Hiciv Oklarını “Kur’ân” Sadağından Çeken Âmâ: Basralı Nüktedan Ebü’l-‘Aynâ

Muhammed Efil; Şener Şahin

doi:10.28949/bilimname.379804

Hiciv Oklarını “Kur’ân” Sadağından Çeken Âmâ: Basralı Nüktedan Ebü’l-‘Aynâ

Abstract

Klasik Arap mizahının en dikkat çekici ve nevi şahsına münhasır özelliklerinden birisi olarak, Müslümanların kutsal kitabı Kur’ân-ı Kerim’e ait birçok ayeti veya ayet parçasını, mizahın özünü teşkil edecek biçimde bir güldürü vesilesi olarak kullanmış olması, mizah tarihi ve mizah felsefesi açısından analiz edilmeyi hak eden bir olgudur. Kutsal Kitab'ın çağrışım gücünden yararlanmayı hedefleyen ve aşağı yukarı "Kuran metnine ait tam bir âyetin veya âyet parçasının, güncel bir diyalog bünyesine ya da nazım veya nesir türündeki bir yazının muhtevâsına dercedilmesi" şeklinde tanımlanabilecek olan bu edebî sanat, klasik Arap edebiyatı kaynaklarında; "hüsnü't-tevessül", "et-temessül bi'l-Kurân", "el-istiş-hâd bi'l-Kurân", "iktibâs" ve "tazmin" gibi benzer anlamlar içeren bir takım terimlerle ifâde edilmiştir. Bu mizah türünün en tepesinde şakacılığıyla ve hazırcevaplığıyla tanınan Abbasi dönemi saray nedimlerinden Ebü’l-‘Aynâ (ö.283/896) yer almaktadır. Ona ait rivâyetlerin sayıca çokluğu ve bu rivâyetlerin sonraki dönem eserlerde bolca yer alacak biçimde korunmuş olması, bir saray nedimi olarak saray çevresiyle kurduğu diyalogların büyük bir kısmının rivâyete sıkça konu edilmesi gibi sebepler, Ebü’l-Aynâ’nın, Kuran eksenli nüktecilik sanatı bağlamında değerlendirilmesine zemin hazırlamıştır.

Keywords

Kuran,Mizah,Ebü'l-Aynâ,Arap Dili ve Belagatı

References

EL-ÂBÎ Ebû Sa‘d Mansûr b. el-Hüseyn, Nesrü’d-dür fi’l-muhâdarât (I-VII), thk. Hâlid Abdülğanî Mahfûz, Dârü’l-kütübi’l-‘ilmiyye, Beyrut, 2004.
EL-‘ÂMİLÎ Bahâüddîn, el-Keşkûl (I-II), thk. Muhammed ‘Abdülkerîm en-Nemerî, Dârü’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1. Baskı, Beyrut, 1998.
EL-‘ASKERÎ Ebû Hilâl, Kitâbü’s-sınâ‘ateyn, thk. Ali Muhammed el-Becâvî, Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm, el-Mektebetü’l-‘unsuriyye, Beyrut, 1998.
EL-‘ASKERÎ el-Masûn fi’l-edeb, thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn, Matba‘atü hükûmeti’l-Kuveyt, 2. Baskı, Kuveyt, 1984.
EL-‘AVFÎ Sedîdüddîn Muhammed, Cevâmi‘u’l-Hikâyât ve Levâmi‘u’r-Rivâyât, Ayasofya-Topkapı Sarayı Müzesi Türkçe Yazmaları, No: R 1085-R 1086.
EL-CÂHIZ Ebû Osman ‘Amr b. Bahr, el-Mehâsin ve’l-ezdâd, Mektebetü’l-Hâncî, 2. Baskı, Mısır, 1994.
EL-EMÂSÎ İbnü’l-Hatîb Kâsım, Ravdu’l-ahyâr el-müntehab min Rebî‘i’l-ebrâr, Dârü’l-kalemi’l-‘Arabî, 1. Baskı, Halep, 2002.
EL-HAMEVÎ Yâkût, Mu‘cemü’l-üdebâ (I-VII), nşr. İhsân ‘Abbâs, Dârü’l-Ğarbi’l-İslamî, 1. Baskı, Beyrut, 1993.

