Research Article

GÖZETİM TOPLUMUNDA RIZA VE RIZASIZLIK DİKOTOMİSİ EKSENİNDE MAHREMİYET

Number: 31 April 28, 2026
EN TR

GÖZETİM TOPLUMUNDA RIZA VE RIZASIZLIK DİKOTOMİSİ EKSENİNDE MAHREMİYET

Abstract

Eskiden istenmeyen ve kaçınılan bir durum olarak gerçekleşen gözetim, günümüzde sıradanlaşmış ve özellikle teknolojik gelişmelerin sunduğu imkânlar neticesinde de çoğunlukla rızaya dayalı bir hal almış, en iyi ihtimalle rahatsız edici ve kaçınılması gereken bir durum olmaktan çıkmıştır. Bu durum bireylerin mahremiyete ait sınırlar ve algılarında birtakım dönüşümlerin yaşanmasına zemin hazırlamakta ve mahremiyetle ilgili yeni sınırların ortaya çıkmasını ve tanımlamaların yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, gözetim araçlarının yaygınlık kazanması ve gözetimin gündelik hayat içerisinde sıradan bir eylem haline gelerek kanıksanıp bireylerin gönüllü olarak gözetime dâhil olmaları, kendilerini görünür kılmaları, kişisel verilerinin kullanılması ve bu durumun onların mahremiyet algılarında meydana getirdiği dönüşümleri, artan gözetimin onların mahremiyetleri açısından ne ifade ettiğini ortaya çıkarmaktır. Bu anlamda, çalışmada bireylerin gözetimin iki farklı ayağını oluşturan sosyal medya ve veri gözetimi konularında mahremiyetlerine ilişkin tanım ve konum alışlarına dair rıza ve rızasızlık arasında gidip gelen çelişik bir tavra yöneldikleri gözlenmiştir. Saha araştırmasına dayanan bu çalışmanın yöntemi olarak nitel araştırma yöntemlerinden derinlemesine mülakat tekniği kullanılmıştır. Bu kapsamda, önceden hazırlanan yarı yapılandırılmış görüşme formundaki sorular çerçevesinde 21 kişi ile mülakatlar gerçekleştirilmiş ve bu görüşmelerden elde edilen deşifreler Nvivo 12 programıyla analiz edilmiştir. Yapılan analizler neticesinde, “sosyal medyada gözetleme ve mahremiyet” ve “kişisel bilgilerden mikro hedeflemeye: veri gözetimi ve mahremiyet” adlı temalar oluşturulmuş ve elde edilen veriler bu eksende tartışılmıştır. Elde edilen bu temalar üzerinden yapılan tartışmalar neticesinde gündelik yaşamda gözetim araçlarının yaygınlık kazanmasının, sosyal medya kullanımının, dijital medya programları bireylerin teşhir ve dikizleme davranışları sergilemeleri üzerinde önemli bir etkiye sahip olduğu, gözetimin sıradanlaşması ve zımni olarak rızaya dayalı olarak gerçekleşmesi ve mahremiyetin dönüşmesine sebep olduğu sonucuna varılmıştır.

Keywords

References

  1. Abel, J. P., Buff, C. L., & Burr, S. A. (2016). Social media and the fear of missing out: Scale development and assessment. Journal of Business & Economics Research (JBER), 14(1), 33-44. https://journals.klalliance.org/index.php/JBER/article/view/192
  2. Akmeşe, Z., & Deniz, K. (2017). Stalk, benliğin izini sürmek. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Yeni Düşünceler Hakemli E-Dergisi, (8), 23-32.
  3. Akturan, U. (2013). Nitel araştırmalarda örnekleme. T. Baş & U. Akturan (Ed.), Nitel araştırma yöntemleri içinde (ss. 195-208). Seçkin Yayıncılık.
  4. Albrechtslund, A. (2008). Online social networking as participatory surveillance. First Monday, 13(3). https://doi.org/10.5210/fm.v13i3.2142
  5. Bauman, Z., & Lyon, D. (2013). Akışkan gözetim (E. Yılmaz, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
  6. Berg, B. L., & Lune, H. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Eğitim Yayınevi.
  7. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
  8. Clarke, R. (1988). Information technology and dataveillance. Communications of the ACM, 31(5), 498-512.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Sociology (Other)

Journal Section

Research Article

Publication Date

April 28, 2026

Submission Date

November 1, 2025

Acceptance Date

March 11, 2026

Published in Issue

Year 2026 Number: 31

APA
Uysal, M., & Şenol, D. (2026). GÖZETİM TOPLUMUNDA RIZA VE RIZASIZLIK DİKOTOMİSİ EKSENİNDE MAHREMİYET. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31, 22-41. https://doi.org/10.29029/busbed.1815221
AMA
1.Uysal M, Şenol D. GÖZETİM TOPLUMUNDA RIZA VE RIZASIZLIK DİKOTOMİSİ EKSENİNDE MAHREMİYET. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;(31):22-41. doi:10.29029/busbed.1815221
Chicago
Uysal, Muhterem, and Dolunay Şenol. 2026. “GÖZETİM TOPLUMUNDA RIZA VE RIZASIZLIK DİKOTOMİSİ EKSENİNDE MAHREMİYET”. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, nos. 31: 22-41. https://doi.org/10.29029/busbed.1815221.
EndNote
Uysal M, Şenol D (April 1, 2026) GÖZETİM TOPLUMUNDA RIZA VE RIZASIZLIK DİKOTOMİSİ EKSENİNDE MAHREMİYET. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 31 22–41.
IEEE
[1]M. Uysal and D. Şenol, “GÖZETİM TOPLUMUNDA RIZA VE RIZASIZLIK DİKOTOMİSİ EKSENİNDE MAHREMİYET”, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, no. 31, pp. 22–41, Apr. 2026, doi: 10.29029/busbed.1815221.
ISNAD
Uysal, Muhterem - Şenol, Dolunay. “GÖZETİM TOPLUMUNDA RIZA VE RIZASIZLIK DİKOTOMİSİ EKSENİNDE MAHREMİYET”. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 31 (April 1, 2026): 22-41. https://doi.org/10.29029/busbed.1815221.
JAMA
1.Uysal M, Şenol D. GÖZETİM TOPLUMUNDA RIZA VE RIZASIZLIK DİKOTOMİSİ EKSENİNDE MAHREMİYET. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;:22–41.
MLA
Uysal, Muhterem, and Dolunay Şenol. “GÖZETİM TOPLUMUNDA RIZA VE RIZASIZLIK DİKOTOMİSİ EKSENİNDE MAHREMİYET”. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, no. 31, Apr. 2026, pp. 22-41, doi:10.29029/busbed.1815221.
Vancouver
1.Muhterem Uysal, Dolunay Şenol. GÖZETİM TOPLUMUNDA RIZA VE RIZASIZLIK DİKOTOMİSİ EKSENİNDE MAHREMİYET. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026 Apr. 1;(31):22-41. doi:10.29029/busbed.1815221