İmam Şâfiî’nin Şiirlerinde Şikâyet Teması

Abstract

Bu çalışma, meşhur İslâm âlimi İmam Şâfiî’nin şiirlerinde yer alan şikâyet muhtevalı beyitleri konu edinmektedir. Genel anlamda hikmet temalı şiirler gibi şikâyet de klasik dönem Arap edebiyatında şiirin müstakil bir teması olarak ele alınmamış olmasına rağmen Câhiliye’den itibaren farklı dönem ve coğrafyalarda çeşitli şiir türleri içerisinde varlığını sürdürmüştür. Zira değişen toplumsal ve tarihî şartlara rağmen insanın ortak şikâyet konularından bahsetmek mümkündür. Şikâyet içerikli beyitler, bireyin duygu ve düşünce dünyasının sahici bir yansıması olarak hem şairin iç dünyasına hem de yaşadığı toplumun sosyal dokusuna ışık tutmaktadır. Bu yönüyle şikâyet şiirleri, edebî olduğu kadar tarihî ve sosyolojik bir değer de taşımaktadır. Dört büyük Sünnî fıkıh mezhebinden biri olan Şâfiî mezhebinin imamı olan İmam Şâfiî, başta fıkıh olmak üzere İslâmî ilimlerde büyük bir otorite olmasının yanında şairlik yönüyle de temeyyüz etmiş bir âlimdir. Şiirin duygu ve düşüncelerin samimiyetle ifadesi noktasındaki işlevi dikkate alındığında onun şiirleri hem bireysel hem de toplumsal şikâyet konuları açısından zengin bir malzeme sunmaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde şikâyet temasının benzer edebî temalarla ortak ve farklı yönleri üzerinde durulmuştur. Birinci bölümde şikâyetin Arap edebiyatındaki yeri kısaca ele alınmış, ikinci bölümde İmam Şâfiî’nin edebî yönü ve divanına dair genel bir değerlendirme yapılmıştır. Çalışmanın merkezini oluşturan üçüncü bölümde ise İmam Şâfiî’nin şikâyet konulu beyitleri çeşitli alt başlıklar altında incelenmiştir. Bu başlıklar toplumda değersiz kimselerin yüceltilmesi, zalim yöneticilerin kapısında kul köle olmuş alimler, ilmin ehliyetsiz kişilerde zayi edilmesi, dostluğun hakkının verilmemesi, vefasızlık, haset ve riya gibi sosyal problemlerin yanı sıra, şairin kişisel hayatına dair kırgınlıklarını ve karşılıksız sevgiden doğan bireysel şikâyetlerini de kapsamaktadır. İmam Şâfiî’nin şikâyet konulu şiirlerine genel olarak bakıldığında bu dizelerin isyan duygusundan ziyade toplumun sorunlarına dikkat çeken, eleştirel bir bakışla fakat yapıcı ve yol gösterici bir üslupla kaleme alındığı görülmektedir. Bu yönüyle onun şiirleri ahlâkî ve pedagojik mesajlar taşıyan metinler olarak da değerlendirilebilir. Bu beyitlerden hareketle Şâfiî’nin karakterine dair başka bazı ipuçları da elde etmek mümkündür. O, dostluk ve vefaya büyük önem veren, ilmin izzetinin korunması konusunda son derece hassasiyet gösteren, samimi ve yapmacık davranışlardan nefret eden bir kişiliğe sahiptir. Buna mukabil ilkesiz, menfaatperest ve riyakâr tutum sergileyen kimseler en fazla hoşnutsuzluk duyduğu ve asla çevresinde barındırmadığı tipler olarak tezahür eder. Bu itibarla Şâfiî’nin şikâyet beyitleri hem çağının toplumsal çarpıklıklarına dair eleştirel bir panorama sunduğu için hem de onun şahsiyet dünyasını anlama noktasında dikkate değer ipuçları barındırdığı için oldukça önemlidir.

Keywords

• Arap Dili ve Belagatı
• Şiir
• Şikâyet
• Sosyal Eleştiri
• İmam Şafiî

Supporting Institution

Bu çalışmayı destekleyen kurum yoktur.

Ethical Statement

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan ederim.

