Savaşın Psikolojisini Şairin Yakarışlarında Okumak: Dua-Arbede-İstidrak
Abstract
Toplumsal felaketler ve büyük tarihsel sarsıntılar, bireyin maddi varlığıyla birlikte psikolojik yapısını da derinden etkileyen kriz alanlarıdır. Bu tür durumlarda inanan insan için dua, salt bir ibadet biçimi olmanın ötesinde; korku, kayıp, çaresizlik ve belirsizlik karşısında işleyen temel bir baş etme ve anlamlandırma stratejisi hâline gelir. Savaş, bu bağlamda insan psikolojisini en uç sınırlarına kadar zorlayan kolektif bir travma alanı oluşturur ve inanç dünyası içinde dua, bu yıkım karşısında sığınılan en istikrarlı iç kaynaklardan biri olarak belirir. Bu çalışma, duayı bireysel bir dindarlık pratiği olarak değil, tarihsel felaketler karşısında şekillenen bir psikolojik dayanak olarak ele almakta, Mehmed Âkif Ersoy ile “İkinci Âkif” olarak anılan İbrahim Hakkı Eroğlu’nun şiirleri üzerinden bu eylemin edebî temsillerini incelemektedir. Bir yıl arayla doğmuş, aynı siyasal çözülme, savaş ve işgal ikliminde yetişmiş bu iki şairin seçilmesinin temel gerekçesi, benzer tarihsel koşullar içinde ortak bir zihniyet ve duyarlık geliştirmiş olmalarıdır. Bu makalede önce Mehmed Âkif Ersoy ve İbrahim Hakkı Eroğlu’nun genel poetikaları; hakikat, millet, ahlak, gayret ve sorumluluk kavramları üzerinden karşılaştırmalı olarak ele alınmakta ardından Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı ve Millî Mücadele’nin belirlediği tarihsel bağlam içinde bu poetikaların temelleri aranmaktadır. Zira bir şairi yaşadığı dönemden ve bu dönemin ürettiği toplumsal sarsıntılardan bağımsız düşünmek mümkün değildir. Özellikle şiirini toplumsal meseleler etrafında kuran Âkif ve Eroğlu gibi isimlerin duyarlık dünyası, doğrudan bu tarihsel kırılmalar ile şekillenmiştir. Çalışmanın merkezinde yer alan dua içerikli metinler de söz konusu tarihsel travmaların bir tezahürüdür. Bu metinlerde dua, bireysel bir yakarışın ötesine geçerek savaşın yol açtığı kolektif acziyetin, umut arayışının ve toplumsal sorumluluk bilincinin dile getirildiği bir söylem alanı hâline gelmiştir. Son aşamada her iki şairin dua içerikli şiirleri, savaş atmosferinin insan ruhunda açtığı tahribatın psikolojik bir seyri olarak incelenmekte, bu şiirler travmatik deneyimin yol açtığı öfke, iltica, sitem, umut ve teslimiyet gibi farklı hâllerin belirdiği bir duygu haritası olarak resmedilmektedir. Çalışma, Âkif ile Eroğlu arasındaki poetik yakınlığı ilk kez müstakil ve bütüncül bir çerçevede ele almakta; bu yakınlığı genel poetika, tarihsel bağlam ve dua dili olmak üzere üç düzlemde değerlendirmektedir. Bu yönüyle hem Eroğlu üzerine sınırlı sayıdaki çalışmalara yeni bir derinlik kazandırmakta hem de savaş dönemi edebiyatında dua söyleminin işlevine dair yeni bir perspektif sunmaktadır.
Keywords
Reading the Psychology of War in the Poet's Supplications: Supplication-Struggle-Comprehension
Abstract
ocial catastrophes and major historical upheavals are fields of crisis that deeply affect not only the material existence of the individual but also their world of meaning and psychological integrity. In such situations, for a believer, prayer transcends being merely a form of worship and becomes a fundamental strategy for coping and meaning-making in the face of fear, loss, helplessness, and uncertainty. War, in this context, constitutes a collective trauma zone that pushes human psychology to its extreme limits, and within the world of faith, supplication emerges as one of the most stable internal resources sought in the face of this destruction. This study approaches prayer not as an individual religious practice but as a psychological mainstay shaped in the face of historical calamities; it examines the literary representations of this act through the poetry of Mehmed Âkif Ersoy and İbrahim Hakkı Eroğlu, who is referred to as the “Second Âkif.” The primary rationale for selecting these two poets—born one year apart and raised in the same climate of political dissolution, war, and occupation—is their development of a shared mentality and sensibility within similar historical conditions. The article first comparatively addresses the general poetics of Mehmed Âkif Ersoy and İbrahim Hakkı Eroğlu through the concepts of truth, nation, morality, zeal, and responsibility; subsequently, it seeks the foundations of these poetics within the historical context defined by the Balkan Wars, the First World War, and the National Struggle. For it is not possible to consider a poet independently from the period they lived in and the social upheaval produced by that era, the world of sensibility of figures like Âkif and Eroğlu, who particularly built their poetry around social issues, was directly shaped by these historical fractures. The texts containing supplications, which lie at the center of the study, are also a manifestation of these historical traumas. In these texts, prayer transcends the boundaries of an individual supplication and becomes a discursive space through which the collective helplessness caused by war, the search for hope, and a sense of social responsibility are articulated. In the final stage, the supplicatory poems of both poets are examined as a psychological course of the devastation caused by the atmosphere of war upon the human soul; these poems are depicted as an emotional map where different states such as anger, recourse, complaint, hope, and surrender—inflicted by traumatic experience—emerge. The study, for the first time, addresses the poetic affinity between Âkif and Eroğlu within an independent and holistic framework; it evaluates this affinity on three levels: general poetics, historical context, and the language of supplication. In this regard, it both adds a new depth to the limited number of studies on Eroğlu and offers a new perspective on the function of supplication discourse in wartime literature.
Keywords
