An Assessment on Ardhal al-ʿumur and Senescence in the Qurʾān

Abstract

Human beings pass through a series of life stages since birth.  These stages beginning at the infancy even in the mother’s womb are accompanied with a period extending to the senescence and the last stages of the life. Creation of human beings and various stages of the life are mentioned in the Qurʾān. Besides, it is referred to the senescence.  In addition to the expressions sheikh, shayb, ʽajūz and kibar indicating to the senescence, ardhal al-ʿumur is also pointed out in the Qurʾān in this regard. This article aims to identify in which context and meaning the wording regarding ardhal al-ʿumur and senescence are used in the Qurʾān and to reveal the relation between these terms. Since, the term ardhal al-ʿumur and senile dementia are directly correlated in the commentaries usually and the interpretations build the perception that these two expressions are almost synonyms.   Are ardhal al-ʿumur and dementia closely associated with each other? Are the other terms in the Qurʾān indicating to the senescence correlated with the dementia? Our study aims to explain the expression ardhal al-ʿumur in the Qurʾān in this regard. Furthermore, the other terms regarding the senescence expressed in the Qurʾān are reviewed in this respect.  

The Qurʾān tells the creation of human beings and refers to the various stages of their lives as well. The explanations beginning with the creation state the prenatal period, infancy and childhood, adolescence and adulthood of human beings. The Qurʾān refers to the senescence as well, the last stage of the life. In this regard, ardhal al-ʿumur, sheikh, shayb, ʽajūz and kibar are the terms in the Qurʾān associated with the senescence. Especially nowadays, the senescence is a considerable focus of the science, besides being mentioned in the Qurʾān.  This article discusses the subject scientifically as well.  The senescence is defined with various aspects since it expresses a period having physical, psychological and social dimensions. Furthermore, certain classifications regarding the senescence are made and physiological changes associated with the chronological age are more emphasized. It has been indicated that the senescence is divided into two: biological and chronological aging. According to this chronological aging is the same for everyone while biological aging varies from individual to individual. The senescence is acknowledged as the last development stage of the human life in terms of social sciences and considered as an on-going universal process between birth and death. Therefore, the senescence is interpreted relatively while the aging is interpreted universally. So, everyone gets old; however, the senescence means a life period varying from individual to individual. The senescence affects the individual both health-wise and psychologically, sociologically and economically.  In other words; the senescence, a tough period, is a phenomenon which deeply affects the human beings and all their characteristics making them exist.   

The senescence is addressed in the Qurʾān with various expressions. Ardhal al-ʿumur, foremost among these, is mentioned twice in the Qurʾān (al-Nakhl 16/70, al-Ḥac 22/5). The exegetes generally consider ardhal al-ʿumur as the physiological exhaustion of an individual due to aging and as the period when dementia is experienced. The characteristics of the stage called as ardhal al-ʿumur in the Qurʾān are explained with the following statement: turning into a person who does not know anything from the person who used to know many things. Just because of this sentence, ardhal al-ʿumur is construed with dementia. Are arzali’l-ʽumur and dementia directly interrelated? This article also reviews the other terms stated in the Qurʾān regarding the senescence from this aspect. 

Sheikh, another expression stated in the Qurʾān regarding the senescence, is mentioned four times (Hūd 11/72, Yūsuf 12/78, al-Qaṣaṣ 28/23, al-Muʼmin 40/67) and it is described with the word kabīr in two of them. The lexical meaning of sheikh is an old person in terms of age and appearance. Moreover, sheikh is used as an adjective to describe the individuals who have wisdom in customs.  So, the word sheikh both means an individual who is well on in life and is the expression of supremacy in terms of knowledge and experience.

Shayb, another expression stated in the Qurʾān regarding the senescence, is mentioned three times (Maryam 19/4, al-Rūm 30/54, al-Muzzammil 73/17) and means hair greying and describes a physiological change in the senescence. 

ʽAjūz stated in the Qurʾān for the senescence is mentioned in four different chapters (Hūd 11/72, al-Shuʽarā’ 26/171, al-Ṣāffāt 37/135, al-Dhāriyāt 51/29) and expresses incapacity of performing many actions. ʽAjūz is another expression in the Qurʾān meaning elderliness. The senescence is implied with this expression too; however, the dementia is not mentioned.

Kibar, the last wording associated with the senescence, is mentioned in six verses (al-Baqara 2/266; Āl-i-ʽImrān 3/40, Ibrāhim 14/39, al-Hicr 15/54, al-Isrā 17/23, Maryam 19/8). The word kibar means the senescence and physical power loss; nevertheless, is not interpreted as dementia.