The Theme of Complaint in al-Shāfiʿī’s Poems

Abstract

This study examines the complaint-themed verses found in the poetry of the renowned Islamic scholar Imam al-Shāfiʿī. Although complaint, like wisdom poetry in general, was not treated as an independent poetic theme in classical Arabic literature, it continued to appear from the Jāhiliyyah onward within various poetic genres across different periods and regions. Indeed, despite changing social and historical circumstances, it is possible to speak of certain recurring subjects of human complaint. Verses of complaint, as authentic reflections of the individual’s emotional and intellectual world, illuminate both the poet’s inner life and the social fabric of the society in which he lived. In this respect, complaint poetry possesses not only literary significance but also historical and sociological value. Imam al-Shāfiʿī (d. 204/820), the eponym of one of the four major Sunni schools of law, was not only a towering authority in Islamic sciences, particularly jurisprudence, but also a scholar distinguished by his poetic talent. Considering poetry’s capacity to convey emotions and ideas with sincerity, his verses offer rich material for the study of both personal and social forms of complaint. The introduction of this study addresses the commonalities and distinctions between the theme of complaint and related literary themes. The first chapter briefly discusses the place of complaint in Arabic literature, while the second chapter presents a general evaluation of Imam al-Shāfiʿī’s literary personality and his dīwān. The third chapter, which constitutes the core of the study, analyses Imam al-Shāfiʿī’s complaint-themed verses under various subheadings. These include social issues such as the exaltation of unworthy individuals in society, scholars reduced to servitude at the doors of tyrannical rulers, the squandering of knowledge in the hands of the unqualified, the failure to fulfil the rights of friendship, disloyalty, envy, and hypocrisy, as well as the poet’s personal grievances and individual complaints arising from unrequited love. A general consideration of Imam al-Shāfiʿī’s complaint poetry reveals that these verses, rather than expressing rebellion, were composed in a critical yet constructive and guiding tone that draws attention to the moral and social problems of society. From this perspective, his poetry may also be regarded as a body of texts carrying ethical and pedagogical messages. Furthermore, these verses provide additional insights into al-Shāfiʿī’s character. He emerges as a figure who attached great importance to friendship and loyalty, who displayed exceptional sensitivity toward preserving the dignity of knowledge, and who despised insincerity and affectation. By contrast, those who embodied opportunism, hypocrisy, and moral inconsistency appear as the types he found most objectionable and would never tolerate in his circle. Accordingly, al-Shāfiʿī’s verses of complaint are of considerable importance, both because they offer a critical panorama of the social distortions of his age and because they contain valuable clues for understanding his personal and moral world.

Keywords

• Arabic Language and Rhetoric
• Poetry
• Complaint
• Social Critique
• Imām al-Shāfiʿī

References

1. Abdulcebbâr, Abdullah - Hafâcî, Muhammed Abdülmün‘im. Ḳıṣṣatu’l-edeb fi’l-Ḥicâz fi’l-‘asri’l-câhilî. Kâhire: Mektebetu’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1980.
2. ‘Abdülḥâfız, Salâḥ. ez-Zemân ve’l-mekân ve eseruhumâ fî ḥayâti’ş-şâ‘iri’l-câhiliyyi ve şi‘rih. 2 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1982.
3. Ahter, Yâsemîn. eş-Şekvâ fi’ş-şi‘ri’l-‘arabî fi’n-nıṣfı’l-evvel mine’l-ḳarni’l- ‘ışrîn. İslamabad: el-Câmi‘atü’l-İslâmiyyetü’l-‘Âlemiyye Külliyyetü’l-Lüġati’l-‘Arabiyye, Doktora Tezi, 2010.
4. Algunied, Mahmoud - Dersevı, Sehil. “ el-Mevḍû‘âtu’ş-şi‘riyyeti’ş-şâi‘a fî dîvâni’l-İmâmı’-ş-Şâfi‘î”. Kafkas Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 8/16 (2021), 476-493.
5. Arslan, Adnan. “İmam-ı Şafiî’nin Divanında Bir Söz Sanatı Olarak Teşbih-i Zımnî”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (2020), 61-74. [https://doi.org/10.30623/harranilahiyatdergisi.657639](https://doi.org/10.30623/harranilahiyatdergisi.657639).
6. ‘Askerî, Ebû Hilâl. Dîvânu’l-Me‘ânî. thk. Ahmed Hasan Besec. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1994.
7. Aybakan, Bilal. “Şâfiî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/223-233. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
8. Beyhaḳî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Ḥuseyn. Menâḳibu’ş-Şâfi‘î. thk. es-Seyyid Ahmed Ṣaḳar. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü Dâri’t-Turâs, ts.

