The Value of Isnād in Verifying the Attribution of Hadith Books to Their Authors After the Era of Narration: The Case of Mukhtaṣar Shuʿab al-Īmān by al-Qazwīnī

Year 2025, Volume: 27 Issue: 27, 463 - 482, 30.06.2025

Musab Hamod

https://doi.org/10.51553/bozifder.1644664

Abstract

There has been scepticism regarding the value of isnād-based transmission after the Age of Riwāyah (transmission), particularly after the 5th century AH, where it is commonly believed that the preservation of isnād was merely for seeking blessings (tabarruk) rather than serving any functional purpose. However, such a view neglects significant benefits, including verifying the attribution of books to their authors by examining the isnād and ijazahs granted by the authors from their teachers, which are typically recorded in the opening pages of manuscripts. Through these isnād and ijazahs, the identity of the author can be confirmed. This study aims to highlight the value of isnād in the post-Riwāyah period for identifying authors and verifying book attributions, using as a case study a manuscript from the 8th century AH: Mukhtaṣar Shuʿab al-Īmān by al- Qazwīnī. This work is an abridgment of the voluminous Shuʿab al-Īmān by Imam al-Bayhaqī. The reason for choosing this case is its chronological distance from the Age of Riwāyah, which is generally considered to have ended by the 5th century AH, as well as to correct a misattribution of this treatise, which has been printed and widely circulated as the work of Qāḍī al-Quḍāt ʿUmar ibn ʿAbd al-Raḥmān al-Qazwīnī al-Dimashqī (d. 699 AH / 1299 CE). However, the true author is another Qazwīnī scholar who passed away half a century later, namely Ḥāfiẓ Sirāj al-Dīn ʿUmar ibn ʿAlī ibn ʿUmar al-Qazwīnī (d. 750 AH / 1349 CE), the author of the well-known Mashyakha (also called Fihrist). This research revolves around two main questions: First, regarding the importance of isnād: Is isnād-based transmission after the Age of Riwāyah merely for tabarruk and preserving the distinctive feature of isnād in the Muslim ummah, or does it serve a functional role? Second, concerning the case study: Is there indeed an error in attributing Mukhtaṣar Shuʿab al-Īmān to its supposed author, and what role does isnād play in uncovering this misattribution and identifying the real author? The study adopts a descriptive-analytical approach in its general framework, while employing inductive and comparative methods in examining the chosen case. Manuscripts and printed editions were collected, their covers were compared with the isnād recorded within, and results were derived in accordance with the principles of scholarly verification (taḥqīq). The research concludes with key findings that directly address the study’s main questions: İsnād after the Age of Riwāyah are not merely for tabarruk or preserving historical transmission chains; rather, they serve an essential function in verifying transmitted books and their titles, and they act as a crucial criterion in determining book attributions. Moreover, the widespread misattribution of Mukhtaṣar Shuʿab al-Īmān is clearly refuted by isnād, proving that its author is not ʿUmar ibn ʿAbd al-Rahman al-Qazwīnī, the judge of Damascus, but rather ʿUmar ibn ʿAli al-Qazwīnī, the hadith scholar of Baghdad. This error must be corrected, particularly as it risks becoming entrenched due to repeated printings based on authoritative scholars' editions and its inclusion in major reference works such as the Encyclopedia of the Directorate of Religious Affairs (Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi) of Türkiye.

Keywords

Hadith , İsnād , Verification , Narration , Manuscript , Catalogue

قيمة الأسانيد في تحقيق نسبة الكتب الحديثية لمؤلفيها بعد عصر الرواية: مختصر شعب الإيمان للقزويني نموذجاً

