Endülüs Şiirinde Dini Motiflerin Politik Dönüşümü

Öz

Endülüs Müslümanlarının geride bıraktıkları zengin şiir birikimi, dönemin tarihî, kültürel ve coğrafi yapısının yanı sıra bu medeniyetin zihniyet dünyasını anlamamız açısından da vazgeçilmez bir kaynaktır. İslam edebiyatının Batı’daki en güçlü yansımalarından biri olan Endülüs şiiri, dinî ve siyasî söylemin iç içe geçtiği geniş ve verimli bir alan sunmaktadır. Endülüslü şairler, Kur’an ayetlerinden yaptıkları iktibaslar; peygamber, sahabe ve önde gelen şahsiyetlere yönelik göndermeleri ile çeşitli dinî kavram ve sembolleri politik bir dile dönüştürmüşlerdir. Şairler, bu tutumlarıyla siyasî otoritenin dinî referanslarla meşrulaştırılmasını, işlenen hatalar için af talebinde bulunulmasını, zor durumdaki devlete destek çağrısının yapılmasını, ümmet birliğinin vurgulanmasını ve cihada teşvik edilmesini amaçlamışlardır. Bu çalışmada, Endülüs şiirinde dinî motiflerin politik dönüşümü ele alınmaktadır. Çalışmanın temel problemi, dinî motiflerin Endülüs şiirinde nasıl politik bir dile dönüştüğüdür. Bu açıdan çalışma, Endülüslü şairlerin siyasî çıkarlarına uygun olarak dinî motifleri nasıl kullandığına dair şiir örneklerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada Endülüs şiirinde dinî motifler ve politik dönüşümleri hakkında bilgi verildikten sonra, şairlerin ayetleri, peygamber, sahabe ve bazı dinî kavramları kullandığı şiir örnekleri ele alınıp politik dönüşüm açısından değerlendirilmiştir. Çalışma neticesinde Endülüs şiirinin bir yandan dönemin tarihî ve siyasî koşullarını anlamaya imkân verdiği ortaya konulurken, diğer yandan dinî söylemin edebî formlar aracılığıyla toplumsal bir güç unsuru haline geldiği gösterilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagati
• Endülüs şiiri
• Dinî motifler
• Politik söylem
• Kur’an’dan İktibas.

The Political Transformation of Religious Motifs in Andalusian Poetry

Abstract

The rich poetic heritage left by the Muslims of al-Andalus serves as an indispensable source for understanding not only the historical, cultural, and geographical structure of the period but also the intellectual world of the civilization. Andalusian poetry, as one of the most powerful reflections of Islamic literature in the West, presents a vast and fertile domain where religious and political discourse are deeply intertwined. The Andalusian poets, through their quotations from Qur’anic verses, references to the Prophet, the Companions, and prominent figures, as well as their use of various religious concepts and symbols, transformed these elements into a political language. By doing so, the poets aimed to legitimize political authority through religious references, seek forgiveness for committed errors, call for support in times of crisis, emphasize the unity of the ummah, and encourage participation in jihad. This study examines the political transformation of religious motifs in Andalusian poetry. The central problem of the study is how religious motifs were transformed into a political discourse within Andalusian poetry. In this respect, the research seeks to analyze poetic examples that reveal how Andalusian poets employed religious motifs in line with their political interests. After providing general information on religious motifs and their political transformation in Andalusian poetry, the study evaluates poems in which poets made use of Qur’anic verses, the Prophet, the Companions, and certain religious concepts, in terms of their political adaptation. Ultimately, the study demonstrates that Andalusian poetry, on the one hand, enables us to better understand the historical and political conditions of the era, while on the other, it shows how religious discourse became a social force through literary forms.

Keywords

• Arabic Language and Rhetoric
• Andalusian Poetry
• Religious Motifs
• Political Discourse
• Qur’anic Quotations.

References

1. ‘Anân, Muhammed Abdullah. Devletü’l-İslâm fî Endelüs. 5 Cilt. Mısır: Mektebetü’l-Hanicî, 2. Basım, 1990.
2. Behcet, Muhammed Mustafa. Dîvânu İbnu’l-Cennân el-Ensârî el-Endelusî. y.y.: b.y., 1990.
3. el-Belâzurî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Ensâbu’l-eşrâf. thk. Suheyl Zekkâr, Riyâd ez-Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1417/1996.
4. Cevher, Mesut - Ünlü, Hale. “Modern Arap Edebiyatında Şiir ve Siyaset İlişkisi: Ahmet Matar Örneği”. Doğu Araştırmaları Dergisi 1/25 (2022), 74-93.
5. Dayf, Şevkî. el-Fennu ve mezâhibuhu fi’ş-şiʻri’l-ʻArabî. Kahire: Dâru’l-Maʻârif, 11. Basım., ts.
6. Ebû Tâhir es-Silefî, Sadruddîn Ahmed b. Muhammed b. Ahmed el-Isbahânî. Muʿcemu’s-sefer. thk. ʿAbdullâh ʿUmar el-Bârûdî. Mekke: el-Mektebetü’t-Ticâriyye, 2009.
7. Er, Rahmi. “İbnü’l-Haddâd el-Vâdîâşî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/60-61. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
8. el-Fâhûrî, Hannâ. el-Mûciz fi’l-Edebi’l-ʻArabî ve târîhihi –el-Edebü fî’l-Endelüs ve’l-Mağrib. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.