9. Bilgehan, İzzettin. “Arap Diline Can Veren Panayır: Mirbed”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 29/1 (2025), 185-206. [https://doi.org/10.18505/cuid.1624321](https://doi.org/10.18505/cuid.1624321).
10. Bilgehan, İzzettin. Yemen Arap Edebiyatı Emir San‘âni Divanı. Konya: Palet Yayınları, 2023.
11. Cemîl Buseyne. Dîvânu Cemîl Buseyne. thk. Beşîr Yemût. Beyrut: el-Mektebetü’l-Ehliyye, 1934.
12. Çelik, Taha. “‘Dehre Sövmeyiniz...’ Rivayeti Çerçevesinde Zaman Algısı”. Uluslararası İslam Medeniyetinde Zaman Sempozyumu. Ed. Bilal Kuşpınar. 1/67-81. İstanbul: Bilir Matbaacılık, 2016.
13. Dehhân, Sâmî. Funûnu’l-Edebi’l- ‘Arabî el-Fennu’l-Ğinâ 6 el-Hicâ. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 2. Basım, 1982.
14. Ebû Temmâm, Habîb b. Evs b. Hâris et-Tâî. Dîvânü’l-Ḥamâse. thk. Abdülmün‘im Ahmed Sâlih. Bağdat: Dâru’r-Raşîd, 1980.
15. Ebü’l-‘Atâhiye, Ebû İshâk İsmâîl b. el-Kâsım b. Süveyd.Dîvânu Ebi’l-‘Atâhiye. Beyrut: Dâru Beyrût, 1986.
16. Emîl Bedî‘, Ya‘kûb. el-Mu‘cemu’l-mufaṣṣal fî‘ilmi’l-‘arûḍ ve’l-ḳâfiye ve fünûnu’ş-şi‘r. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1991.
17. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-lüġa. thk. Muhammed Abdülmün‘im Hafâcî - Mahmûd Ferec el-‘Ukde. 16 Cilt. Kâhire: ed-Dâru’l-Mıṣriyye li’t-Te’lîf ve’t-Terceme, ts.
18. Ferâhîdî, el-Halîl b. Ahmed. Kitâbu’l-‘Ayn. thk. Abdülhamîd Hindâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2003.
19. Gündüz, Muhammed Mubarek. “İtikadî Sorunlara Şiirsel Bir Cevap: İmam Şâfiî’nin Divanı’nda İnanç Konuları”. Batman Akademi Dergisi 8/2 (2024), 229-251. [https://doi.org/10.58657/batmanakademi.1580289](https://doi.org/10.58657/batmanakademi.1580289).
20. Ḥamevî, Yâḳût. Mu‘cemü’l-üdebâ. thk. Ahmed Ferîd Rıfâ‘î Bek. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Me’mûn, 1938.
21. Hansâ, Ümmü ‘Amr Tümâdır binti ‘Amr b. el-Hâris b. eş-Şerîd. Dîvânu’l-Hansâ. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2. Basım, 2004.
22. İbn Ḥamdûn, Muhammed b. el-Hasen b. Muhammed b. Ali. et-Tezkiratu’l-Ḥamdûniyye. thk. İhsan Abbâs - Bekr Abbâs. 10 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1996.
23. İbn Raşîḳ, Ebû Ali el-Hasen el-Ḳayrevânî. el-‘Umde fî meḥâsini’ş-şi‘r ve âdâbih. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 5. Basım, 1981.
24. İmruʾu’l-Ḳays, Ebû Vehb Hunduc b. Hucr b. el-Hâris. Dîvânu İmri’i’l-Ḳays. thk. Muhammed Ebu’l-Faḍl İbrahim. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 5. Basım, 1958.
25. Keskin, Mustafa. “İmam Şafii’nin Şiirlerinde Kuran’dan İktibas”. İslami İlimler Dergisi 18/1 (2023), 229-249.
26. Ḳudâme b. Ca‘fer, Ebu’l-Ferec el-Bağdâdî. Naḳdu’ş-şi‘r. thk. Muhammed Abdülmün‘im Hafâcî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1995.
