SƏQİT SÜNÇƏLƏY: ŞƏXSİYYƏTİ, HƏYATI VƏ YARADICILIQ YOLU

Öz

Tatar ədəbiyyatının çoxşaxəli və zəngin ədəbi-bədii yaradıcılıq diapazonuna malik nümayəndələrindən biri, tanınmış romantik şair, dramaturq, publi¬sist və tərcüməçi, dövlət və siyasi xadim Səqit Sünçələy (1889–1937) tatar ədəbiyyatında öz dəst-xətti olan görkəm¬li sə¬nət¬kardır. Dünyaşöhrətli şair Qabdulla Tukayın (1886–1913) dostu və davamçısı olan şair, lirik şeirləri, dram əsərləri, məktubları, Qərbi Avropa və rus şairlərinin əsərlərini doğma tatar dilinə çevirdyi tərcümələri ilə tanınmışdır. Stalin totalitar rejiminin repressiya qurbanı olaraq 1937-ci ildə güllələnən və 1958-ci ildə bəraət alan S.Sünçələyin adının çəkilməsi, əsərlərinin nəşri və yardıcılığı haqqında tədqiqat aparılması kommunist rejimi tərəfindən qadağan olunduğundan ədəbi yaradıcılığı tatar ədəbiyyatşünaslığında XX əsrin 70-ci illərin əvvəllərindən öyrənilməyə başlanılıb. Bu səbəbdən bu günə qədər Azərbaycan elmi ictimiyyətinin görkəmli ədibin həyat və yaradıcılığı, ədəbi irsi haqqında demək olar ki, məlumatı yoxdur. Bu məqalədə məqsədimiz ilk olaraq, azərbaycanlı oxuculara S.Sünçələyin həyatı və zəngin ədəbi irsi, siyasi fəaliyyəti barədə məlumat verməkdir.

Anahtar Kelimeler

• şair
• bədii yaradıcılıq
• Qabdulla Tukay
• Saqit Sünçələy
• dövlət və siyasi xadim
• repressiya

SAGIT SUNCHELEY: PERSONALITY, LIFE AND CREATIVE PATH

Öz

One of the representatives of Tatar literature with a diverse and rich literary and artistic creative spectrum, the well-known romantic poet, playwright, publicist and translator, statesman and political figure Sagit Suncheley (1889–1937) is an outstanding artist who has left his own mark on Tatar literature. A friend and follower of the world-famous poet Gabdulla Tukay (1886–1913), the poet is known for his lyric poems, dramatic works, letters, and translations of works by Western European and Russian poets into the native Tatar language. Since the communist regime prohibited the publication of S. Suncheley's name, publication of his works, and research on his work, who was shot in 1937 as a victim of repression under Stalin's totalitarian regime and acquitted in 1958, his literary work began to be studied in Tatar literary studies in the early 1970s of the 20th century. For this reason, to this day, the Azerbaijani scientific community has almost no information about the life and work of the outstanding writer, his literary heritage. Our goal in this article is, first of all, to inform Azerbaijani readers about the life, rich literary heritage, and political activities of S. Suncheley.

Anahtar Kelimeler

• poet
• artistic creativity
• Gabdulla Tukai
• Sagit Suncheley
• statesman and political figure
• repression

Kaynakça

1. б.д.). Получено из https://matbugat.ru/enc/snchly-sgyyt-631/
2. “В тебе я нашел во всем искреннего человека” (Габдулла Тукай и Сагит Сунчелей) . (б.д.)., (стр. Материалы к хронике жизни и творчества Габдуллы Тукая (1911–1913)).
3. (2017). Татарская периодическая печать: Научно-энциклопедическое издание, 32-33. Казань: Изд-во Академии наук РТ.
4. Cюнчелей Саид ибн Хамидулл (1888) . (б.д.). Получено из https://ru.openlist.wiki/ Сюнчелей_Саид_ ибн_ Хамидулл_(1888)).
5. Əдиплəр: Сәгыйть Сүнчәләй . (б.д.). Получено из http://fajdali.narod.ru/suncalaj.htm.
6. Габдрафикова, Л. (2023). Татарский поэт Сагит Сунчелей и Крым начала 1920-х гг. Крымское историческое обозрение, 10(1).
7. Даутов, Р. Р. (Ред.). (2009). Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек (Т. 2 ). Казан: Татар. кит. нәшр.
8. Ергин, Ю. (2005). Ш. Х. Сюнчелей — организатор народного образования в Башкирии. Башкирский педагогический журнал.