9. İbn Bessâm eş-Şenterînî, Ebû el-Hasan ʿAlî el-Endelusî. ez-Zehîra fî mehâsini ehli’l-Cezîra. thk. İhsân ʿAbbâs. 8 Cilt. Tunus: ed-Dâru’l-ʿArabiyye, 1978-1981.
10. İbn Haldûn, Ebû Zeyd ʿAbdurrahman b. Muhammed b. Muhammed. Dîvânu’l-Mubtedeʾ ve’l-haber fî târîhî’l-ʿArab ve’l-Berber ve men ʿâsarahum min zevî’ş-şeʾni’l-ekber. thk. Halîl Şehâde. Beyrut: y.y., 1408/1988.
11. İbn Hamîs, Ebû Bekir Muhammed b. Muhammed b. ʿAlî el-Mâlikî. Matlaʿu’l-envâr ve nuzhetu’l-besâir ve’l-ebsâr. thk. ʿAbdullâh Murâbıt et-Terğî. Beyrut; Ribat: Dâru’l-Emân, 1420/1999.
12. İbn Hânî, Ebü’l-Kâsım Muhammed el-Endelüsî. Dîvânu İbn Hânî el-Endelüsî. thk. Kerem el-Bustânî. Beyrut: Dâru Beyrût, 1980.
13. İbn Hazm, Ebû Muhammed ʿAlî b. Ahmed el-Endelusî. Tavku’l-Hamâme fî’l-ʾulfeti ve’l-ʾullâf. thk. İhsân ʿAbbâs. Beyrut: y.y., 1987.
14. İbn Zeydûn, Ebü’l-Velîd Ahmed b. Abdillâh. Dîvânu İbn Zeydûn. thk. Yûsuf Ferhât. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʻArabî, 1944.
15. İbnu’l-Ebbâr, Muhammed b. ʿAbdullâh b. Ebî Bekr el-Kâdî el-Belensî. İʿtâbu’l-kitâb. thk. Sâlih el-Eşter. Dımaşk: Matbuatu’l-Lecneti’l-Luğati’l-Arabiyye, 1380/1961.
16. İbnü’l-Haddâd, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân b. İbrâhîm el-Kaysî el-Vâdîâşî. Dîvânu İbnü’l-Haddâd el-Endelüsî. thk. Yûsuf ʻAlî Tavîl. Beyrut: Dâru’l-Kutübi’l-ʻİlmiyye, 1990.
17. el-Kalkaşendî, Ebû’l-ʿAbbâs Aḥmed b. ʿAlî. Subhu’l-aʿşâ fî sınâʿati’l-inşâ. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, ts.
18. el-Kıftî, Ebû’l-Hasan ʿAlî b. Yûsuf. İnbâhu’r-ruvât ʿalâ ʾenbâhi’n-nuhât. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî, 1406/1982.
19. Kurârî, es-Saʿîd. el-Medâihu’n-Nebeviyye fi’ş-şiʿri’l-Endelusī fi’l-karni’s-sâmin el-hicrî madâmînuhâ ve eşkâluha’l-fenniyye Lisânuddîn İbnu’l-Hatîb ve İbn Câbir “unmûzecen”. Cezayir: Batna Üniversitesi, Doktora Tezi, 2017.
20. Lisânuddîn İbnu’l-Hatîb, Ebû Abdullâh Muhammed b. Abdullâh b. Saʿîd el-Ğirnâtî. el-İhâta fî ahbâri Ğırnâta. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1424/2003.
21. el-Makkarî, Şihâbuddîn Ahmed b. Muhammed Tilmesânî el-. Ezhâru’r-riyâd fi ahbâri el-Kâdî ʻİyâd. thk. Mustafa es-Sekkâ vd. 5 Cilt. Kahire: Matbaʻâtu Lecnetü’t-Te’lîf, 1939.
22. el-Makkarî, Şihâbuddîn Ahmed b. Muhammed Tilmesânî el-. Nefhu’t-tîb min ğusni’l-Endelüsi’l-ratîb. thk. İhsan Abbâs. 6 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1977.
23. el-Merrâkuşî, ʿAbdulvahid b. ʿAlî et-Temîm. el-Mûʿcib fî telhîsi ahbâri’l-Mağrib. thk. Salâhaddin el-Hevârî. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAsriyye, 1426/2006.
24. Meşe, Ramazan. “Endülüs Müslümanlarının II. Bayezid’e Yazdığı İstiğâse (Feryadname) Kasidesi”. Amasya İlahiyat Dergisi 14 (2021), 51-79.
25. Meşe, Ramazan. “İʻtizâr ve İstiʻtâf Şiiri –Cahiliye ve İslamî Dönem-”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 1/10 (2019), 195-215.
26. el-Muallimî, Muhammed. Sahâbatü’r-Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem fî’ş-şi‘r el-Endelüsî. Mağrib: er-Râbıta el-Muhammediyye li’l-Ulemâ, 2010.
27. Nâcî, Hilâl. Kasîdetü Ebî Mervân el-Cezîrî fî’l-adâbı ve’s-sünne. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1994.
28. Özel, Harun. “Endülüs Şiirinde Hz. Peygamber Methiyeleri”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 2/26 (2022), 621-645.
29. es-Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Ubeyk b. Abdullah. el-Vâfî bi’l-vefayât. thk. Ahmet el-Arnâût ve Türkî Mustafâ. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs, 1420.
30. Uçar, İlyas. Reconquista: Endülüs’te Müslüman-Hıristiyan İlişkileri. “Kalemname” 5/9 (Haziran 2020), 220-288.
31. Ulutaş, Nurullah. “Orta Doğu’nun Aykırı Şairi Nizar Kabbani’de Politik Söylem”. İçtimaiyat Sosyal Bilimler Dergisi 3/1 (2019), 13-22.