Perception of Nawābit in Muʿtazilite Kalām: A Theological Analysis and Its Philosophical Implications
Abstract
This article examines the semantic content, historical deveoplent, and shifts in meaning of the concept of nawābit within Muʿtazilī kalām, addressing its doctrinal (iʿtiqādī), social (ijtimāʿī), and political dimensions. The scope of the study is limited to identifying the various meanings attributed to the term by scholars who engaged with the concept of nawābit in Muʿtazilī thought, as well as analyzing the semantic transformations the term underwent over time. In this regard, particular attention is devoted to the views of prominent theologians such as al-Jāhiẓ, al-Khayyāṭ, and al-Zamakhsharī, who employed the concept in a pronounced manner. The study aims to demonstrate that the discourse of nawābit was not merely utilized as a label of denigration and disparagement; rather, it also functioned as an instrument of exclusion and defense through which different intellectual schools delineated their epistemic boundaries, articulated their perceptions of social order, and constructed claims to legitimacy. In this respect, the article highlights the often-overlooked role of conceptual labels and polemical designations in shaping power relations and processes of knowledge production within the fields of kalām and the secterian historiography. As a products of the systems they construct, sectarian formations seek both to establish epistemic authority through the production of knowledge in the field of kalām and to generate sociopolitical spheres of power through their relations with political authority and society. Within this framework, the concept of nawābit emerges as an expression of the need to define the correct by first identifying and excluding the incorrect. Accordingly, the introduction of the study points to the dimension of the issue that pertains to the relationship between knowledge and power. The first chapter offers an etymological analysis of the term nawābit, constructing its metaphorical semantic field through the distinction between nābita and nabāt. This analysis suggests that the term nawābit was employed to designate individuals or groups who neglect reason in matters of belief, interpret religious texts in a rigidly literalist manner, and are perceived as lacking epistemic competence. Al-Jāhiẓ employs the term nawābit to describe those who sought to legitimize the ظلم (injustice), abuses, and erroneous practices of the Umayyad political authority; who adopted a determinist (jabrī) understanding of predestination; and who advanced anthropomorphic (tajsīm) and assimilationist (tashbīh) views through literalist readings of scriptural texts. Later Muʿtazilī theologians such as al-Khayyāṭ and al-Zamakhsharī preserved the core meaning of the term while simultaneously expanding its semantic scope. In the course of this development, the concept underwent significant semantic shifts. Indeed, following al-Jāhiẓ, the term came to signify not a specific sect, but rather epistemic degeneration within sectarian structures, scholarly inadequacy, polemical excess, and tendencies toward marginalization. Among Islamic philosophers, al-Fārābī employs the concept of nawābit to characterize the vicious elements within the virtuous city, whereas Ibn Bājja uses the same term to refer to the virtuous individuals within a corrupt society. By contrast, certain scholars associated with Ahl al-Hadīth, such as Ibn Qutayba and Ibn Abī Yaʿlā, employed the term to describe Ahl al-Raʾy and other groups critical of their positions. Methodologically, the study adopts a text-centered reading alongside a historical-conceptual analytical approach. In this regard, the literature of kalām and the history of sects is examined and evaluated in conjunction.
Keywords
Ethical Statement
It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of this study and that all studies used are stated in the bibliography. In this study, artificial intelligence was used to a very limited extent for the correction of spelling and typographical errors, the clarification of certain sentences, and minor translation assistance.