To our knowledge, the explanations regarding the senescence and dementia in most of the commentaries cannot be corresponded in the Qurʾān as if they are synonyms.  This perception can be generated due to the statements pointing out the dementia in the lexical meaning of ardhal al-ʿumur.  It is understood in the light of the data acquired by today’s science that the dementia is not a natural result of the senescence but rather one of its risks, which is already proved by the fact that the science discusses the dementia separately from normal aging process.  Therefore, there is not a general picture of dementia including all elders. Thus, it is possible to define ardhal al-ʿumur as a later part of life which includes some elders and affects them physiologically, psychologically, sociologically, etc., in addition, they lose their mental faculties in that period.

Each expression regarding the senescence in the Qurʾān reveals the picture of the senescence pursuant to the integrity of the Qurʾān.

The senescence in the Qurʾān is an ineluctable reality. The fact that this period is clearly expressed in the verses aims that this reality can be perceived by human beings and they can be prepared for this period. Some problems that elders experience are also mentioned in the Qurʾān. When the other terms in the Qurʾān associated with the senescence apart from ardhal al-ʿumur are reviewed, it is seen that the aforementioned problems that may be observed at later ages are hair greying, bone diseases, incapability and weakness in doing some actions.

Today, there are various disciplines concerning the elders and the information obtained from these disciplines shows that these problems are a lot more than the ones mentioned in the Qurʾān. However, it is not expected that the Qurʾān discusses the facts as a science book since it is a holy book.

When ardhal al-ʿumur is evaluated in the light of scientific data, it appears as a sickness period when some elders experience mental problems such as dementia/blackout.  On the one hand, there will be elders who experience these problems; on the other hand, there will be some who do not.  All expressions regarding the senescence in the Qurʾān do not lead to the fact that the aging leads to the dementia directly.  

Ardhal al-ʿumur within the integrity of the Qurʾān expresses that senile dementia affects some individuals while it has not any impact on the others.  Therefore, ardhal al-ʿumur is one of the life stages affecting not every elder but some of them.  The fact that different terms are stated in the Qurʾān regarding the elders points out various aspects of the aging process creating different effects.  The second important reason why the aging is mentioned in the Qurʾān is to emphasize the value of the elders and the respect that should be showed to them. Besides, it is also underlined in the Qurʾān that the elders are so precious that they cannot be left alone socially and psychologically.  Furthermore, the elders are the individuals worthy of love and being valued.  Thus, it is suggested in the Qurʾān to love, respect and honour the elders and to live with them regardless of whether they will experience ardhal al-ʿumur or not.  Therefore, the human beings are reminded to look after the elders, esteem them materially and morally, as they deserve, and to act considering the characteristics of this period.  

Keywords

• Senescence in the Qurʾān,Old,Sheikh,Shayb,Dementia,Ardhal al-ʿumur,Sheikh,Shayb

Kur’an’da Erẕeli'l-ʽumur ve Yaşlılık Üzerine Bir Değerlendirme

Abstract

İnsan dünyaya geldiği andan itibaren birçok yaşam devresinden geçmektedir. Bebeklikte hatta anne karnında başlayan bu devreler yaşlılık ve ömrün son dönemlerine kadar uzayan bir süreci de beraberinde getirmektedir. Kur'an'da insanın yaratılışından ve hayatının çeşitli dönemlerinden söz edilmekle birlikte yaşlanmaya da atıflar yapılmaktadır.  Yaşlılığa işaret eden şeyḫ, şeyb, ʽacûz ve kiber tabirlerinin yanı sıra erẕeli’l-ʽumur da bu konuda Kur’an’da dikkatleri çekmektedir. Makalemiz erzeli'l-ʽumur ve yaşlılık ile ilgili lafızların Kur’an bünyesinde hangi bağlamlarda ve anlamlarda yer aldığını tespit etmeyi ve bu kavramlar arasındaki ilişkiyi ortaya koymayı hedeflemektedir.  Çünkü tefsirlerde çoğunlukla erẕeli’l-ʽumur kavramı ile yaşlılıkta bunama arasında doğrudan bir bağlantı kurulmakta ve yorumlar adeta bu iki tabirin eşanlamlı olduğu algısını oluşturmaktadır. Gerçekten erẕeli’l-ʽumur ve bunama birebir örtüşmekte midir? Ayrıca Kur’an’da geçen ve yaşlılığa işaret eden diğer kavramlar ile bunama arasında bir bağlantı kurulmakta mıdır? Çalışmamızda Kur'an'da geçen erzeli'l-ʽumur tabirinin bu bağlamda açıklanması amaçlanmaktadır. Bununla beraber Kur’an’da yaşlılık hakkında kullanılan diğer kavramlar da bu açıdan gözden geçirilmektedir.