EL-HÂŞİMÎ Ebû Bekir Muhammed Ebû Osman Saîd el-Hâşimî (el-Hâlidiyyân), et-Tühaf ve’l-hedâyâ, thk. Sâmî ed-Dehhân, Dârü’l-me‘ârif, Mısır, t.y.
EL-HILLÎ Haydar, el-‘Ikdü’l-mufassal, Klasik kaynaklara ait kıymetli nevadir malzemesi ihtiva eden bu esere ancak online olarak ulaşılabilmiştir. Bkz.http://shamela.ws/index.php/book/5448
İBN ‘ÂSIM Ebû Bekr Muhammed b. Muhammed b. ‘Âsım el-Ğırnâtî, Hadâiku’l-ezâhir fî müstehsini’l-ecvibe ve’l-müdhikât ve’l-hikem ve’l-emsâl ve’l-hikâyât ve’n-nevâdir, Dârü’l-kütübi ve’l-vesâikı’l kavmiyye, thk. Ebû Hemmâm Abdüllatif Abdülhalim, Kahire, 2014.
İBN EBÛ ‘AVN el-Ecvibetü’l-müskite, thk. Muhammed ‘Abdülkâdir Ahmed, Matâbi‘ü'n-nâşiri'l-‘Arabî, Kahire, 1983.
İBN HAMDÛN et-Tezkiretü’l-Hamdûniyye (I-X), nşr. İhsân Abbâs, Bekr Abbâs, Dâru Sâdır, 1. Baskı, Beyrut, 1996.
EL-İBŞÎHÎ el-Müstetraf fî külli fennin müstazraf (I-II), nşr. Müfîd Muhammed Kumeyha, Dârü’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 2. Baskı, Beyrut, 1986.
EL-İSFEHÂNÎ Râgıb, Muhâdarâtü’l-üdebâ (I-II), Dârü’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, 1. Baskı, Beyrut, 1999.
EL-KALKAŞENDÎ, Subhu’l-a‘şâ fî sınâ‘ati’l-inşâ (I-XIV), Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, y.y., 1922.
EL-KAYREVÂNÎ İbn Reşîk, el-‘Umde fî mehâsini’ş-şi‘r ve âdâbih (I-II), thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd, Dârü’l-cîl, 5. Baskı, Beyrut, 1981.
EL-KAYREVÂNÎ el-Husrî, Cem‘ül-cevâhir fi'l-mülah ve'n-nevâdir, thk. Ali Muhammed el-Becâvî, Dârü'l-cîl, Beyrut, 1987.
EL-KAYREVÂNÎ el-Husrî, Zehrü’l-âdâb ve semerü’l-elbâb (I-II), thk. Yûsuf Ali Tavîl, Dârü’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1. Baskı, Beyrut, 1997.
EL-KÜTÜBÎ el-Vatvât, Ebû İshak Burhâneddîn, Gurerü’l-hasâisi’l-vâziha ve ‘urerü’n-nekâ-izi’l-fâziha, nşr. İbrâhîm Şemseddîn, Dârü’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1. Baskı, Beyrut, 2008.
EL-MERZUBÂNÎ Nûrü’l-kabes, nşr. Rudolf Sellheim, Beyrut, 1964.
EN-NÜVEYRÎ Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb (I-XXXIII), thk. Müfîd Kumeyha ve ekibi, Dârü’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1. Baskı, Beyrut, 2004.
ES-SAFEDÎ Halîl b. Aybeg, Neksü’l-himyân fî nüketi’l-‘umyân, nşr. Mustafa Abdülkâdir ‘Atâ, Dârü’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1. Baskı, Beyrut, 2007.
ES-SAFEDÎ Nusretü’s-sâir ‘ale’l-meseli’s-sâir, thk. Muhammed Ali Sultânî, Matbû ‘âtü Mecma‘ü’l-lüğati’l-‘Arabiyye, Şam, t.y.
SCHMİDT Jean-Jacques, Le Livre de l’Humour Arabe, Actes Sud, Paris, 2005.
ES-SE‘ÂLİBÎ Simârü’l-kulûb fi’l-mudâf ve’l-mensûb (I-II), nşr. Hâlid Abdülğanî Mahfûz, Dârü’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1. Baskı, Beyrut, 2005.
ES-SE‘ÂLİBÎ Ebû Mansûr, Tahsînü’l-kabîh ve takbîhu’l-hasen, Dârü’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, Beyrut, t.y.
EŞ-ŞÂBÜŞTÎ ed-Diyârât, thk. Kurkîs ‘Avvâd, Dârü’r-râidi’l-‘Arabî, 3. Baskı, Beyrut, 1986.
ET-TEVHÎDÎ Ebû Hayyân el-Endelusî, el-İmtâ’ ve’l-müânese, thk. Mu-hammed Hasen İsmâîl, Dârü’l-kütübi’l-’ilmiyye, 1. Baskı, Beyrut, 2003.
UZ Emin, “‘Avfî’nin Cevâmi‘u’l-Hikâyât ve Levâmi‘u'r-Rivâyât İsimli Ese-rinde Mizahî Karakterler ve Anektodik Unsurlar”, Basılmamış doktora tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa, 2017.
EZ-ZEMAHŞERÎ Ebü’l-Kâsım, Rebî’ü'l-ebrâr (I-V), Müessesetü’l-A‘lemî, 1. Baskı, Beyrut, 1991.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

