TÜRKİYE’DE ORİJİNAL ETKİN MADDE VE BİYOTEKNOLOJİK İLAÇ ÜRETİMİNDE KARŞILAŞILAN ZORLUKLARIN BELİRLENMESİ VE ÖNCELİKLENDİRİLMESİ: ANALİTİK HİYERARŞİ PROSESİ TEMELLİ BİR ANALİZ

Öz

İlaç sektöründe, küresel ölçekte biyoteknolojik ürünlerin stratejik önemi giderek artmaktadır. Ülkeler bu alandaki Ar-Ge yetkinliklerini geliştirme çabalarını hızlandırmakta ve üretim kapasitelerini artırmayı stratejik bir öncelik olarak konumlandırmaktadır. Türkiye’de ilaç sektöründe biyobenzer ilaç üretimine yönelik gelişmeler yaşansa da orijinal biyoteknolojik ilaç ve etkin madde (aktif farmasötik bileşen -API) üretiminde benzer bir ivme gözlenmemektedir. Bu çalışma, Türkiye’de biyoteknolojik ilaçlar ve orijinal API üretiminde karşılaşılan zorlukları belirlemeyi ve bu zorlukların göreli önem düzeylerini Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) yöntemi ile önceliklendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, ilaç sektöründe görev yapan 11 yöneticiyle yapılandırılmış bir AHP anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Literatür taraması ve uzman görüşleri doğrultusunda üç ana kriter (finansal; altyapı, insan kaynağı ve pazar; bürokratik/yasal süreçler) ve bu alanlara bağlı 13 alt kriter belirlenmiştir. Katılımcıların yaptığı ikili karşılaştırmalar sonucunda “altyapı, insan kaynağı ve pazar” zorluk alanı %68,2 ile en yüksek önceliğe sahip alan olarak belirlenmiş; bunu “finansal” (%18,3) ve “bürokratik/yasal” (%13,6) zorluklar izlemiştir. Tüm alt kriterler birlikte sıralandığında, en kritik zorluk “nitelikli insan kaynağı eksikliği” (%28,8) olarak belirlenmiş, bunu “ilaç/biyoteknoloji girişim ekosisteminin yetersizliği” (%16,7) ve “teknoparkların yetersizliği” (%9,8) izlemiştir. Duyarlılık analizi, test edilen tüm senaryolarda en yüksek önceliğe sahip zorluğun değişmediğini göstererek temel önceliklendirme bulgusunun sağlamlığını desteklemiştir. Çalışma, Türkiye ilaç sektöründe yalnızca operasyonel düzeydeki engellerin değil, aynı zamanda yapısal ve sistem düzeyindeki çok katmanlı sorunların da bütüncül bir yaklaşımla ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bulgular, mevcut üretim ve yatırım ortamının sürdürülebilir şekilde iyileştirilebilmesi için politika yapıcıların stratejik yönetişim kapasitesini güçlendiren, öngörülebilirliği artıran ve uzun vadeli mali sürdürülebilirliği destekleyen bir çerçeveye ihtiyaç duyduğunu göstermektedir. AHP yöntemiyle elde edilen sistematik önceliklendirme bulguları, karar vericilere yönelik uygulanabilir ve sürdürülebilir bir stratejik yol haritası sunmakta; Türkiye’nin biyoteknolojik ilaç ve orijinal etkin madde üretiminde küresel ölçekte rekabet gücünü artırmasına katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Biyoteknolojik İlaç
• Aktif Farmasötik Bileşen
• İlaç Sektörü
• Analitik Hiyerarşi Prosesi
• Karar Verme

CHALLENGES IN THE PRODUCTION OF ORIGINAL ACTIVE PHARMACEUTICAL INGREDIENTS AND BIOPHARMACEUTICALS IN TÜRKİYE: AN ANALYTIC HIERARCHY PROCESS-BASED ANALYSIS

Öz

In the pharmaceutical industry, the strategic importance of biotechnological products is steadily increasing globally. Countries are accelerating efforts to enhance R&D capabilities and positioning production capacity expansion as a strategic priority. Although there have been developments in biosimilar drug production in Türkiye’s pharmaceutical sector, a similar momentum is not observed in the manufacturing of original biotechnological drugs and active pharmaceutical ingredients (APIs). This study aims to identify the challenges encountered in the production of biopharmaceuticals and original APIs in Türkiye and to prioritize these challenges based on their relative importance using the Analytic Hierarchy Process (AHP) method. A structured AHP-based survey