Kur’an’da insanın yaratılışı anlatıldığı gibi onun yaşamının değişik kısımlarına da yer verilmekte,  yaratılış ile başlayan açıklamalar insanın doğum öncesini, bebeklik ve çocukluğunu, gençlik ve yetişkinliğini anlatmaktadır. Kur’an’da yaşam dönemlerinin en sonuncusu olan yaşlılığa da değinilmektedir. Bu bağlamda erzeli’l-ʽumur, şeyḫ, şeyb, ʽacûz ve kiber Kur’an’da kullanılan yaşlılık bağlantılı tabirlerdir. Yaşlılık Kur’an’da bahsedilmesinin yanı sıra özellikle günümüzde bilimsel anlamda üzerinde oldukça durulan bir konudur. Makalemizde konu bilimsel olarak da ele alınmıştır. Yaşlılık fiziksel, psikolojik ve sosyal boyutları olan bir dönemi ifade ettiğinden çeşitli açılardan ele alınarak tanımlanmaktadır. Ayrıca yaşlılık ile ilgili bir takım sınıflandırmalar yapılmakta ve bu konuda daha çok kronolojik yaşa bağlı fizyolojik değişimler vurgulanmaktadır. Yaşlanmanın biyolojik ve kronolojik olmak üzere ikiye ayrıldığı da belirtilmiştir. Buna göre kronolojik yaş herkes için aynı olmakla beraber biyolojik yaş kişiden kişiye değişim göstermektedir. Sosyal bilimler açısından ise yaşlılık insan hayatının son gelişim basamağı kabul edilmekte, yaşlanma doğum ile ölüm arasında devam etmekte olan evrensel bir süreç olarak görülmektedir. Bu nedenle yaşlılık göreceli fakat yaşlanma evrensel olarak değerlendirilmektedir. Böylece herkesin yaşlanması söz konusu olmakla birlikte yaşlılık kişiye göre değişen bir hayat dönemini dile getirmektedir. Yaşlılık sağlığı etkilediği gibi, psikolojik, sosyolojik ve ekonomik düzeyde de bireyi etkilemektedir. Başka bir ifadeyle zor bir süreç olan yaşlılık insanı var kılan bütün özelliklerini derinden etkileyen bir olgudur. 

Yaşlılık Kur’an’da çeşitli tabirlerle ele alınmaktadır. Bunların başında gelen erzeli'l-ʽumur Kur'an’da iki yerde geçmektedir. (en-Nahl 16/70- el-Hac 22/5) Müfessirler genellikle erzeli’l-ʽumuru yaşlılıktan dolayı kişinin fizyolojik olarak yıpranması ve bunamanın gerçekleştiği dönem olarak düşünmüşlerdir. Kur'an'da erzeli'l-ʽumur olarak adlandırılan dönemin özelliği bilirken hiçbir şey bilmez hâle gelmek ifadesiyle açıklanmaktadır. Zaten erzeli’l-ʽumura bunama anlamının verilmesinin temelinde bu cümle yatmaktadır. Acaba erzeli’l-ʽumur ve bunama birebir örtüşmekte midir? Bu makalede Kur’an’da yaşlılık hakkında kullanılan diğer kavramlar da bu açıdan gözden geçirilmiştir.

Kur’an’da yaşlılıkla ilgili olarak kullanılan bir diğer tabir olan şeyḫ dört yerde (Hûd 11/72, Yusuf 12/78, el-Kasas 28/23, el-Mü’min 40/67)geçmekte ve bunlardan ikisinde kebîr kelimesi ile nitelendirilmektedir. Şeyḫ sözlükte görünüş ve yaş itibariyle yaşlı olan kimse anlamına gelmektedir. Bununla beraber örfte ilmi çok olan kişiler hakkında da şeyḫ sıfatı kullanılmaktadır. Böylece şeyḫ kelimesi yaşı ilerlemiş olmakla beraber bilgi ve tecrübe bakımından bir üstünlüğün ifadesi olmaktadır.

Kur’an’da yaşlılık için kullanılan bir başka kelime olan şeyb de üç yerde (Meryem 19/4, er-Rûm 30/54, el-Müzzemmil 73/17) geçmekte olup saç ve saçın beyazlığı anlamına gelmekte ve yaşlılıktaki fizyolojik bir değişimi anlatmaktadır.