Abstract

ثمة تشكيك في قيمة الرواية بالأسانيد بعد عصر الرواية ولا سيّما بعد القرن الخامس الهجري، حيث يشيعُ أن بقاء سلسلة الإسناد إنما هو للتبرك ولا فائدة له غير ذاك، وتُهمَلُ فوائدُ منها قِيمةٌ تتعلق بتحقيق نسبة الكتُب إلى مؤلفيها وذلك بمعاينة أسانيدِ المؤلف وإجازاته عن شيوخه التي ترِدُ عادة في الصفحات الأولى منها، فيُعرَف المؤلِّف من الإسناد والإجازات، وهذا البحث لبيان قيمة الأسانيد في حقبة ما بعد عصر الرواية في الكشف عن هوية المؤلفين والتحقق من نسبة الكتب إلى أصحابها، متخذاً من أحد مخطوطات القرن الثامن الهجري نموذجاً وهو "مختصر شعب الإيمان" للقزويني، الذي هو اختصار لكتاب الإمام البيهقي الحافل "شعب الإيمان". وإنما اخترت هذا النموذج لبُعده عن عصر الرواية الذي اختُتم بالقرن الخامس في أوسع الأقوال، ولتصحيح الخطأ في نسبة هذه الرسالة التي طُبِعت وتكاثرت طبعاتها منسوبة إلى قاضي القضاة عمر بن عبد الرحمن القزويني الدمشقي (ت.699ه/1299م)، بينما هي في الحقيقة لمؤلف قزوينيٌّ آخر بينه وبين الأول في الوفاة نصفُ قرنٍ، وفي المنزل ما بين دمشق وبغداد، هو الحافظ سراج الدين عمر بن علي بن عمر القزويني (ت. 750ه/1349م) صاحب المشيخة (الفهرست) المشهورة المسمّاة باسمه. فالبحث يرتكز على سؤالين رئيسين أحدهما يتعلق بأهمية الإسناد وهو الإطار النظري للبحث والآخر بالنموذج، فالذي يتعلق بأهمية الإسناد: هل الرواية بالإسناد بعد عصر الرواية للتبرك والحفاظ على خصيصة الإسناد التي اختصت بها الأمة وحسب، أم لها فائدة أخرى؟ والذي يتعلق بالنموذج: هل هناك خطأ حقّاً في نسبة مختصر شعب الإيمان لمؤلِّفه، وما دور الإسناد في بيان هذا الخطأ والكشف عن المؤلف الحقيقي؟ ثمّ إني اتبعت في هذا التحقيق المنهج الوصفي التطبيقي في الإطار العام، ثم الاستقراء والمقارنة في النموذج الذي اخترته للتطبيق، حيث جمعت مخطوطاته ومطبوعاته، وقارنت بين المكتوب على أغلفتها والأسانيد الموجودة فيها لاستخلاص النتائج على ما تقتضيه أصول التحقيق العلمي. وانتهيت إلى نتائج أثبتُّها في آخر المقالة أهمُّها ما يجيبُ مباشرة على سؤالَي البحث، أنَّ الرواية بالإسناد بعد عصر الرواية لا تكمن قيمتها في التبرك والحفاظ على خصيصة الأمة وحسب، بل هي للاستيثاق من الكتب المروية وأسمائها، كما أنها قرينة مهمة جداً في التحقق من نسبة الكتب لمؤلفيها، وأنَّ خطأً شاع وانتشر في نسبة مختصر شعب الإيمان لمؤلفه يكشفهُ الإسنادُ كشفاً صريحاً، إذ ليس مؤلفه عمر بن عبد الرحمن القزويني القاضي الدمشقي بل عمر بن علي القزويني المحدث البغدادي، وهذا الخطأ يلزم تصحيحه ولا سيما أنه آيلٌ للرسوخ بتكرار طباعته اعتماداً على تحقيق علماء مشهورين، وآيل للرسوخ كذلك بترجمته وإيداعه في الموسوعات المعتمدة مثل موسوعة وقف الديانة الإسلامية في تركية على سبيل المثال.

Keywords

حديث , ، إسناد , تحقيق , رواية , مخطوط , فهرس

Rivayet Asrından Sonra Kitapların Müelliflerine Nispet Edilmesinde Senetlerin Değeri: Kazvînî'nin "Muḫtaṣaru Şuʿabü’l-îmân" Kitabı Örneği