Muʿtezile Kelâmında Nevâbit Algısı: Kelamî Bir Analiz ve Felsefî İzdüşümleri
Abstract
Bu makalede, Muʿtezile kelâmı içinde nevâbit kavramının anlamsal içeriği, tarihsel gelişim serüveni ve kelâm alanında geçirdiği anlam kırılmaları; iʿtikādî, ictimâʿî ve siyâsî boyutlarıyla incelenmektedir. Çalışmanın kapsamı, Muʿtezile kelâmında nevâbit kavramına temas eden âlimlerin bu kavramı hangi anlamlarda kullandıklarının tespiti ve kelimenin tarihsel süreç içerisinde geçirdiği anlam değişimlerinin incelenmesiyle sınırlandırılmıştır. Bu çerçevede, nevâbit kavramını belirgin bir şekilde kullanan Câhız, Hayyât ve Zemahşerî gibi kelâmcıların konuya ilişkin görüşleri merkeze alınmıştır. Çalışmanın amacı, nevâbit söyleminin yalnızca bir aşağılama ve tahkir etiketi olarak kullanılmadığını; bunun yanı sıra ekollerin kendi epistemik sınırlarını, toplumsal düzen algılarını ve meşrûiyet iddialarını tanzim ederken başvurdukları bir tür dışlama veya savunma enstrümanı olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktır. Ele alınan çalışma bu yönüyle kelâm ve mezhepler tarihi çalışmalarında zaman zaman göz ardı edilen kavramsal etiketlerin ve yaftalamaların, iktidar ilişkileri ve bilgi üretimi noktasında ne tarz bir rol üstlendiğini ortaya koyması açısından önem arz etmektedir. Mezhepler, kurdukları sistemin bir çıktısı olarak hem kelâm alanında bilgi üreterek epistemik otorite elde etmeye hem de iktidar ve toplumla tesis ettikleri ilişkiler üzerinden sosyopolitik iktidar alanları oluşturmaya çalışmaktadır. Nevâbit kavramı, bu zeminde doğru olanı tanımlayabilmek için öncelikle yanlış olanı belirleme ve dışlama ihtiyacının bir tezahürü olarak ortaya çıkmaktadır. Bu itibarla çalışmanın giriş kısmında, meselenin bilgi–iktidar ilişkisine bakan yönüne işaret edilmiştir. Birinci bölümde nevâbit kavramının etimolojik tahlili yapılmış; nâbite ile nebât arasındaki anlam farkı üzerinden kelimenin mecaz anlam alanı inşa edilmiştir. Bu tahlil, nevâbit kelimesinin inanç meselelerinde aklı ihmal eden, dinî metinleri literalist bir tarzda yorumlayan ve epistemik yeterliliği bulunmayan kişi veya gruplar için kullanılan bir kavram olduğu sonucuna götürmektedir. Câhız nevâbiti, Emevî iktidarı dönemindeki zulüm, haksızlık ve yanlış uygulamaları meşrulaştıran; kader konusunda cebrî anlayışı benimseyen, nasları literal biçimde okuyarak tecsîm ve teşbih içeren görüşler ileri süren kişi ve grupları tanımlamak için kullanmaktadır. Hayyât ve Zemahşerî gibi sonraki dönem Muʿtezilî kelâmcılar ise nevâbitin temel anlamını korumakla birlikte kelimenin anlam dünyasını genişletmişlerdir. Bu süreçte kavramın önemli anlam kırılmalarına maruz kaldığı söylenebilir. Nitekim Câhız’dan sonra kelime, belirli bir mezhebi işaret etmekten ziyade, mezhepler içindeki epistemik yozlaşmayı, ilmî yetersizliği, polemikçi dili ve marjinalleşme eğilimlerini ifade eden bir kavrama dönüşmüştür. İslâm filozoflarından Fârâbî, nevâbit kavramıyla erdemli toplumun erdemsizlerini nitelerken, İbn Bâcce, aynı kavramla erdemsiz toplumun erdemlilerini kastetmektedir. Ehl-i Hadis’e mensup İbn Kuteybe ve İbn Ebî Yâʿlâ gibi bazı âlimler ise bu kelimeyi, Ehl-i Rey ve kendilerini eleştiren grupları nitelemek amacıyla kullanmıştır. Yapılan çalışmada yöntem olarak, metin merkezli okuma ve tarihsel-kavramsal analiz yöntemi kullanılmıştır. Bu bağlamda kelâm ve mezhepler tarihi literatürü birlikte incelenip değerlendirilmiştir.
Keywords
Ethical Statement
Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur. Ayrıca imla ve yazım hatalarının düzeltilmesi, bazı cümlelerin daha anlaşılır hâle getirilmesi ve sınırlı ölçüde tercüme desteği alınması amacıyla yapay zekâdan çok az düzeyde yararlanılmıştır.
