TEDVİN DÖNEMİ FIKIH USULÜ ESERLERİNDE ŞER'Î HÜKÜM TEORİSİNE BİR BAKIŞ

Öz

Bu araştırma, tedvin dönemi diye isimlendirilen h. IV. ve V. asırlar içerisinde telif edilen fıkıh usulü eserlerinde şerî hüküm konusunu ele almaktadır. Fıkıh usulünün, başlangıçta sözlü olarak teşekkül etmeye başladığı, zamanla yazıya geçirildiği ve içerdiği konuların belirli bir sistematik içerisinde telif edildiği genel bir kabuldür. Ancak diğer bir genel kabul de şudur ki; hiçbir ilmi disiplinin başlangıçta konuları ve kavramları ile bir bütün ve noksansız olarak ortaya çıkmadığıdır. Her bir ilmi disiplin tarihi süreç içerisinde mahiyetini oluşturarak gelişmiş, yapısını tamamlamıştır. Fıkıh usulü ilmi de tarihi süreç içerisinde içerik, kendine özgü kavramlar ve sistematiği ile müstakil bir ilim dalı halini almış olup eş zamanlı bir şekilde fıkıh ilmi ile yakın bir ilişki içerisinde olmuştur. Fıkıh usulü ilminin temel dört konusundan birisi de şerî hüküm ve kısımlarından oluşmaktadır. Bu araştırma sadece genel bir yaklaşımla, tedvin dönemi fıkıh usulü eserlerinde bir bütün olarak şerî hükmün kısımları, çeşitleri, kısım ve çeşitlerin kavramlaşma süreci hususlarını muhtevidir. Araştırmaya konu olan fıkıh usulü eserlerinin seçiminde, fıkıh usulü yazım metotları esas alınmayıp müelliflerin mensup olduğu fıkhi mezhepler esas alınmıştır. Konu, sünnî fıkıh mezhepleriyle sınırlı tutulmamış olup sünnî olarak adlandırılmayan mezhep mensubu müelliflerin usül eserleri de araştırmaya dahil edilmiştir. Araştırma neticesinde; fıkıh usulü ilminin konularının, şerî hüküm de dahil olmak üzere tarihi süreç içerisinde teşekkül ettiği, konunun belirli bir bütünlük ve sistematik içerisine girmesinin zamana yayıldığı, şerî hüküm çeşitlerinin yer verildiği başlıklar başlarda farklı iken zamanla bu hususta da bir bütünlük sağlandığı, konuya ilişkin kavramlarda görüş birliğine gidildiği vb. sonuçlara ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Fıkıh usulü
• Fıkıh mezhepleri
• Şerî hüküm
• Tedvin dönemi
• Teklifi ve Vazî hükümler
• Şerî hüküm çeşitleri

A LOOK AT THE THEORY OF SHARI'I RULE IN JURISPRUDENCE WORKS OF THE TADWIN PERIOD

Abstract

This research examines the subject of Sharia rulings in works of Usul al-fiqh composed during the 4th and 5th centuries, known as the Tadwin period. It is a traditional practice that Usul al-fiqh initially began as an oral form, was eventually written down, and its topics were systematically compiled. However, another traditional practice is that no scientific discipline initially emerged as a whole and complete entity. Each scientific discipline has developed and completed its structure throughout history, establishing its essence. Usul al-fiqh has also become an independent branch of science with its own content, unique concepts, and systematics, and has simultaneously maintained a close relationship with the science of fiqh. One of the four fundamental subjects of Usul al-Fiqh (Islamic jurisprudence) consists of Sharia rulings and their parts. This research, taking a general approach, covers the sections, types, and conceptualization processes of Sharia rulings as a whole in Usul al-Fiqh works from the Tadwin period. The selection of Usul al-Fiqh works for the study was based not on Usul al-Fiqh writing methods but on the legal schools to which the authors belonged. Furthermore, the topic was not limited to Sunni schools of jurisprudence; works on Usul al-Fiqh by authors from schools not designated as Sunni were also included. The research concludes that the subjects of Usul al-Fiqh, including Sharia rulings, developed over time. The integration of the subject into a certain unity and systematic structure took time. While the subject headings covering the types of Sharia rulings were initially distinct, they gradually became more integrated. The results have been reached.