Abstract

Rivayet asrından, özellikle hicri 5. yüzyıldan sonra isnad temelli rivayetin değeri hakkında şüpheler dile getirilmiş ve isnadların korunmasının yalnızca tabarrük amacı taşıdığı, işlevsel bir faydasının olmadığı görüşü yaygınlaşmıştır. Ancak bu bakış açısı, kitapların müelliflerine nispetini doğrulamak gibi önemli bir işlevi göz ardı etmektedir. Zira müelliflerin isnadları ve hocalarından aldıkları icazetler, genellikle yazmaların ilk sayfalarında yer almakta ve bu veriler sayesinde müellifin kimliği tespit edilebilmektedir. Bu çalışma, rivayet sonrası dönemde isnadların müelliflerin kimliğini belirleme ve kitap nispetlerini doğrulamadaki rolünü vurgulamayı amaçlamakta olup bunu hicri 8. yüzyıldan kalma bir yazma eser olan Muḫtaṣaru Şuʿabü’l-îmân üzerinden ele almaktadır. Bu eser, İmam Beyhakî’nin hacimli Şuʿabü’l-îmân kitabının bir ihtisarıdır. Çalışmada bu örneğin seçilme sebebi, rivayet asrından uzak olması ve ayrıca müellif nispetinde yaygınlaşmış bir hatanın düzeltilmesine katkı sağlamaktır. Söz konusu eser, bugüne kadar Kadı’l-Kudât Ömer b. Abdurrahman Kazvînî ed-Dımaşkî’ye (ö. 699/1299) nispet edilerek basılmış ve yaygınlaşmıştır. Oysa gerçekte bu eserin müellifi, ondan yarım asır sonra vefat eden başka bir Kazvînî âlimi olan, meşhur Meşyeha (veya Fihrist) kitabının müellifi Hafız Siraceddin Ömer b. Ali b. Ömer Kazvînî’dir (ö. 750/1349). Bu araştırma iki temel soruya odaklanmaktadır: Birincisi, isnadın önemi bağlamında, rivayet asrından sonra isnadla rivayet sadece teberrük ve isnad zincirini korumak için mi devam etmiştir, yoksa işlevsel başka bir faydası da var mıdır? İkincisi, çalışma örneği ile ilgili olarak: Muḫtaṣaru Şuʿabü’l-îmân gerçekten yanlış bir şekilde mi nispet edilmiştir ve isnadlar bu hatayı ortaya koymada nasıl bir rol oynamaktadır? Çalışmada genel çerçevede betimleyici-analitik yöntem kullanılmış, seçilen örnek bağlamında ise tümevarım (istikrāʾ) ve karşılaştırma yöntemleri uygulanmıştır. Eserin yazma ve matbu nüshaları toplanmış, kapaklardaki müellif nispetleri ile içerideki isnadlar karşılaştırılmış ve bilimsel tahkik (tahkîk) yöntemlerine göre sonuçlar çıkarılmıştır. Araştırma, temel sorulara doğrudan cevap veren sonuçlara ulaşmıştır: Rivayet asrından sonra isnadla rivayet yalnızca tabarruk ve isnad geleneğini koruma amacı taşımamakta, aynı zamanda nakledilen kitapların isimlerini ve müelliflerini doğrulama açısından kritik bir işlev üstlenmektedir. Nitekim Muḫtaṣaru Şuʿabü’l-îmân’ın müellif nispetindeki yaygın hata da isnadlar aracılığıyla açıkça ortaya konmuştur; bu eserin müellifi Ömer b. Abdurrahman Kazvînî, Dımaşk kadısı değil, Bağdatlı muhaddis Ömer b. Ali Kazvînî’dir. Bu hatanın düzeltilmesi gerekmektedir, zira ünlü âlimlerin tahkikine dayalı basımlarla tekrar edilmesi ve örneğin Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi gibi güvenilir ansiklopedilere girmesi nedeniyle hatanın kalıcı hale gelme riski bulunmaktadır.