was conducted with 11 pharmaceutical industry executives. Based on a literature review and expert opinions, three main criteria (financial; infrastructure, human resources, and market; bureaucratic/legal processes) and 13 related sub-criteria were defined. According to the pairwise comparison results, “infrastructure, human resources, and market” was determined as the highest-priority area with a weight of 68.2%, followed by “financial” (18.3%) and “bureaucratic/legal” (13.6%) difficulties. Based on global weights, the most critical challenge was “insufficiency of qualified human resources” (28.8%), followed by “lack of pharmaceutical/biotechnology enterprise ecosystem” (16.7%) and “insufficiency of technoparks” (9.8%). Sensitivity analysis showed that the highest-ranked challenge remained unchanged across all tested scenarios, supporting the robustness of the main prioritization result. This study reveals that Türkiye’s pharmaceutical sector faces not only operational but also complex structural and systemic challenges requiring a holistic approach. The findings highlight the need for a strategic governance framework to boost predictability, strengthen institutional capacity, and ensure long-term financial sustainability. Prioritization results from the AHP method offer decision-makers a practical, sustainable roadmap, contributing to Türkiye’s global competitiveness in biopharmaceutical and original API production.

Anahtar Kelimeler

• Biotechnological Drugs
• Active Pharmaceutical Ingredient
• Pharmaceutical Industry
• Analytical Hierarchy Process
• Decision Making

Kaynakça

1. Ak, S. (2024). Türk İlaç Politikalarına Dair Bir Araştırma. Turkish Journal of Healthy Aging Medicine, 1(2), 1-23.
2. Aksan Kurnaz, I., Salman Ünver, S., & Sart, G. (2019). Sonsöz ve yol haritası. In S. S. Ünver & I. A. Kurnaz (Eds.), Adım adım biyogirişimcilik: Biyoteknoloji girişimci ve yatırımcılarına yol haritası (pp. 503–520). İstanbul: Aba Yayıncılık.
3. Aminbakhsh, S., Gunduz, M., & Sonmez, R. (2013). Safety risk assessment using analytic hierarchy process (AHP) during planning and budgeting of construction projects. Journal of Safety Research, 46, 99–105.
4. Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği (AIFD). (2012). Türkiye İlaç Sektörü Vizyon 2023 Raporu. İlaçta Küresel Ar-Ge ve Üretim Merkezi Türkiye 2023 İlaç Gibi Gelecek! Accessed: 12 January 2025, https://www.aifd.org.tr/wp-content/uploads/2017/03/AIFD-VIZYON-2023-RAPORU.pdf
5. Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği (AIFD). (2019). Orijinal İlaç Nedir? Accessed: 12 January 2025, https://www.aifd.org.tr/yenilikcilik/orijinal-ilac-nedir/
6. Arslan, M. (2020). Application of AHP method for the selection of pharmaceutical warehouse location. Journal of Faculty of Pharmacy of Ankara University, 44(2), 253-264.
7. Atasever, M. (2015). Türkiye ilaç sektörü analizi. Ankara. Accessed: 12 March 2025, http://www.mehmetatasever.org/FileUpload/ks730379/File/ilac-sektoru.pdf
8. Badri, M. A. (1999). Combining the analytic hierarchy process and goal programming for global facility location-allocation problem. International Journal of Production Economics, 62(3), 237–248.

9. Biernacki, P., & Waldorf, D. (1981). Snowball sampling: Problems and techniques of chain referral sampling. Sociological Methods & Research, 10(2), 141–163.
10. Bolayır, B., & Ölmezoğlu-İri, N. İ. (2023). İş sağlığı ve güvenliği risk faktörlerinin Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) yöntemi ile değerlendirilmesi: Sağlık Bilimleri Fakültesi’nde bir uygulama. Beykoz Akademi Dergisi, 11(2), 1–24.
11. Bozgeyik, H., & Er, S. (2024). Yargıtay Kararları Işığında İlaç Markalarında Karıştırılma İhtimali. Ticaret ve Fikri Mülkiyet Hukuku Dergisi, 10(1), 79-100.