27. Ṣafedî, Salâhuddin Halil b. Aybeg. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed Arnavut - Mustafa Türkî. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arabî, 2000.
28. Samancı, Yusuf Sami. Osmanlı Dönemi Arap Şairlerinden Mencek Paşa ve Şiirleri. Konya: Çizgi Kitabevi, 2017.
29. Sâmerrâî, Yûnus. “Zâhiratu’l-muḳaṭṭa‘ât fî’ş-şi‘ri’l-‘abbâsî”. Mecelletü Âdâbi’l-Müstenṣıriyye 8 (1984).
30. Şâfi‘î, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdris. Dîvânu’l-İmâmî’ş-Şâfi‘î. thk. Emîl Bedî‘ Yakup. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 3. Basım, 1996.
31. Şâfi‘î, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdris. Dîvânu’ş-Şâfi‘î. thk. Muhammed Abdülmün‘im Hafâcî. Kahire: Mektebetu’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 2. Basım, 1985.
32. Şâfi‘î, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdris. Dîvânu’ş-Şâfi‘î. thk. Mücahid Mustafa Behçet. Dımaşḳ: Dâru’l-Kalem, 1999.
33. Şehrî, Zâfir b. Abdillâh. eş-Şekvâ fi’ş-şi‘ri’l-‘arabiyyi ḥattâ nihâyeti’l-ḳarni’s-sâlisi’l-hicrî. Mekke: Câmi‘atü Ümmi’l-Ḳurâ Külliyyetü’l-Lüġati’l-‘Arabiyye Ḳısmü’d-Dirâsâti’l-‘Ulyâ, Doktora Tezi, 1990.
34. Şensoy, Sedat - Küçüksarı, Mücahit. “İbn Şeref el-Kayravânî’nin Şiirlerinde Şikâyet Teması”. Disiplinlerarası Sosyal Bilimler Dergisi 6 (2019), 1-19.
35. Şentemerî, el-A‘lem. Şi‘ru Züheyr b. Ebî Sülmâ. thk. Fahruddîn Kabâve. Beyrut: Dâru’l-Âfâḳi’l-Cedîde, 3. Basım, 1980.
36. Ṭarafe b. el-Abd. Dîvânu Ṭarafe b. el-Abd. thk. Mehdî Muhammed Nâsıruddîn. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 3. Basım, 2002.
37. Tekin, Ahmet - Lewend, Ali. “Şâfiî’nin Şiirlerinde Lafzı Güzelleştiren Sanatlar”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (2018), 301-322.
38. Yavaş, Fatih. “Doğaçlama Şiir Söyleme Becerisi Olarak Arap Şiirinde İcâze”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/1 (2024), 350-369. [https://doi.org/10.18505/cuid.1413113](https://doi.org/10.18505/cuid.1413113).
39. Yavaş, Fatih. Şair Olarak Muhyiddin İbnü’l-Arabî. Konya: Palet Yayınları, 2023.
40. Yeniceli, Kenan. eş-Şâfi‘î’nin Edebî Yönü ve Dîvân’ının İncelenmesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
41. Yeniceli, Kenan. “İmam Şâfiî’nin Şiirlerinde Ahlâkî Değerler”. The Journal of Academic Social Science Studies 91 (2022), 315-334. DOI : 10.29228/JASSS.63068.
42. Yılmaz, İbrahim. “İmam Şâfî‘î Divânında Geçen Başlıca Şiir Temaları”. Ekev Akademi Dergisi 1/2 (1998), 303-319.
43. Zebîdî, Muhammed Murtazâ el-Huseynî. Tâcu’l-‘arûs min cevâhiri’l-Ḳâmûs. thk. Abduṣsabûr Şâhîn. 40 Cilt. Kuveyt: Maṭba‘atu Ḥukûmeti’l-Kuveyt, 2001.