Keywords

Hadis , Sened , Tahkik , Rivayet , El yazmaları , Katalog

References

• Ali el-Kārî, Mullâ Ali b. Sultan el-Herevî. Şerḥi Nuḫbeti’l-fiker fî Muṣṭalaḥâtü ehli’l-es̱er. thk. Muhammed Nizâr Temîm. Beyrut: Dârü’l-Erkam, t.y.
• Arberry, Arthur. The Chester Beatty Library: A Handlist of the Arabic Manuscripts. Dublin: y.y., 1958.
• Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. Şuʿabü’l-îmân. thk. Abdülali Abdülhamîd Hâmid. 14 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003.
• Buḥârî, Muhammed b. İsmâîl el-Cu‘fî. Ṣaḥîḥ-i Buḥârî. thk. Muhammed Züheyr en-Nâsır. 9 Cilt. Beyrut: Dârü Tavku’n-Neceh, 1422/2001.
• Ebû Gudde, Abdülfettâh. el-İsnâd mine’d-dîn. Beyrut: Dârü’l-Beşâir, 3. Basım, 1435/2014.
• Ebû Zühû, Muhammed. el-Hadîs ve’l-muhaddisûn. Kahire: Matbaatü Mısr, 1958.
• Edrenavî, Ahmed b. Muhammed. Ṭabaḳātü’l-müfessirîn. thk. Süleyman b. Sâlih el-Hızî. Medîne: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1418/1997.
• Îsâ, Necmüddîn. et-Taʿrîf bi-târîḫ ve meṣâdir el-ḥadîs̱ en-Nebevî eş-Şerîf. İstanbul: Dâr er-Ravda, 2018.
• Tergî, ʿAbdullâh el-Murâbiṭ. Feheris ʿulemâʾ el-mağrib munḏu en-neşʾe ilâ nihâyet el-ḳarn es̱-s̱ânî ʿaşer li’l-hicre. Tetvân: Külliyyet el-Âdâb ve’l-ʿUlûm el-İnsâniyye, 1999.
• Hamevî, Ebû Abdillah Yâkūt b. Abdullah. Muʿcemü’l-büldân. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, t.y.
• Hammûd, Kemâl Hâşim. el-Atlasu’l-İslâmî el-cuğrâfiyyi’l-cedîd. Halep: Dârü’l-Kalemü’l-Arabî, t.y.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali b. Sâbit. Şerefü aṣḥâbi’l-ḥadîs̱. thk. Mehmet Said Hatipoğlu. Ankara: Dârü İhyâi’s-Sünne en-Nebeviyye, t.y.
• Hemmâm, Abdülcevâd. et-Teferrüd fî rivâyeti’l-ḥadîs̱ ve menhecü’l-muhaddisîn fî ḳabûlihi. Beyrut: Dârü’n-Nevâdir, 2008.
• İbn Fâris, Ebû’l-Hüseyin Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ el-Kazvînî. Muʿcemü meḳāyîsi’l-luġa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârun. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1399/1979.
• İbn Hacer el-Askalânî. Nüzhetü’n-naẓar fî tavżîḥi Nuḫbeti’l-fiker. thk. Nûreddin Itr. Dımaşk: Dârü Matbaatü’s-Sabâh, 3. Baskı, 2000.
• İbn Hacer, Ahmed b. Ali el-Askalânî. ed-Dürerü’l-Kâmine fî a‘yâni’l-mie’ti’s-sâmineti. thk. Muhammed Seyyid Câd el-Hakk. 5 Cilt. Mısır: Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse, Medenî Matbaası, t.y.
• İbn Hacer, Ahmed b. Ali el-Askalânî. Taḳrîbü’t-Tehẕîb. thk. Muhammed Avâme. Şam: Dârü’r-Reşîd, 1406/1986.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd el-Endelüsî ez-Zâhirî. el-Faṣl fî’l-Milel ve’l-Ehvâ ve’n-Niḥal. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, t.y.
• İbn Kesîr, İsmail b. Ömer el-Kureşî Ebû’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-nihâye. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Ma‘ârif, t.y.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mukrim b. Manzûr el-İfrîkî el-Mısrî. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dârü Sâdır, t.y.
• İbn Şâkir, Muhammed b. Şâkir el-Kütbî. Fevâtü’l-Vefeyât. thk. İhsân Abbâs. 4 Cilt. Beyrut: Dâr Sâdır, 1974.
• İbn Teymiyye, Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn. Mecmû‘u fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed. 35 Cilt. Medîne: Kral Fahd Basımevi, 1425/2004.