9. Ергин, Ю. (2006). Ш. Х. Академический Центр Башкирского Наркомата Просвещения (1922-1930). Вестник Башкирского университета, 121.
10. Замандашлары Сәгыйть Сүнчәләй турында (Зөфәр Рәмиевнең кереш сүзе белән). (2019). Казан утлары(8).
11. Илкамович, Н. (2006). Переводы Сагита Сунчелея из западноевропейской литературы. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филодогических наук. Казань.
12. Мусабекова, Р. (2001). Сагит Сунчелей: личность поэта и мотивы творчества. Автореферат диссертации на соискание ученой степени к.фил. Казань.
13. Мусабекова, Р. (2001). Сагит Сунчелей: судьба и творчество. Казань: Изд-во Казанского ун-та.
14. Мустафин, Р. (2006). Силуэты: Литературные портреты писателей Татарстана. Казань: Татар, кн изд-вo.
15. Мустафин, Р. (2011). Поэт тукаевской плеяды. Неизвестные страницы биографии Сагита Сунчелея // Казанский альманах.
16. Назмутдинова, М. А. (2020). «Альманзор» Генриха Гейне и его перевод Сагитом Сунчелеем. Евразийский Союз Ученых (ЕСУ)(4(73)).
17. Рәмиев, З. (23 август. 2019 г.). Соловкида атылган татар шагыйре. Мәдәни җомга(33).
18. Рәмиев.З.З. (2025). Tукай фатихасын алган шагыйрьСәгыйть Сүнчәләйнең тормыш һәм иҗат юлы турында). Фәнни Татарстан(3).
19. Сунчелей, С. (2005). Әсәрләр һәм хатлар. Татарстан китап нәшрияты.
20. Сүнчәләй, С. (24 декабрь 1909 г.). Әдәби журнал кирәк .
21. Сүнчәләй, С. (1913). Сәгыйть Сүнчәләй шигырьләре. Казан: Яңалиф.
22. Сүнчәләй, С. (1918). Ихтилал шигырьләре. Уфа: Шәрекъ.
23. Сүнчәләй, С. (1919). Революцион шигырьләр (1915–1919). Казан: Мәркәз Мөселман Хәрби һәйәтенең сәяси бүлеге нәшере.
24. Сүнчәләй, С. (1929). Сәгыйть Сүнчәләй шигырьләре (1910–1927). Казан: Яңалиф.
25. Сүнчәләй, С. (1961). Сайланма әсәрләр: шигырьләр, пьесалар, истәлекләр. Казан: Татар. кит. нәшр.
26. Сүнчәләй, С. (2005). Әсәрләр һәм хатлар. Казан: Татар. кит. нәшр.
27. Сүнчәләй, С. (2005). Әсәрләр һәм хатлар. Казан: Татар. кит. нәшр.
28. Сүнчәләй, С. (б.д.). Тунгатай: кыргызлар тормышыннан. Казан: Сабах көтепханәсе.
29. Толстой, Л. (1908). Ильяс, яки Бəхет малда түгелме? Башкыртлар тормышыннан / С.Сүнчəлəй мөтəрҗ. . Казан: Наширлəре борадəран Кəримилəр ; Матбагаи Кəримия.
30. Толстой, Л. (1908). Кавказ əсире (= Кавказский пленник): роман / С. Сүнчəлəй мөтəҗ. Казан: Бр. Кəримовлар нашире; матбагаи Кəримия.