Şiblî Nuʿmânî’nin Oryantalist Eleştirilere Karşı Savunma Stratejisi
Abstract
Bu makalede, 19. yüzyılda Hindistan’da yetişen ve Yeni İlm-i Kelâm’ın öncülerinden birisi olarak kabul edilen Şiblî Nuʿmânî’nin (1857-1914), oryantalistlerinin İslâm hakkındaki iddialarına karşı geliştirdiği metodolojik yaklaşımı ve cevap stratejisi incelenmektedir. Söz konusu yüzyılda Batı dünyası, bilim, siyaset, teknik, askeri, endüstriyel, ekonomik, kültürel ve düşünce alanlarında İslâm dünyası üzerinde belirgin bir üstünlük kurmuş; bu üstünlük İslâm dünyasında yalnızca teknolojik ilerleme ve reformlarla sınırlı kalmamıştır. Oryantalistlerin İslâm dini ve tarihi hakkındaki çalışmaları ve söylemleri Müslümanların zihinlerinde şüphe ve tereddütler uyandırmıştır. Onların İslâm’a yönelik eleştirileri, çoğu zaman önyargılı, indirgemeci ve çarpıtıcı bir söylem çerçevesinde şekillenmiştir. Bu söylem sayesinde İslâm’ın tarihsel, sosyal, siyasî ve kültürel birikimi bilinçli biçimde değersizleştirilmeye çalışılmıştır. Oryantalistlerin bu yaklaşımı, Müslüman aydınları yalnızca savunmacı refleksler geliştirmeye değil, aynı zamanda İslâm düşüncesini yöntemsel ve kavramsal açıdan yeniden inşa etmeye yönelten bir entelektüel süreci de tetiklemiştir. Bu dönemde oryantalist eleştirilere onların kendi ilmî yöntemleriyle karşılık verme sorumluluğunu üstlenen Müslüman âlimler ortaya çıkmıştır. Bu âlimlerden birisi de Hintli İslâm âlimi Şiblî Nuʿmânî’dir. O, yeni ilm-i kelâm meselesi üzerinde sistematik biçimde tefekkür eden İslâm düşünürlerinden biri olarak temayüz eder. Batı merkezli entelektüel meydan okumalar karşısında, birçok Müslüman âlim gibi Hindistan alt kıtasında kelâm ilminin yenilenmesini ilmî ve fikrî bir sorumluluk olarak telakki etmiş; İslâm’a ve Hz. Peygamber’e yönelik eleştiri ve saldırılara karşı kapsamlı bir ilmî mücadele yürütmüştür. Bu çerçevede Şiblî, oryantalist literatürü yakından incelemiş, söz konusu eserlerde ileri sürülen iddialara kendi yöntem ve argümanlarıyla cevap vermeye çalışmıştır. Şiblî’nin geliştirdiği yöntem, akıl–nakil ilişkisi, tarihsel bağlam ve eleştirel düşünce gibi unsurlar ekseninde klasik savunmacı kelâm anlayışının ötesine geçmiştir. Bu sayede bir yandan bilimsel yöntemleri kullanarak onlara reddiye yazmayı hedeflerken diğer yandan da İslâm medeniyetinin tarihsel gerçekliğini ve evrensel mesajlarını bilimsel bir zeminde açıklığa kavuşturmuştur. Böylece o, oryantalistlerin kullandığı modern ilmî yöntemler ekseninde metodolojik bir savunma geliştirmiştir. Makalede Şiblî Nuʿmânî’nin esas aldığı bu yöntemin irdelenmesinin yanında onun entelektüel mirası ve modern İslâm düşüncesine etkisine de değinilmekte, ayrıca İslâm düşüncesinin modern meydan okumalar karşısındaki dinamizmi de vurgulanmaktadır. Çalışmada literatür taraması ile birlikte sistematik tahlil ve değerlendirme yöntemlerinden yararlanılmıştır. Kaynak olarak Şiblî Nuʿmânî’nin eserlerinin Arapça ve Türkçe çevirileri esas alınmış, bunun yanında onun hakkında kaleme alınan Türkçe ve Arapça makalelerden de mümkün olduğunca istifade edilmiştir.
Keywords
Shiblī Nuʿmānī's Defence Strategy against Orientalist Criticism
Abstract
This article examines the methodological approach and response strategy developed by Shibli Nuʿmânî (1857–1914), who was raised in India in the 19th century and is considered one of the pioneers of the New Ilm-i Kelâm, against the claims of Orientalists regarding Islam. During that century, the Western world established a clear superiority over the Islamic world in the fields of science, politics, technology, military, industry, economics, culture, and thought; this superiority was not limited to technological progress and reforms in the Islamic world. The works and discourse of Orientalists on the Islamic religion and history have raised doubts and hesitations in the minds of Muslims. Their criticisms of Islam have often been shaped within a framework of biased, reductionist, and distorted discourse. Through this discourse, attempts have been made to consciously devalue Islam's historical, social, political, and cultural heritage. The Orientalists' approach has triggered an intellectual process that has led Muslim intellectuals not only to develop defensive reflexes but also to reconstruct Islamic thought methodologically and conceptually. During this period, Muslim scholars emerged who took on the responsibility of responding to Orientalist criticism using their own scientific methods. One of these scholars was the Indian Islamic scholar Shibli Nuʿmānī. He distinguished himself as one of the Islamic thinkers who systematically reflected on the new issue of ilm-i kalām. Faced with Western-centred intellectual challenges, like many Muslim scholars, he regarded the renewal of kalām science in the Indian subcontinent as an intellectual and ideological responsibility; he waged a comprehensive scholarly struggle against criticism and attacks directed at Islam and the Prophet Muhammad. In this context, Shibli closely examined Orientalist literature and attempted to respond to the claims put forward in these works using his own methods and arguments. The method developed by Shibli went beyond the classical defensive understanding of kalam, centred on elements such as the relationship between reason and tradition, historical context, and critical thinking. In this way, while aiming to write refutations using scientific methods on the one hand, he also clarified the historical reality and universal messages of Islamic civilisation on a scientific basis on the other. Thus, he developed a methodological defence based on the modern scientific methods used by Orientalists. The article examines the method adopted by Shibli Nuʿmânî, discusses his intellectual legacy and its impact on modern Islamic thought, and emphasises the dynamism of Islamic thought in the face of modern challenges. The study utilises systematic analysis and evaluation methods alongside a literature review. The Arabic and Turkish translations of Shibli Nuʿmânî's works were used as primary sources, and Turkish and Arabic articles written about him were also utilised as much as possible.
Keywords