12. Böcüoğlu Bodur, A. (2022, February 27). Dünya ilaç sektörü pazar büyüklüğünün 2023'te 1,5 trilyon doları aşması bekleniyor. Anadolu Ajansı. Accessed: 12 March 2025, https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/dunya-ilac-sektoru-pazar-buyuklugunun-2023te-1-5-trilyon-dolari-asmasi-bekleniyor/2516587
13. Börü, M. (2024). Türkiye İlaç Üretimi Yan Sanayisinin Yerlileştirilmesi, Ekonomik ve Stratejik Etkileri; Bir Yol Haritası. Journal of Economics and Research, 5(1), 20–46. https://doi.org/10.53280/jer.1407957
14. Çavmak, Ş., Çavmak, D., & Özeltürkay, E. Y. (2024). Sağlık hizmetlerinde sürdürülebilirlik düzeyini belirleyen faktörlerin önceliklendirilmesi. Verimlilik Dergisi, 58(2), 263–282.
15. Dahms, A. S. (2004). Biotechnology: What it is, what it is not, and the challenges in reaching a national or global consensus. Biochemistry and Molecular Biology Education, 32(4), 271-278.
16. Demir Bora, D. (2021). Biyoteknolojik ve Biyobenzer ilaçların dünyadaki ve türkiye'deki pazar gelişimleri. Cleanrooms News. Accessed: 10 March 2025, https://cleanroomnews.org/biyoteknolojik-ve-biyobenzer-ilaclarin-dunyadaki-ve-turkiyedekipazar-gelisimleri
17. Demir, C., & Şahin, B. (2022). Türkiye’de Uygulanan İlaç Politikaları Konusunda Paydaşların Görüş ve Tercihlerinin Çok Kriterli Karar Verme Yöntemi (Electre III) ile Değerlendirilmesi. Sosyal Güvence Dergisi, 11(20), 565-591.
18. Dias, D. A., Urban, S., & Roessner, U. (2012). A historical overview of natural products in drug discovery. Metabolites, 2(2), 303-336.
19. El Mokrini, A., Kafa, N., Dafaoui, E., El Mhamedi, A., & Berrado, A. (2016). Evaluating outsourcing risks in the pharmaceutical supply chain: Case of a multi-criteria combined fuzzy AHP-PROMETHEE approach. IFAC-PapersOnLine, 49(28), 114-119.
20. Enyinda, C. I. (2008). Modelling risk management in the pharmaceutical industry global supply chain logistics using analytical hierarchy process model (Doctoral dissertation). North Dakota State University of Agriculture and Applied Science. Fargo.
21. Enyinda, C., Briggs, C., & Bachkar, K. (2009). Managing risk in pharmaceutical global supply chain outsourcing: applying analytic hierarchy process model. In Asbbs annual conference: Las Vegas (Vol. 16, No. 1). February.
22. Eraslan, E., & Algün, O. (2005). İdeal performans değerlendirme formu tasarımında analitik hiyerarşi yöntemi yaklaşımı. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 20(1), 95–106.
23. Erdağ, B. (2019). Dünya İlaç Sektöründe Yükselen Değer Biyobenzer İlaçlar. Bilim ve Teknik, 40-43.
24. Esen, H., & Yiğit, V. (2021). Hastanelerde atık yönetimi problemlerini Analitik Hiyerarşi Prosesi yöntemiyle tespit etmeye yönelik bir araştırma. Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 8(1), 36–42.
25. Forman, E., & Peniwati, K. (1998). Aggregating individual judgments and priorities with the analytic hierarchy process. European Journal of Operational Research, 108(1), 165–169.
26. Fári, M. G., & Kralovánszky, U. P. (2006). The founding father of biotechnology: Károly (Karl) Ereky. International Journal of Horticultural Science, 12(1), 9-12.
27. Ganguly, A., & Kumar, C. (2019). Evaluating supply chain resiliency strategies in the Indian pharmaceutical sector: A Fuzzy Analytic Hierarchy Process (F-AHP) approach. International Journal of the Analytic Hierarchy Process, 11(2), 153-180.
