Research Article

İbnü’l-Fârız’ın İnsan Anlayışı: Nefsin Fenâsı Ruhun Bekâsı

Number: 55 April 30, 2026
TR EN

İbnü’l-Fârız’ın İnsan Anlayışı: Nefsin Fenâsı Ruhun Bekâsı

Öz

Araştırmamızın amacı İbnü’l-Fârız’da nefsin fenâ bulması sonrasında ruhun bekâ bulacağı iddiasını temele alarak “İnsan nedir?” sorusuna verdiği cevabı vahdet-i vücut düşüncesinin insan anlayışı üzerinden incelemektir. Bunun sonucunda elde edilen bilgi insanın gurbette başlayan varlığının seyr-i sülûk üzerinden ahlaki idrakle faniliği vesilesiyle bakiliğine yolculuk olmasıdır. Bu netice kavramsal analiz ve metin çözümleme yöntemiyle elde edilmiştir. Bilindiği üzere İbnü’l-Fârız’ın Divan’ının önemli bir kısmını Nazmü’s-sülûk adıyla da bilinen “et-Tâiyyetü’l-kübrâ” kasidesi oluşturur. Bu kasidenin merkezinde sâlikin/insanın yaratılışı, bu yaratılışın öncesi ve dünyadaki seyr-i sülûku yer alır. Başka bir ifadeyle kaside insanın nefsiyle/kendisiyle mücadelesi, ruhun aşkın/metafizik ciheti ve aşk üzerinden Tanrı-insan ilişkisini anlatır. Bu bağlamda “İnsan nedir?” sorusuna tasavvufunun velayet anlayışı üzerinden cevap arayan İbnü’l-Fârız, kasidede yer-yer vahdet-i vücudun insan/ruh anlayışına yakın anlatı sunar. Bizim tespit ettiğimiz bulgulara göre İbnü’l-Arabî’de görülen sır ve makamlar üzerinden sağlanan müşahede, delil ve bilgi akışı bu sefer İbnü’l-Fârız’ın şahsı seyr-i sülûk tecrübesi üzerinden ulaştığı bilgilerin anlatısına dönüşür. İbnü’l-Fârız’a göre insan Hak ile/yaratıcısı ile doğrudan (ya da dolaylı) münasebette bulunur. Bu yolda iştiyakın devam etmesi baştan beri insanın özünde olup keşfedilmesini beklediği aşkı ortaya çıkarır. Aşk insanın zıtları birleştiren/kevn-i camî olan vasfını idrak etmesiyle başlar. Burada sekr-sahv, zahir-batın, tenzih-teşbih gibi zıtlıklar anlam olarak bir ve birin tezahürleri içerisinde yeni bir anlam kazanır. Şair buna ittihat mertebesi adını verir. İttihat bazen tevhit bazen cem bazen de Hakikat-i Ahmedî gibi terimlerle açıklanır ve özü itibariyle varlıktaki birliğin idraki üzerine kurulur. Bu mertebe nefsin fenâ bulmasıyla tahakkuk edecek, ruhun bekâ bulmasıyla vuslata erecektir.

Anahtar Kelimeler

References

  1. Ahmed, Bîcan. el-Müntehâ: Fusûsu’l-Hikem Üzerine Bir Çalışma. İstanbul: İnsan yayınları, 2011.
  2. Celilzade, Hayyam. “Parmenides’in Peri Phuseus Şiiri Üzerine Bazı Mülahazalar”. Kaygı 23/1 (2024), 1-19.
  3. Chittick, William. “Farghânî on the Muhammadan Reality”. Horizonte 21/64 (2023), 1-19.
  4. Dâvûd Kayserî. Aşk Şarabı ve Hayatı (Kasîde-i Hamriyye Şerhi). İstanbul: İnsan yayınları, 2015.
  5. Dürdane, Zeynep Tekmen. İrfan Hazinesi: Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Mecmûatu’l-İrfâniyye’s. İstanbul: İnsan yayınları, 2016.
  6. Emil Homerin. Passion Before Me, My Fate Behind: İbn al-Farid and the Poetry of Recollection. New York: Suny Press, 2011.
  7. Fergānî. Müntehâ’l-medârik fi şerhi Taiyyeti İbni’l-Farız. ed. Asim İbrahim al-Kayyali. Beyrut: Darü’l-Kitap el-İlmiyye, 2007.
  8. Fergānî, Saidüddin. Müntehâ’l-medârik. çev. Mustafa Yalçınkaya. İstanbul: Litera, 2018.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Islamic Philosophy , Sufism

Journal Section

Research Article

Publication Date

April 30, 2026

Submission Date

November 4, 2025

Acceptance Date

February 11, 2026

Published in Issue

Year 2026 Number: 55

APA
Hanyyev, M. (2026). İbnü’l-Fârız’ın İnsan Anlayışı: Nefsin Fenâsı Ruhun Bekâsı. Bilimname, 55, 339-357. https://izlik.org/JA24CR69YR