• İbnü’l-İmâd, Abdülhayy el-Hanbelî. Şeẕarâtü’ẕ-ẕeheb fî ahbâri men ẕeheb. thk. Mahmûd el-Arnâût. 11 Cilt. Dımaşk: Dârü İbn Kesîr, 1412/1991.
• İbnü’s-Salâh, Osman b. Abdurrahman. Ma‘rifetü envâ‘i ʿulûmü’l-ḥadîs̱ (Muḳaddimetü İbni’ṣ-Ṣalâḥ). thk. Nûreddin Itr. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1406/1986.
• İbnü’s-Salâh, Osman b. Abdurrahman. Ṣıyânetü Ṣaḥîḥi Müslim. thk. Muvaffak Abdullah. Beyrut: Dârü’l-Garb el-İslâmî, 2. Basım, 1408/1988.
• Itr, Nûreddîn. Menhecü’n-Nakd fî ʿulûmü’l-ḥadîs̱. 3. Basım, Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1997.
• Kahhâle, Ömer Rızâ. Muʿcemü’l-müellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâs el-Arabî, t.y.
• Kazvînî, Ömer b. Abdurrahmân Ebû Hafs. Muḫtaṣaru Şu‘abi’l-îmân. Riyad: Kral Suud Üniversitesi Kütüphanesi No: 2195.
• Kazvînî, Ömer b. Abdurrahmân Ebû’l-Maâlî. Muḫtaṣaru Şu‘abi’l-îmân. thk. Abdülkâdir el-Ernâût. Dımaşk: Dârü İbn Kesîr, 2. Basım, 1985.
• Kazvînî, Ömer Ebû Ca‘fer. Muḫtaṣaru Şu‘abi’l-îmân. Dublin: Chester Beatty Library No: 3682.
• Kazvînî, Ömer Ebû Ca‘fer. Muḫtaṣaru Şu‘abi’l-îmân. thk. Muhammed Münir ed-Dımaşkî. Kahire: İdâretü’t-Tıbaati’l-Menîriyye, 1975.
• Mansûrî, Nâyif b. Salâh. İrşâdü’l-kâsî ve’d-dânî ilâ terâcimi şüyûḫi’t-Taberânî. Riyad: Dârü’l-Kıyân, t.y.
• Melîbârî, Hamza. Naẓratün cedîdetun fî ulûmi’l-ḥadîs̱. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 1416/1995.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Ṣaḥîḥ-i Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâs el-Arabî, t.y.
• Nevevî, Yahyâ b. Şeref. İrşâdü ṭullâbi’l-ḥaḳāʾiḳ ilâ maʿrifeti süneni ḫayri’l-ḫalâʾiḳ. thk. Abdülbârî es-Selfî. 2 Cilt. Medîne: Mektebetü’l-Îmân, 1408/1987.
• Sehâvî, Şemsüddîn Muhammed b. Abdürrahmân. et-Tavżîḥu’l-ebher ʿalâ (li-) Teẕkireti İbni’l-Mülaḳḳın fî ʿilmi’l-es̱er. Kahire: Mektebetü Aḍvâu’s-Self, 1418/1998.
• Sehâvî, Şemsüddîn Muhammed b. Abdürrahmân. Fetḥu’l-muġīs̱ bi-şerḥi Elfiyyeti’l-ḥadîs̱. thk. Salâh Aviyda. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütüb, t.y.
• Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebû Bekir. Tedrîbü’r-râvî fî şerḥi Taḳrîbi’n-Nevevî. thk. Ahmed Ömer Hâşim. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1419/1999.
• Tahhân, Mahmûd. Teysirü musṭalaḥi’l-ḥadîs̱. Riyad: Mektebetü’l-Maârif, 10. Baskı, 2004.
• Tekle, Muhammed Ziyâd. “Men Huve Müellifu Muhtasari Şu‘abi’l-Îmân?” el-Ukûk (Ağustos 2020). https://www.alukah.net/sharia/0/141615/
• Topaloğlu, Bekir. “Şuabü’l-Îmân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 29 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/suabul-iman--beyhaki
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Mîzânü’l-iʿtidâl fî naḳdi’r-ricâl. thk. Ali el-Becevî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1382/1963.
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1405/1985.
• Zerkeşî, Bedruddîn Muhammed b. Abdullah b. Bahâdır. en-Nüket ʿalâ Muḳaddimeti İbni’ṣ-Ṣalâḥ. thk. Zeynelâbidîn b. Muhammed Bilâferîc. 3 Cilt. Riyad: Aḍvâu’s-Self, 1998.
• Ziriklî, Hayreddîn. el-A‘lâm. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlmi li’l-Melâyîn, 5. Basım, 1980.