28. IQVIA. (2023). Türkiye İlaç Sektörü Raporu 2023. Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği (AIFD) ve Avrupa İlaç Endüstrileri ve Birlikleri Federasyonu (EFPIA). Accessed: 10 January 2025, https://www.aifd.org.tr/wp-content/uploads/2023/12/IQVIA_TURKIYE-ILAC-SEKTORU_RAPORU_.pdf
29. IQVIA. (2024a). Türkiye İlaç Sektörü Raporu 2024. Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği (AIFD) ve Avrupa İlaç Endüstrileri ve Birlikleri Federasyonu (EFPIA). Accessed: 10 January 2025, https://www.aifd.org.tr/wp-content/uploads/2024/10/IQVIA_Turkiye-ilac-Sektoru-Raporu-2024.pdf
30. IQVIA. (2024b). Global trends in R&D 2024: Activity, productivity, and enablers. IQVIA Institute for Human Data Science.
31. İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikası (İEİS). (2016). Biyoteknolojik İlaçlar Kitapçığı. İstanbul.
32. İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikası (İEİS). (2022a). Türkiye Biyoteknolojik İlaç Pazarı Raporu. Accessed: 12 January 2025 https://www.biopharma.org.tr/static/files/docs/21822GPfk_biyoteknoloji-ocak-haziran-2022.pdf
33. İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikası (İEİS). (2022b). Biyobenzer İlaçların Yükselişi. Accessed: 12 January 2025, https://www.ieis.org.tr/static/shared/publications/pdf/81222H3QI_biyobenzer-ilaclarin-yukselisi.pdf
34. İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikası (İEİS). (2023). 2022 Türkiye İlaç Sektörü. Accessed: 24 January 2025, https://www.ieis.org.tr/static/shared/publications/pdf/23623XAfT_tr_ilac_sektoru_2022.pdf
35. İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikası (İEİS). (2024). Türkiye Biyoteknolojik İlaç Pazarı Raporu Ocak – Haziran. Accessed: 12 January 2025, https://www.ieis.org.tr/static/shared/publications/pdf/20824TJ5Z_biyoteknoloji-ocak--haziran-2024.pdf
36. İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikası (İEİS). (2025). Dünya ve Türkiye İlaç Pazarı. Accessed: 12 January 2025, https://www.ieis.org.tr/tr/dunya-ve-turkiye-ilac-pazari
37. Jaberidoost, M., Olfat, L., Hosseini, A., Kebriaeezadeh, A., Abdollahi, M., Alaeddini, M., & Dinarvand, R. (2015). Pharmaceutical supply chain risk assessment in Iran using analytic hierarchy process (AHP) and simple additive weighting (SAW) methods. Journal of Pharmaceutical Policy and Practice, 8, 1-10.
38. Jlassi, J., Halouani, N., & El Mhamedi, A. (2021). Pharmaceutical Supply Chain risk assessment in the time of COVID 19: Acase study. In Advances in Production Management Systems. Artificial Intelligence for Sustainable and Resilient Production Systems: IFIP WG 5.7 International Conference, APMS 2021, Nantes, France, September 5–9, 2021, Proceedings, Part III (pp. 697-704). Springer International Publishing.
39. Jnandev Kamath, K., Kamath, K., Azaruddin, M., Subrahmanyam, E., & Shabharaya, A. (2012). Evaluation of different types of risks in pharmaceutical supply-chain. American Journal of Pharmtech Research, 2, 280-287.
40. Kaplan, W. A., Ritz, L. S., Vitello, M., & Wirtz, V. J. (2012). Policies to promote use of generic medicines in low and middle income countries: A review of published literature, 2000–2010. Health Policy, 106(3), 211-224.
41. Kayserili, A., & Kıyak, M. (2019). İlaç Sektöründe Ar-Ge Faaliyetlerinin Değerlendirilmesi. Journal of Faculty of Pharmacy of Ankara University, 43(3), 239-258.
42. Kimyagerler Derneği. (2017). İlaç Etken Maddelerinde Yerelleşme. Accessed: 20 March 2025, https://www.kimyager.org/yayinlar/kitaplar/ilac-etken-maddelerinde-yerellesme
43. Kirytopoulos, K., Leopoulos, V., & Voulgaridou, D. (2008). Supplier selection in pharmaceutical industry: An analytic network process approach. Benchmarking: An International Journal, 15(4), 494-516.
44. Kumar, D. (2021). Analysis of issues of generic medicine supply chain using fuzzy AHP: a Pilot study of Indian public drug distribution scheme. International Journal of Pharmaceutical and Healthcare Marketing, 15(1), 18-42.
45. Lan, N. P. (2021). Evaluation of transboundary water resource development in Mekong River Basin: The application of Analytic Hierarchy Process in the context of water cooperation. Journal of Water Resource and Protection, 13(7), 498–537.