Kur’an’da yaşlılığı ifade etmek için kullanılan ʽacûz, dört ayrı surede (Hûd 11/72, eş-Şuarâ 26/171, es-Saffât 37/135, ez-Zâriyât 51/29) yer almakta ve işlerin birçoğunu yapmadaki acziyeti dile getirmektedir.  Kur’an’da acûz, yaşın büyüklüğünü anlatan bir diğer ifadedir. Bu tabir ile de yaşlılık kastedilmekte ancak bir bunamadan bahsedilmemektedir.

Yaşlılık ile irtibatlı lafızlardan sonuncusu olan kiber ise Kur’an’da altı ayette (el-Bakara 2/266; Âl-i-İmrân 3/40,  İbrâhim 14/39, el-Hicr 15/54, el-İsrâ 17/23, Meryem 19/8) geçmektedir. Kiber kelimesi yaşlılık ve fiziki güç kaybı ifade eden bir anlama sahip olmakla birlikte yine bunama ile ilişkili bir mana içermemektedir.

Tefsirlerin birçoğunda yaşlılık ve bunama ile bağlantılı yapılan açıklamalar kanaatimizce Kur’an’da karşılığını bulamamaktadır. Şöyle ki erzeli’l-ʽumur tabiri ile yaşlılıkta bunama eş anlamlı gibi algılanmaktadır. Erzeli’l-ʽumur kelimesinin sözlük anlamı içinde bunamaya işaret eden ifadelerin varlığı böyle bir algıya yol açmış olabilir. Günümüz biliminin ulaştığı veriler ışığında bunamanın yaşlılığın getirdiği tabii bir sonuç olmadığı ancak risklerinden biri olduğu anlaşılmaktadır. Zaten bilimin bunamayı normal yaşlanma sürecinden ayrı ele alması bunu göstermektedir.  Dolayısıyla tüm yaşlıları içine alan genel bir bunama tablosu ortaya çıkmamaktadır. Böylece erzeli’l-ʽumuru; bazı yaşlıları içine alan, aklî melekelerde kayıpların yaşandığı ve kişileri fizyolojik, psikolojik, sosyolojik vb. birçok yönden etkileyen ileri hayat dönemi olarak tanımlamak mümkündür.

Kur’an’da yaşlılık ile ilgili tabirlerin her biri Kur’an’ın bütünlüğü çerçevesinde bir yaşlılık resmi ortaya çıkarmaktadır.

Kur’an’da yaşlılık kaçınılması mümkün olmayan bir realitedir. Ayetlerde bu dönemin açıkça belirtilmesi insanın bu gerçeği kabul etmesine ve o döneme hazırlanmasına yöneliktir. Kur’an’da yaşlıların karşılaşacağı bazı problemlere de değinilmektedir. Kur’an’da yer alan erzeli’l-ʽumur dışındaki yaşlılık ile ilişkili diğer kavramlar incelendiğinde değinilen hususların ileri yaşlardaki kişilerde gözlemlenebilen saç beyazlaması, kemik rahatsızlıkları, birtakım işlerini yapmada yetersizlikler ve güçsüzlükler olduğu görülmektedir.

Bugün yaşlılar ile ilgilenen çeşitli bilim dalları vardır ve onların ulaştığı bilgiler bu sorunların Kur’an’da değinilenlerden çok daha fazla olduğunu göstermektedir. Ancak Kur’an ilahi bir kitap olduğundan bir bilim kitabı gibi olgulara yaklaşması beklenemez.

Erzeli’l-ʽumur bilimsel veriler ışığında değerlendirildiğinde bazı yaşlıların bunama/şuur kaybı gibi zihinsel anlamda sıkıtılar yaşayacağı bir hastalık dönemi olarak karşımıza çıkmaktadır.  Bunu tecrübe edecek yaşlılar olacağı gibi etkilenmeyenler de olacaktır. Kur’an’da geçen yaşlılık ile ilgili tüm tabirler de yaşlanmanın doğrudan tamamen bunamayı getirdiği sonucuna götürmemektedir.