-

Journal Section

Research Article

Authors

Muhammed Efil ^*
Gazi Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi
0000-0003-0385-1866
Türkiye

Şener Şahin ^*
0000-0002-2499-7672
Türkiye

Publication Date

April 30, 2018

Submission Date

January 16, 2018

Acceptance Date

March 4, 2018

Published in Issue

Year 2018 Volume: 2018 Number: 35

DOI

https://doi.org/10.28949/bilimname.379804

IZ

https://izlik.org/JA58WR75MH

Cite

RIS / Bibtex

APA

Efil, M., & Şahin, Ş. (2018). Hiciv Oklarını “Kur’ân” Sadağından Çeken Âmâ: Basralı Nüktedan Ebü’l-‘Aynâ. Bilimname, 2018(35), 73-95. https://doi.org/10.28949/bilimname.379804

AMA

1.Efil M, Şahin Ş. Hiciv Oklarını “Kur’ân” Sadağından Çeken Âmâ: Basralı Nüktedan Ebü’l-‘Aynâ. Bilimname. 2018;2018(35):73-95. doi:10.28949/bilimname.379804

Chicago

Efil, Muhammed, and Şener Şahin. 2018. “Hiciv Oklarını ‘Kur’ân’ Sadağından Çeken Âmâ: Basralı Nüktedan Ebü’l-‘Aynâ”. Bilimname 2018 (35): 73-95. https://doi.org/10.28949/bilimname.379804.

EndNote

Efil M, Şahin Ş (April 1, 2018) Hiciv Oklarını “Kur’ân” Sadağından Çeken Âmâ: Basralı Nüktedan Ebü’l-‘Aynâ. Bilimname 2018 35 73–95.

IEEE

[1]M. Efil and Ş. Şahin, “Hiciv Oklarını ‘Kur’ân’ Sadağından Çeken Âmâ: Basralı Nüktedan Ebü’l-‘Aynâ”, Bilimname, vol. 2018, no. 35, pp. 73–95, Apr. 2018, doi: 10.28949/bilimname.379804.

ISNAD

Efil, Muhammed - Şahin, Şener. “Hiciv Oklarını ‘Kur’ân’ Sadağından Çeken Âmâ: Basralı Nüktedan Ebü’l-‘Aynâ”. Bilimname 2018/35 (April 1, 2018): 73-95. https://doi.org/10.28949/bilimname.379804.

JAMA

1.Efil M, Şahin Ş. Hiciv Oklarını “Kur’ân” Sadağından Çeken Âmâ: Basralı Nüktedan Ebü’l-‘Aynâ. Bilimname. 2018;2018:73–95.

MLA

Efil, Muhammed, and Şener Şahin. “Hiciv Oklarını ‘Kur’ân’ Sadağından Çeken Âmâ: Basralı Nüktedan Ebü’l-‘Aynâ”. Bilimname, vol. 2018, no. 35, Apr. 2018, pp. 73-95, doi:10.28949/bilimname.379804.

Vancouver

1.Muhammed Efil, Şener Şahin. Hiciv Oklarını “Kur’ân” Sadağından Çeken Âmâ: Basralı Nüktedan Ebü’l-‘Aynâ. Bilimname. 2018 Apr. 1;2018(35):73-95. doi:10.28949/bilimname.379804