46. Li, M., Du, Y., Wang, Q., Sun, C., Ling, X., Yu, B., ... & Xiong, Y. (2016). Risk assessment of supply chain for pharmaceutical excipients with AHP-fuzzy comprehensive evaluation. Drug Development and Industrial Pharmacy, 42(4), 676-684.
47. McGuire, J. L., Hasskarl, H., Bode, G., Klingmann, I., & Zahn, M. (2007). Pharmaceuticals, General Survey. Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Wiley.
48. Mehralian, G., Moosivand, A., Emadi, S., & Asgharian, R. (2017). Developing a coordination framework for pharmaceutical supply chain: using analytical hierarchy process. International Journal of Logistics Systems and Management, 26(3), 277-293.
49. Mikulic, M. (2024). Global pharmaceutical industry - statistics & facts. Statista. Accessed: 21 February 2025, https://www.statista.com/topics/1764/global-pharmaceutical-industry/
50. Moktadir, M. A., Ali, S. M., Mangla, S. K., Sharmy, T. A., Luthra, S., Mishra, N., & Garza-Reyes, J. A. (2018). Decision modeling of risks in pharmaceutical supply chains. Industrial Management & Data Systems, 118(7), 1388-1412.
51. National Cancer Institute. (NCI). (n.d.). Active pharmaceutical ingredient (API). National Cancer Institute. Accessed: 20 February 2025, https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/active-pharmaceutical-ingredient
52. Ojima, I. (2008). Modern natural products chemistry and drug discovery. Journal of Medicinal Chemistry, 51(9), 2587-2588.
53. Ömürbek, N., & Tüter, C. (2020). Analitik Hiyerarşi Prosesi ile Kayak Ekipmanları Seçimi. Uluslararası İşletme, Ekonomi ve Yönetim Perspektifleri Dergisi, (1), 1-25.
54. Raka, C., & Liangrokapart, J. (2017). An analytical hierarchy process (AHP) approach to risk analysis: A case study of a new generic drug development process. Journal of Pharmaceutical Innovation, 12, 319-326.
55. Resmî Gazete. (2023). Cumhurbaşkanı Kararı. Mal ve Hizmetlere Uygulanacak Katma Değer Vergisi Oranının Tespiti (Karar Sayısı: 7346). Resmî Gazete, Sayı: 32241, 07.07.2023. Accessed: 17 March 2025, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/07/20230707-11.pdf
56. Resmî Gazete. (2024). Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi. Kararname No 160. Resmî Gazete, Sayı: 32556, 25.05.2024. Accessed: 17 March 2025, https://ohsad.org/wp-content/uploads/2024/05/Saglik-Vadisi-Kurulmasina-Yonelik-Kararname-25.05.2024.pdf
57. Saaty, T. L. (1977). A scaling method for priorities in hierarchical structures. Journal of Mathematical Psychology, 15(3), 234–281.
58. Saaty, T. L. (1990). How to make a decision: The Analytic Hierarchy Process. European Journal of Operational Research, 48, 9–26.
59. Saaty, T. L. (1994). How to make a decision: The Analytic Hierarchy Process. Interfaces, 24(6), 19–43.
60. Saaty, T. L. (2008). Relative measurement and its generalization in decision making: Why pairwise comparisons are central in mathematics for the measurement of intangible factors. Revista de la Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales. Serie A: Matemáticas (RACSAM), 102(2), 251–318.
61. Saaty, T. L., & Vargas, L. G. (2012). Models, methods, concepts & applications of the analytic hierarchy process (2nd ed.). Springer.
62. Sharma, A., Kumar, D., & Arora, N. (2024). Supply chain risk factor assessment of Indian pharmaceutical industry for performance improvement. International Journal of Productivity and Performance Management, 73(1), 119-157.
63. Şahin, M., & Yurdugül, H. (2018). A content analysis study on the use of analytic hierarchy process in educational studies. Journal of Measurement and Evaluation in Education and Psychology, 9(4), 376-392.
64. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. (1963). Kalkınma Plânı (Birinci Beş Yıl) 1963 –1967. Başbakanlık Devlet Matbaası. Ankara. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Kalkinma_Plani_Birinci_Bes_Yillik_1963-1967.pdf
65. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. (1977). Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı. İlaç ve Hammadde Sanayii Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Yayın No: DPT: 1555 - ÖİK: 244. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2018/11/04_IlacVeHammaddeleriSanayiiSektoru_%C3%96%C4%B0K.pdf
66. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. (1987). Beşerî ilaç Sanayii. Kimya Sanayî Özel İhtisas Komisyonu İlaç ve Hammaddeleri Sanayii Alt Komisyonu Beşerî İlaç Sanayii Grubu Raporu. Yayın No: DPT: 2078 - ÖİK: 316. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Kimya-Sanayii-Ozel-Ihtisas-Komisyonu-Ilac-ve-Hammaddeleri-Sanayii-Alt-Komisyonu-Beseri-Ilac-Sanayii-Grubu-Raporu.pdf
67. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. (1991). Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı. Beşerî İlaç Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Yayın No: DPT: 2255 - ÖİK: 378. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Beseri-Ilac-Ozel-Ihtisas-Komisyonu-Raporu.pdf
68. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. (1996). Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı. Özel İhtisas Komisyonu Raporu. İlaç Sanayii Özel İhtisas Komisyonu İlaç Hammaddeleri Alt Komisyon Raporu. Yayın No: DPT: 2448- ÖİK: 505. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Ilac-Sanayii-Ozel-Ihtisas-Komisyonu-Ilac-Hammaddeleri-Alt-Komisyon-Raporu.pdf
69. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. (2000). Uzun Vadeli Strateji ve Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 2001 – 2005. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Uzun_Vadeli_Strateji_ve_Sekizinci_Bes_Yillik_Kalkinma_Plani-2001-2005.pdf
70. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. (2001). Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı. İlaç Sanayii Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Yayın No: DPT: 2540 ÖİK: 556. Ankara. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Ilac-Sanayii-OIK-Raporu.pdf
71. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. (2006). Dokuzuncu Kalkınma Planı 2007 – 2013. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Dokuzuncu_Kalkinma_Plani-2007-2013.pdf
72. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. (2007). Dokuzuncu Kalkınma Planı 2007-2013. İlaç Sanayii Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Yayın No: DPT: 2747 ÖİK: 694. Ankara. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Dokuzuncu-Kalkinma-Plani-Ilac-OIK.pdf
73. T.C. Cumhurbaşkanlığı Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu. (BTYPK). (2021). Biyoteknolojik İlaç Teknoloji Yol Haritası. Accessed: 13 January 2025, https://tubitak.gov.tr/sites/default/files/18842/btypk_biyo-ilac_tyh_rapor_v14.pdf
74. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (n.d.). Özel İhtisas Komisyonu Raporları. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/ozel-ihtisas-komisyonu-raporlari/
75. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2019). On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023). Yüzüncü Yıl Türkiye Planı. Ankara. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/On_Birinci_Kalkinma_Plani-2019-2023.pdf
76. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2022). On İkinci Kalkınma Planı (2024 - 2028) Özel İhtisas Komisyonları ve Çalışma Grupları El Kitabı. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/08/OIK-EL-KITAPCIGI_08122022.pdf
77. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023). On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028). Ankara. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-Ikinci-Kalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf
78. T.C. Kalkınma Bakanlığı. (2014). Onuncu Kalkınma Planı 2014-2018. İlaç Çalışma Grubu Raporu. Yayın No: KB: 2894 - ÖİK: 735. Ankara. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Onuncu-Kalkinma-Plani-Ilac-Calisma-Grubu-Raporu.pdf
79. T.C. Kalkınma Bakanlığı. (2015). Onuncu Kalkınma Planı (2014 - 2018). Sağlık Endüstrilerinde Yapısal Dönüşüm Programı Eylem Planı. Koordinatör Kalkınma Bakanlığı & Sağlık Bakanlığı. Öncelikli Dönüşüm Programları – 16. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2018/10/16Saglik_Endustrilerinda_Yapisal_Donusum_ProgramiBASKI.pdf
80. T.C. Kalkınma Bakanlığı. (2018). On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023) Sağlık Endüstrilerinde Dönüşüm Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Yayın No: KB: 3013- ÖİK: 794. Ankara. Accessed: 13 January 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2020/04/SaglikEndustrilerindeDonusumOzelIhtisasKomisyonuRaporu.pdf
81. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2022a). İlaç Sektörü Raporu 2021. Sanayi ve Verimlilik Genel Müdürlüğü. Sektörel Raporlar ve Analizler Serisi. Accessed: 13 January 2025, https://www.sanayi.gov.tr/plan-program-raporlar-ve-yayinlar/sektor-raporlari/mu0110011407
82. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2022b). Ulusal Teknoloji Girişimciliği Stratejisi. Milli Teknoloji Hamlesi. Accessed: 13 January 2025, https://www.sanayi.gov.tr/medya/duyurular/ulusal-teknoloji-girisimciligi-stratejisi2
83. T.C. Ticaret Bakanlığı. (2023). İlaç ve Eczacılık Ürünleri Sektörü. Sektör Raporları. İhracat Genel Müdürlüğü. Kimya Ürünleri ve Özel İhracat Daire Başkanlığı. Accessed: 13 January 2025, https://ticaret.gov.tr/data/5b87000813b8761450e18d7b/%C4%B0la%C3%A7%20ve%20Eczac%C4%B1l%C4%B1k%202023.pdf
84. Taş, A. (2012). A fuzzy AHP approach for selecting a global supplier in pharmaceutical industry. African Journal of Business Management. 6(14), 5073-5084.