Keywords

• Islamic Law
• Usul al-Fiqh
• Schools of Fiqh
• Sharia ruling
• Tedwin period
• Proposed and Vazi rulings
• Types of Sharia rulings

References

1. Âmidî, Ali b. Muhammed. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. Ed. Seyyid el-Cemilî. 1. Bs. Bayrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1984.
2. Apaydın, H. Yunus. “İbn Hazm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
3. Apaydın, H. Yunus. “Klasik Fıkıh Usulünün Yapısı ve İşlevi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 1 (2003).
4. Apaydın, H. Yunus. “Bir İslam Hukukçusu Olarak Gazzâlî”. Gazzâlî’nin İslami ilimlerdeki yeri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, 1988.
5. Apaydın, Hacı Yunus. "Şer’î Hüküm: Tanım ve Tartışmalar". Bilimname, XXXVII, 2019/1.
6. Bâcî, Ebû’l-Velid Süleyman b. Halef el-Endülüsî. Kitâbu’l-hudûd fi’l-usûl. Ed. Nezih Hammad. 1. Bs. Bayrut: Müessesetü’z-Zağbî li’t-Tabâa ve’n-Neşr, 1973.
7. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. et-Takrîb ve’l-irşâd(es-Sağîr). 2. Bs. Bayrut: Müessesetü’r-Risâle, 1998.
8. Basrî, Ebû’l-Hüseyin Muhammed b. Ali b. et-Tayyib. el-Muʿtemed fî uṣûli’l-fıḳh. Ed. Halil el-Meyis. 1. Bs. Bayrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.

