”, https://mavivatan.net/turk-deniz-havaciligi-doner-kanatli-platformlar/, (Erişim Tarihi: 04.07.2025).
81. Bilgen, Mustafa Emir (11 Kasım 2022), “AH-1 Super/Cobra’nın TSK Geçmişi”, https://mavivatan.net/ah-1-super-cobranin-tsk-gecmisi/, (Erişim Tarihi: 04.07.2025).
82. Bozoklu, Berke (1 Kasım 2023), “TİTRA Teknoloji ALPİN İnsansız Helikopter”, https://mavivatan.net/titra-teknoloji-alpin-insansiz-helikopter/, (Erişim Tarihi: 05.07.2025).
83. Deniz Kuvvetleri Komutanlığı (2025), https://www.dzkk.tsk.tr/Destek/icerik/sh-70-helikopterleri, (Erişim Tarihi: 24.07.2025).
84. Karaca, Erkan (2017), “Helikopterin İcadı: Helikopter Nedir? Ne Zaman, Kim Tarafından Bulundu?”, https://bilgihanem.com/helikopterin-icadi-helikopter-nedir/, (Erişim Tarihi: 05.07.2025).
85. Katipoğlu, Utku Burak (31 Ekim 2020), “Kara Kuvvetleri Aktif Helikopterleri”, https://tdefenceagency.com/kara-kuvvetleri-aktif-helikopterleri/#eurocopter-cougar, (Erişim Tarihi: 16.07.2025).