Türk Dünyasında Cumhuriyet Çabaları ve İlk “Cumhuriyet”çi Tarsusizade Münif Bey

Abstract

Güzel sanatların bir dalı olan edebiyatın öznesi insandır ve insan, kendine dair meseleleri kaçınılmaz olarak edebî eserlere yansıtmıştır. Özellikle topluma yönelik içerik barındıran edebî eserler odağa alındığında aydınlanma-demokratikleşme hareketlerinin bu yansımalar arasında olduğu görülmektedir. Türk dünyasında asırlarca süren monarşik yönetim sisteminin tartışılmasıyla demokratikleşme yolunda “cumhuriyet” gündeme gelmiştir. Batı’ya kıyasla Türk aydını tarafından daha geç tanınan “cumhuriyet”, “meşrutiyet”in gölgesinde kalmakla beraber edebiyat sahasında varlık bulmaya çalışmıştır. Bu makalede kavram olarak cumhuriyetin tanımı yapıldıktan sonra, Türk dünyasındaki cumhuriyetçilik çabalarının tarihî gelişimi ve Türkiye Cumhuriyeti’nden önce kurulan cumhuriyete dayalı ilk teşebbüsler değerlendirilmiştir. Ardından Türk matbuatında Cumhuriyet adıyla yayımlanan ilk kitap incelenmiştir. Tarsusizade Münif ’in 1903’te Cenevre’de yayımladığı Cumhuriyet betimsel yöntemle değerlendirilmiştir. Ayrıca Tarsusizade’nin İnkılap adlı kitabındaki “Sadâ-yı Millet: Cumhuriyet” başlıklı ve altına 1902 tarihi düşülen şiiri üzerinde durularak cumhuriyetçiliğe dair gayretinin 1902’de başlatılması gerektiği tespit edilmiştir. Çalışmanın sonucunda Türkiye Cumhuriyeti kurulmadan evvel hürriyetçiliği/demokrasiyi savunan İttihat ve Terakki’nin genel olarak meşrutiyeti savunma eğiliminin aksine kendisi de İttihatçı olan Tarsusizade’nin meşrutiyetten ziyade “cumhuriyet” fikrini, kavramın gerçek anlamına uygun şekilde benimsediği görülmüştür. Bu yönüyle Tarsusizade’nin Türk matbuat ve edebiyat dünyasındaki cumhuriyet söylemlerinin en erken sesi olduğu söylenebilir.

Keywords

• Cumhuriyet
• meşrutiyet
• modernleşme
• Yeni Türk Edebiyatı
• Türk şiiri
• Tarsusizade Münif

Republican Efforts in The Turkic World and The First “Republic”an Tarsusizade Münif Bey

Abstract

As a branch of fine arts, literature centers upon humanity as its primary subject, and human beings have inevitably reflected issues concerning themselves in literary works. When literary works containing social content are taken into focus in particular, enlightenment and democratization movements emerge among these reflections. Following debates over the monarchical system of governance that endured for centuries in the Turkic world, the concept of “republic” came onto the agenda on the path toward democratization. Introduced to the Turkic intelligentsia later in comparison to the West, the “republic” sought to manifest itself within the realm of literature, even as it remained in the shadow of “constitutionalism”. In this article, following the definition of the republic as a concept, the historical development of republican efforts in the Turkic world and the initial republicanbased attempts established prior to the Republic of Türkiye are evaluated. Subsequently, the first book published under the title Cumhuriyet in the Turkish press is examined. Tarsusizade Münif ’s Cumhuriyet, published in Geneva in 1903, is analyzed through a descriptive method. Furthermore, by focusing on the poem titled “Sadâ-yı Millet: Cumhuriyet” in Tarsusizade’s book İnkılap – under which the date 1902 is inscribed – it is established that his republican endeavors ought to be dated back to 1902. As a result of the study, contrary to the general tendency of the Committee of Union and Progress, which advocated liberty/democracy before the founding of the Republic of Türkiye, to defend constitutionalism, it is observed that Tarsusizade Münif – himself a Unionist – embraced the idea of “republic” rather than constitutionalism in accordance with the true meaning of the concept. In this respect, it can be stated that Tarsusizade Münif is the earliest voice of republican discourses in the Turkish press and literary world.

Keywords

• Rebublic
• constitutional monarchy
• modernization
• Modern Turkish Literature
• Turkish poetry
• Tarsusizade Münif