9. Beyânûnî, Ebû’l-Feth. el-Hükmü’t-teklîfî fi’ş-Şerîati’l-İslâmiyye. 1. Bs. Bayrut: Dâru’l-Kalem, 1988.
10. Buhari, Alauddin Abdülaziz Ahmed. Keşfu’l-Esrâr. Ed. Muhammed el-Mu’tasım Billah el-Bağdâdî. 3. Bs. Bayrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
11. Bulut, Halil İbrahim. Şeyh Müfid ve Şia’da Usulî Farklılaşma Süreci. İzmir: Yeni Akademi Yayınları, 2005.
12. Cessâs, Ebû Bekir Ahmed b. Ali er-Razî. el-Fusûl fi’l-usûl. 1. Bs. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
13. Cühenî, Fehd b. Sa’d ez-Zayidî. el-Kıyâs inde’l-İmâmi’ş-Şâfiî Dirâseten Te’siliyyeten ‘alâ Kitâbi’l-Ümm. Riyad: Daru’l-Vefâ, 1424.
14. Cüveynî, İmamu’l-Harameyn Ebû’l-Mealî Abdülmelik b. Abdullah b. Yusuf. el-Burhan fi usuli’l-fıkh. 4. Bs. Daru’l-Vefâ, 1997.
15. Çağrıcı, Mustafa - Özervarlı, M. Sait - Dönmez, İbrahim Kafi - Uludağ, Süleyman - Karlığa, H. Bekir - Çağrıcı, Mustafa. “Gazzâlî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 13: 518-530. İstanbul: TDV Yayınlar, 1996.
16. Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullāh (Abdullāh) b. Ömer b. Îsâ. Takvîmu’l-edille fi usûli’l-fıkh. Ed. Halil Muhyiddin el-Mîs. 1. Bs. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
17. Demirci, Ahmet. İbn Hazm ve Zahirilik. Kayseri: 1996.
18. Dönmez, İbrahim Kafi. “Gazzâlî/Fıkhi Görüşleri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
19. Ebû Süleyman. el-Fikru’l-usûlî, 4.baskı, Cidde-1984. t.y.
20. Ebû Ya‘lâ, Muhammed b. el-Hüseyn el-ferrâ. el-‘Uddetü fî usûli’l-fıkh. Thk. Ahmed b. Ali b. Seyr el-Mübârekî. 2. Bs. 1990.
21. Ebü’l-Fazl, Sâlih b. Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. Siretü’l-İmam Ahmed b. Hanbel. 2. Bs. Daru’d-Da’ve, 1404.
22. Ferrâ, Ebû Ya‘lâ Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Halef. el-ʿUdde fî uṣûli’l-fıḳh. 1. Bs. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
23. Ferrâ, Ebû Ya‘lâ Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Halef. Tabakâtü’l-Hanâbile. Kahire, 1952.
24. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-Menhûl min ta’lîkâti’l-usûl. Ed. Muhammed Hasan Heyto Heyto. 2. Bs. Dımaşk, 1980.
25. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-Müstaṣfâ min ʿilmi’l-uṣûl. Bulak; Mısır, 1322.
26. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. İslam Hukukunda Deliller ve Yorum Metodolojisi. Trc. H. Yunus Apaydın. Kayseri: Rey Yayıncılık, 1994.
27. Goldziher, Ignaz. Zahiriler-Sistem ve Tarihleri. Trc. Cihat Tunç. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1982.
28. Gürkan, Menderes. “Hanbeli Fıkıh Usulünün Doğuşu ve Gelişimi-I”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 9 (2000): 453-473.
29. Gürkan, Menderes. İslam Hukuk Metodolojisinin Oluşumu ve Şafiî'nin Yeri. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1997.
30. Gürkan, Menderes. “Kâdî Abdülvahhâb el-Bağdâdî’nin Hayatı ve el-Ahkâmu’l-Hamse”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 9 (2007).
31. Gürkan, Menderes. Fıkıh Usûlünde Şer'î Hüküm Kavramı, 2. baskı, Ankara: Bizim Büro Yayınları, 2017.
32. Hıllî, Allâme Ebû Mansur Cemalüddin el-Hasen b. Yusuf. Mebâdiü’l-vusûl ila ilmi’l-usûl. Ed. Abdülhüseyin Muhammed Ali el-Bakkal. 2. Bs. Beyrut, 1986.
33. Hûlî, Emin. el-Müceddidûn fi’l-İslam. 1. Bs. Kahire, 1965.
34. İbn Berhân, Ebû’l-Feth Ahmed b. Ali el-Bağdâdî. el-Vusûl ile’l-usûl. Ed. Abdulhamid Ali Ebû Zenid. Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 1983.
35. İbn Fûrek, Muhammed b. el-Hasan Ebi Bekir el-İsbehânî eş-Şâfiî. İbn Fûrek ve âsâruhu’l-usûliyye. Ed. Muhammed Hassan İbrahim ‘Ivaz. 1. Bs. Dımaşk, 2002.
36. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Said ez-Zahirî. el-İhkâm fi usûli’l-ahkâm. Ed. Muhammed Muhammed Tamir. 1. Bs. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
37. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Said ez-Zahirî. en-Nübez fi usûli’l-fıkh. Ed. Muhammed Zahid b. el-Hasan el-Kevseri. t.y.