85. Teker, S. Ç. (2017). The implementation of analytic hierarchy process in pharmaceutical industry for selection process of 3rd party logistics service provider. Öneri Dergisi, 12(48), 107-124.
86. Türk, H., & Güner, S. (2021). Türkiye’deki İlaç Tedarik Zinciri Yapısı ve Uygulamalarına İlişkin Bir Saha Çalışması. Journal of Transportation and Logistics, 6(2), 177-196.
87. Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu. (TÜBİTAK). (2024). 2024-2025 Ar-Ge ve Yenilik Konu Başlıkları. Accessed 17 February 2025, https://tubitak.gov.tr/sites/default/files/tubitak_24-25_ar-ge_ve_yenilik_konu_basliklari_22.01.24_v3.pdf
88. Türkiye Biyoteknolojik İlaç ve Aşı Platformu. (2022). 10 Soruda Biyoteknolojik İlaçlar. İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikası. Accessed: 13 January 2025, https://www.biopharma.org.tr/
89. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. (TİTCK). (2014). İlaç Güvenliği Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, Sayı: 28973, 15.04.2014.
90. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. (TİTCK). (2021). Beşerî Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği. Resmî Gazete, Sayı: 31686, 11.12.2021.
91. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği. (TOBB). (2008). Türkiye İlaç Sanayi Sektör Raporu. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Türkiye İlaç Sanayi Meclisi. TOBB Yayın Sıra No: 2008/76. Ankara. Accessed 12 February 2025, https://www.tobb.org.tr/Documents/yayinlar/ilac%20rapor.pdf
92. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği. (TOBB). (2012). Türkiye İlaç Sanayi Meclisi Sektör Raporu 2011. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, Türkiye İlaç Sanayi Meclisi. TOBB Yayın Sıra No: 2012/170. Ankara. Accessed: 12 February 2025, https://www.tobb.org.tr/Documents/yayinlar/TOBB_ilac_sektor_raporu_int2011.pdf
93. Vaidya, O. S., & Kumar, S. (2006). Analytic Hierarchy Process: An overview of applications. European Journal of Operational Research, 169, 1–29.
94. Vargas, L. G. (1990). An overview of the analytic hierarchy process and its applications. European Journal of Operational Research, 48(1), 2-8.
95. Vishwakarma, V., Garg, C. P., & Barua, M. K. (2019). Modelling the barriers of Indian pharmaceutical supply chain using fuzzy AHP. International Journal of Operational Research, 34(2), 240-268.
96. Wind, Y., & Saaty, T. L. (1980). Marketing application of the Analytic Hierarchy Process. Management Science, 26(7), 641–658. https://doi.org/10.1287/mnsc.26.7.641
97. Yalçınkaya, M. H. ve Özden, B. (2020). Türkiye’de ilaç endüstrisinin gelişimi. In M. H. Yalçınkaya ve İ. Dilber (Ed.), Sağlık Ekonomisi “Sağlıkta Dönüşüm ve Fırsatlar” içinde (pp. 41–59). İksad Yayınevi.
98. Yapıcı, S., Yumuşak, R., & Eren, T. (2020). Çok kriterli karar verme yöntemleri ile medikal depo yeri seçimi. Trakya Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi E-Dergi, 9(2), 203-221.