References

1. Akün, Ömer Faruk. “Namık Kemâl.” İslâm Ansiklopedisi, 32. cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006, ss. 361-378.
2. Atnur, İbrahim Ethem. “Yeni Belgeler Işığında Nahçıvan Hukukunun Oluşumuna Bakış ve Ankara’nın Bir Kararnamesi.” Türk Tarih Kongresi (Ankara: 20-24 Eylül 2010) Kongreye Sunulan Bildiriler, II. cilt, Orta Asya ve Kafkasya Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011, ss. 95-108.
3. Atnur, İbrahim Ethem. Osmanlı Yönetiminden Sovyet Yönetimine Kadar Nahçıvan (1918-1921). Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2001.
4. Aydınlı, Ahmet. Batı Trakya Faciasının İçyüzü. İstanbul Aydın Üniversitesi Yayınları, 2012.
5. Beyatlı, Yahya Kemal “Mühimler Listesi.” Çocukluğum. Gençliğim, Siyâsî ve Edebî Hatıralarım, İstanbul Fetih Cemiyeti Yahya Kemal Enstitüsü Yayınları, 1973, ss. 184-185.
6. Beydilli, Kemal. “Yeni Osmanlılar Cemiyeti.” İslâm Ansiklopedisi, 43. cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013, ss. 430-433.
7. Bıyıklıoğlu, Tevfik. Trakya’da Millî Mücadele. 2 C., Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.
8. Birinci, Ali. “Cumhuriyet’in İlk Şairi: Tarsusizade Münif ’in Serencamı.” Yeni Türkiye, no. 17, Eylül-Ekim 1997, ss. 679 – 685.

9. Budak, Mustafa. Misâk-ı Millî’den Lozan’a İdealden Gerçeğe Türk Dış Politikası. 5. Baskı, Küre Yayınları, 2014.
10. Buniyatov, Ziya Musa. “Azerbaycan.” İslâm Ansiklopedisi, 4. cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991, ss. 317-322.
11. Buntürk, Seyfettin. 20. Yüzyılda Ahıska Türkleri. Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi, 2005.
12. Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. Paradigma Yayını, 1999.
13. Dayı, S. Esin. “I. Oltu İslam Terakki Komitesi Kongresi.” Geçmişten Geleceğe Oltu ve Çevresi Sempozyumu (1-3 Temmuz 1998 – Oltu), Erzurum, 1998.
14. Fındıkoğlu, Ziyaeddin F. XIX. Asırda Türkiye Dışında Türk Gazeteciliği ve Tarsusizade Münif Bey-Hayatı ve Neşrettiği Gazeteler (1873-1930). Türkiye Harsi ve İçtimai Araştırmalar Derneği Yayını, 1962.
15. Gökdemir, Ahmet Ender. Cenûb-i Garbî Kafkas Hükümeti. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1998.
16. Gövsa, İbrahim Alaaddin. “Ciğaloğlu Sinan Paşa.” Türk Meşhurları, Yedigün Neşriyat, 1946.
17. Gündüz, Nevzat. 1913 Garbî Trakya Hükümet-i Müstakillesi. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını, 1987.
18. Gür, Taner, ve Erhan Yoska. “Zeki Velidi Togan’ın Siyasi Faaliyetleri Çerçevesinde Başkurtların Bağımsızlık Mücadelesi.” Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, no. 38, 2024, ss. 22-45.
19. Halaçoğlu, Yusuf, ve Halit Eren. “Batı Trakya.” İslâm Ansiklopedisi, 5. cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992, ss.144-147.
20. İnal, İbnülemin Mahmut Kemal. Son Asır Türk Şairleri. MEB Yayınları, 1969.
21. Kırımlı, Hakan. “Kırım-Rus İdaresi Dönemi.” İslâm Ansiklopedisi, 25. cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022, ss. 457-465.
22. Konukçu, Enver. “Hokand Hanlığı.” İslâm Ansiklopedisi, 18. cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998, ss. 215-216.
23. Özcan, Azmi. “Hilâfet.” İslâm Ansiklopedisi, 17. cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998, ss. 546-553.
24. Önal, Sami. Milli Mücadele’de Oltu. Ayyıldız Matbaası, 1968.
25. Önal, Sami. “Oltu Şûra Hükûmeti ve Oltu’nun Anavatanla Birleşmesi.” Türk Kültürü, no. 72, 1968, ss. 81-85 / 969-983.
26. Önal, Sami. “Oltu’nun 50. Kurtuluş Yıldönümü.” Türk Kültürü, no. 72, 1968, ss. 39-43 /311-315.
27. Polat, Nâzım H. “Çukurovalı İki Adaş: Münif Beyler.” III. Uluslararası Çukurova Halk Kültürü Bilgi Şöleni (30 Kasım-2 Aralık 1998, Adana, Düzenleyen Adana Valiliği-Çukurova Üniversitesi), 1999, ss. 564-579.
28. Polat, Nâzım H., ve Ramis Karabulut. Bir Jöntürk’ün Şiir Dünyası Tarsusi-zâde Münif ve Şiirleri –I-. Tarsus Belediyesi Kültür Yayınları, 2011.
29. Tarsusizade Münif. Cumhuriyet. Cenevre, 1903.
30. Tarsusizade Münif. İnkılap. Cenevre, 1903.
31. Saray, Mehmet. “Kazakistan.” İslâm Ansiklopedisi, 25. cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022, ss. 121-125.
32. Uçman, Abdullah. “Ziya Paşa.” İslâm Ansiklopedisi, 44. cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013, ss. 475-479.
33. Uran, Hilmi. Hâtıralarım. Ayyıldız Matbaası, 1959.
34. Zaimoğlu, Sabit Akın. Oltu Şura Hükûmeti. Yüksek Lisans Tezi. Selçuk Üniversitesi, 2007.