38. İbrahim, Abdullah Âl İbrahim. “‘Alâmü’l-Hanâbile fi Usûli’l-Fıkh”. Mecelletü Camiati’l-İmam Muhammed b. Suûd el-İslamiyye. 16 (1417).
39. İbrahim, İbrahim Abdullah Âl. “Tedvînü Usûli’l-Fıkh ‘inde’l-Hanâbile”. Mecelletü Câmiati’l-İmam Muhammed b. Suûd el-İslamiyye. 20 (1418).
40. İltaş, Davut. “el-Udde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınlar, 2012.
41. İltaş, Davut. Fıkıh Usulünde Mütekellimîn Yönteminin Delâlet Anlayışı. İstanbul: İsam Yayınları, 2011.
42. Kadı Abdülvehhâb, Ebû Muhammed Abdülvehhâb b. Alî b. Nasr et-Tağlibî el-Bağdâdî. Risâletâni fi beyâni’l-ahkâmi’l-hamseti’l-letî ta’terî ef’âle’l-mükellefîn. Ed. İdris el-Fasî el-Fehrî. 1. Bs. Dubâi: Dâru’l-Buhûs li’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye ve İhyâi’t-Türâs, 1424.
43. Kâdî Abdülcebbâr, Ebû’l-Hasen el-Esedâbâzi. el-Muğnî fi ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl/eş-Şer’iyyât. Ed. Ebû’l-Hasen el-Esedâbâzi. Dâru’l-Arabiyye, t.y.
44. Karaman, Hayreddin. “Ahmed b. Hanbel: Fıkıh İlmindeki yeri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınlar, 1989.
45. Karaman, Hayreddin. “Fıkıhta Sünni-Şii ihtilafı, Şia’ya iftira mı? Şia’da İmamlık ve Velayet-i Fakih Anlayışı”. İslam’ın Işığında Günün Meseleleri. İstanbul: Nesil Yayınları, 2006.
46. Karaman, Hayreddin. İslam Hukuk Tarihi. İstanbul: Nesil Yayınları, 1989.
47. Karaman, Hayreddin. “Şia’da Fıkıh Usulü ve Şer’i Deliller”. Milletlerarası Tarihte ve Günümüzde Şiilik Sempozyumu. İstanbul: İslamî İlimler Araştırma Vakfı, 1993.
48. Kelvezânî, Ebü’l-Hattâb Mahfûz b. Ahmed b. el-Hasen. et-Temhîd fi usûli’l-fıkh, 1.baskı, Cidde 1985. 1. Bs. Cidde: Dâru’l-Medenî, 1985.
49. Kırca, Celal. “Dini İlimleri İhya Hareketi İçinde Gazzâlî’nin Yeri”. Gazzâlî’nin İslami ilimlerdeki yerine ilişkin düzenlenen sempozyum. Kayseri, 1988.
50. Koca, Ferhat. “Hanbeli Mezhebi: Kuruluşu ve Tarihçesi, Usulü, Genel Karakteristiği, Literatür”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınlar, 1997.
51. Koca, Ferhat. İslam Hukuk Tarihinde Selefi Söylem Hanbeli Mezhebi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
52. Macit, Yüksel. Mu’tezile’nin Fıkıh Usulü Anlayışı. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1999.
53. Macit, Yüksel. “Mu’tezile’nin Fıkıh Usulündeki Yeri ve Etkisi”. Marife 3/3 (K 2003): 73-82.
54. Murtazâ, Şerif el-. ez-Zerîa ilâ usûli’ş-Şerîa. Ed. Ebû’l-Kasım el-Kerecî. 1376.
55. Razî, Fahreddin Muhammed b. Ömer b. el-Hüseyin. el-Maḥṣûl fî ʿilmi ʿuṣûli’l-fıḳh. 1. Bs. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
56. Sem’anî, Ebû’l-Muzaffer Mansur b. Muhammed b. Abdülcebbâr. Kavâtıu’l-edille fi’l-usûl. Ed. Muhammed Hasan Muhammed Hasan İsmail eş-Şâfiî. 1. Bs. Beyrut, 1997.
57. Serahsî, Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed b. Ebi Sehl. Usûlü’s-Serahsî. Ed. Ebû’l-Vefa el-Efganî. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1984.
58. Şâfiî, Muhammed b. İdris. er-Risâle. Ed. Ahmed Muhammed Şakir. Beyrut. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, t.y.
59. Şirazî, Ebû İshak İbrahim. Şerhu’l-Lüma’. Ed. Abdülmecid et-Türki. 1. Bs. Beyrut: Dâru Garbi’l-İslâmî, 1988.
60. Tarablusî, eş-Şeyh Ebû’l-Feth Muhammed b. Ali el-Keracekî. Muhtasaru’t-tezkira bi usûli’l-fıkh. Ed. eş-Şeyh Mehdi. Necef, 1413.
61. Tûsi, Şeyhu’t-Tâife el-İmâm Ebû Cafer Muhammed b. el-Hasen. el-Udde fi usûli’l-fıkh. 1417.
62. Türcan, Talip. “Sünni ve Mu’tezili Fıkıh Usulünün Tanımlanmasında Bir Kriter Olarak Şer’ilik Algısı ve İbaha Alanının Şer’iliği Sorunu Bağlamında Bir Örnekleme” 5/3, Marife Dini Araştırmalar Dergisi (2005).
63. Türki, Abdullah b. Abdülmuhsin. Usulü Mezhebi’l-İmam Ahmed (Diraseten, Usuliyyeten, Mukareneten). 4. Bs. Beyrut, 1996.
64. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī. Siyerü a’lâmi’n-nübelâ. 3. Bs. Beyrut, 1986.