İbn Teymiyye'ye Yöneltilen Eleştirilere Yön Veren Faktörler
Öz
Öz:
İbn Teymiyye’nin felsefe, kelam ve tasavvufa; Şîa, Cehmiyye, Muʻtezile ve Eşʻarî mezheplerine yönelik tenkitleri çeşitli çalışmalara konu olmuştur. Ona yapılan eleştirilere dair metodolojik bir çalışmanın bulunmayışı, bizi reddiyelerin kaynaklarını, gerekçelerini ve buna yön veren faktörleri incelemeye sevk etmiştir. Bu araştırma, İbn Teymiyye’nin vefatından sonraki bir asırlık dönemde ortaya çıkan reddiye literatürü üzerinden ona yönelik eleştirilerin gerekçelerine ve bunlara yön veren faktörlere odaklanmıştır. Bahsi geçen süre zarfındaki reddiyelerin çoğu Şâfiî Eşʻarî gelenek mensuplarınca kaleme alınmakla birlikte, Hanefî ve Mâlikîlerden de reddiye edebiyatına katkıda bulunanlar olmuştur. İbnü’l-Muallim el-Kureşî, İbnü’z-Zemlekânî, Şehâbeddin İbn Cehbel, Takıyyüddin es-Sübkî, Bahâeddin el-İhmîmî ve Takıyyüddin el-Hısnî Şâfiî Eşʻarî geleneğe mensubiyetleriyle ön plana çıkmışlardır. Bahsi geçen isimlerden sadece Takıyyüddin el-Hısnî 9./15. asrın başlarında vefat etmiştir. Diğer ulemanın tamamı 8./14. asırda vefat etmişlerdir. Bu araştırmada, Memlükler döneminde 9./15. asrın ilk çeyreğine kadar ortaya çıkan İbn Teymiyye’ye yönelik eleştiriler analiz edilerek, reddiyelerin neden ortaya çıktığı saptanmaya çalışılmıştır. İbn Teymiyye’nin kelam ilmine ve özelde Ebü’l-Hasan el-Eşʻarî, Ebü’l-Meâlî el-Cüveynî, Fahreddin er-Râzî ve Ebû Hâmid el-Gazzâlî gibi Eşʻarî büyüklerine metodik tenkitlerde bulunması, reddiye edebiyatının oluşmasının temel nedenlerindendir. İbn Teymiyye’nin ashabının taassubu ve muhaliflerinin ona yönelik tenkit ve ithamları birbirini beslemiş, bunun sonucunda İbn Teymiyyecilik ve İbn Teymiyye muhalifliği olgusu erken sayılabilecek bir dönemde ortaya çıkmıştır. Hanbelîlerin tevile ve kelam ilmine yaklaşımı zemmü’l-kelâm geleneği etrafında şekillenmiştir. Belirli dönemlerde bu anlayış, kelam yöntemini benimseme şeklinde ortaya çıksa da kelam karşıtlığı, mezhebin hâkim görüşü olarak varlığını sürdürmüştür. Kelam ilmini yöntem olarak kullanmak, Eşʻarîliğin varlık sebebidir, ancak Memlükler’deki akide Eşʻarîliği, inancı koruduğu sürece ona tolerans göstermiştir. Bununla birlikte, dönemin Şâfiî Eşʻarî uleması İbn Teymiyye ile yükselişe geçen Hanbelîliğe karşı Eşʻarî büyüklerini savunmak adına kelam ilminin meşruiyetini müdafaa etmek durumunda kalmışlardır. Eşʻarîler ile Hanbelîlerin tasavvufi geleneklerinin farklılığı ve kelamın ilmi hüviyetine yaklaşımları, ayrışmanın diğer bileşenini oluşturmuştur. Taraflar birbirlerini tenkit ederken bu mezhebî ve kültürel mirasa müracaat etme ihtiyacı duymuşlardır. İbn Teymiyye’nin kabir ziyareti, tevessül, istigâse, talâk, haberî sıfatlar ve kelâmullaha dair görüş ve fetvaları nedeniyle muhakeme edilip çeşitli şekillerde cezalandırılması, nihayetinde hapisteyken vefat etmesine kadar giden süreç, meselenin toplumsal ve siyasi boyutlarını ortaya koymaktadır. Özellikle mutasavvıfların, İbn Teymiyye'yi yönetime şikâyet etmeleri sonucunda ona çeşitli cezalar verilmesine neden olduklarına dair kayıtlar, bu bağlamda büyük önem taşımaktadır.
Anahtar Kelimeler
Factors Influencing the Criticism Directed at Ibn Taymiyyah
Abstract
The critiques of Ibn Taymiyyah regarding philosophy, kalam, and mysticism (tasawwuf), as well as Shi'ism, Jahmiyyah, Mu'tazilah, and Ash'ari sects, have been the subject of various studies. The absence of a methodological study on the criticisms directed at him has led us to examine the sources, justifications, and factors that shaped these refutations. This research focuses on the justifications for the criticisms directed at Ibn Taymiyyah and the factors influencing them, through the refutation literature that emerged in the century following his death. Although most of the refutations during this period were written by followers of the Shafi'i Ash'ari tradition, there were also contributions from Hanafi and Maliki scholars to the refutation literature. Notable figures from the Shafi'i Ash'ari tradition include Ibn al-Mu'allim al-Qurashi, Ibn al-Zamalkani, Shahab al-Din Ibn Jabl, Taqi al-Din al-Subki, Baha al-Din al-Ihmimi, and Taqi al-Din al-Hisni. Among these, only Taqi al-Din al-Hisni passed away at the beginning of the 9th/15th century, while the rest of these scholars died in the 8th/14th century. In this study, the criticisms directed at Ibn Taymiyyah during the Mamluk period, up to the first quarter of the 9th/15th century, are analyzed in order to determine why the rebuttals emerged. One of the main reasons for the emergence of the refutation literature was Ibn Taymiyyah's methodological criticisms of kalam scholars such as Abu'l-Hasan al-Ash'ari, Abu'l-Ma'ali al-Juwayni, Fakhr al-Din al-Razi, and Abu Hamid al-Ghazali. The bigotry of Ibn Taymiyyah's followers and the criticisms and accusations made by his opponents fed into one another, which led to the phenomenon of "Ibn Taymiyyahism" and opposition to him arising at an early stage. The Hanbali approach to interpretation (ta'wil) and kalam was shaped around the tradition of "condemnation of kalam." Although at certain periods this understanding manifested as the adoption of the kalam method, opposition to kalam remained the dominant view within the school. The use of kalam as a methodology was the reason for the existence of Ash'ariism, yet the Mamluk era tolerated Ash'ariism as long as it preserved its belief system. However, the Shafi'i Ash'ari scholars of the period, in order to defend the Ash'ari grandees against the rising Hanbali movement led by Ibn Taymiyyah, had to defend the legitimacy of kalam as a science. The differences between the Ash'ari and Hanbali mystical traditions and their approaches to the scientific nature of kalam formed another component of the division. While critiquing one another, both sides found it necessary to refer to their respective sectarian and cultural heritage. Ibn Taymiyyah's views and fatwas on matters such as visiting graves, intercession (tawassul), seeking divine aid (istighatha), divorce (talaq), the divine attributes (sifat), and the divine speech (kalamullah), which led to his prosecution and various forms of punishment, culminating in his death in prison, highlight the social and political dimensions of the issue. Particularly, Records indicating that the Sufis' complaints about Ibn Taymiyyah to the authorities led to him being subjected to various punishments are of great importance in this context.
Keywords
This study is based on the doctoral dissertation titled "Criticisms of Ibn Taymiyya by Shafi‘i-Ash‘ari Scholars – 8th/14th and 9th/15th Centuries", which was completed in 2024 under the supervision of Prof. Dr. Sönmez KUTLU.