Kur’an bütünlüğü içerisinde erzeli’l-ʽumur yaşlılıkta bunamanın bazı kişileri etkilemekle beraber bir kısmını içine almadığını anlatmaktadır. Dolayısıyla erzeli’l-ʽumur her yaşlıyı değil ama bir kısmını etkileyen yaşam dönemlerinden biridir. Kur’an’da yaşlılar ile ilgili farklı kavramların kullanılması da yaşlanma sürecinin değişik etkilere yol açan çeşitli yönlerine dikkat çekmektedir. Kur’an’da yaşlanmadan bahsedilmesinin ikinci önemli sebebi yaşlı insanın taşıdığı değere ve ona gösterilmesi gereken itibara işaret etmektir. Ayrıca yaşlıların psikolojik ve sosyal açıdan tek başlarına bırakılmayacak kadar değerli oldukları da Kur’an’da altı çizilen konulardandır. Zira Kur’an’a göre yaşlılar sevgi ve değere layık bireylerdir. Dolayısıyla Kur’an’da gerek erzeli’l-ʽumurla karşılaşacak olsun gerekse bu dönemle karşılaşmayacak olsun yaşlılara sevgi, saygı ve hürmet gösterip onlarla birlikte bir hayat sürdürülmesi öngörülmektedir. İşte bu yüzden insana yaşlılarına sahip çıkıp onlara maddî-manevî hak ettikleri değeri verme yükümlülüğünde olduğu ve bu dönemin özelliğini dikkate alarak hareket etmesi hatırlatılmaktadır.   

Keywords

• Kur’an’da Yaşlılık,Yaşlı,Erẕeli’l-ʽumur,Şeyḫ,Şeyb,Bunama

References

1. Akyar, İmatullah. "Demanslı Hasta Bakımı ve Bakım Modelleri". Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Dergisi 18, sy. 2 (2011): 79-88.
2. Alzheimer Vakfı. "Alzheimer Hastalığı". Erişim Haziran 2016. http://alz.org.tr/alzheimer-hastaligi
3. Beğer, Tanju. "Yaşlanma ve Yaşlılık". Geriatrik Hasta ve Sorunları Sempozyumu. İstanbul: errahpaşa Tıp Fakültesi Yayınları. (1998): 9-13.
4. Beğer, Tanju. Yavuzer, Hakan. "Yaşlılık ve Yaşlılık Epidemiyolojisi". Klinik Gelişim Dergisi 25, sy. 3, (2012): 1-3.
5. Beşer, Faruk. İslam ve Yaşlılık Sorunu. Özveri Dergisi. (2005). Erişim Haziran 2016, http://www.ozida.gov.tr/default20.aspx?menu=ozveri&sayfa=ov4/ov4islamveyasli.
6. Beydâvî, Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envâru't-Tenzîl ve Esrâru’t-Te’vîl. 5 cilt. Beyrut: 2001.
7. Bilmen, Ömer Nasûhi. Kur’an-ı Kerim’in Türkçe Meali Âlisi ve Tefsiri. 8 cilt. İstanbul: 1985.
8. Buhârî, Ebu Abdullah Muhammed b. İsmail. es-Sahîh. 7cilt. Beyrut: Dâru’l-kütüb.

9. Bursevî, İsmail Hakkı. Tefsîru Rûhi’l-Beyân. 10 cilt. Dersaadet: Osmaniye Matbaası: 1331.
10. Büken, Nüket. Büken, Erhan. "Yaşlanma Olgusu Ve Tıp Etiği". Turkish Journal of Geriatrics Geriatri 6, sy. 2 (2003):75-79.
11. Cevherî, İsmail b. Hammâd. es-Sıhâh Tâcü’l-Lüga ve Sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdulgafur Attar. 7 cilt. Beyrut: 1984.
12. Clark, David G. Cummings. Jeffrey L. "Demans Tanısı ve Tedavisi: Bir Güncelleştirme". çev. Levent Sevinçok. Demans Dergisi 3, sy.1 (2003): 21-29.
13. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’as es-Sicistânî. thk. Muhammed Abdülaziz el-Halidî. es-Sünen. 3cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
14. Ebussuûd, b. Muhammed. İrşâdü’l-Akli’s-Selîm ilâ Mezâye’l-Kur’ani’l-Kerîm. thk. Abdülkadir Ahmed Ata. 5 cilt. Riyad: Mektebetü’s-saʽâde.
15. Esed, Muhammed. Kur’an Mesajı. İstanbul: İşaret Yayınları, 1999
16. el-Fîrûzâbâdî, Muhammed b. Yakûb. el-Kâmûsu’l-Muhît. 4 cilt. Beyrut:1996.
17. Güler, Çağatay. "Yaşlılıkta Tanımlar ve Yaşlılık Üstüne Söylenenler". Turkish Journal of Geriatrics Geriatri 1, sy. 2 (1998): 105.
18. Güngör, Özcan. "Yaşlılık ve Din". Din Sosyolojisi El Kitabı içinde, 253-267. Ankara: y.y., 2012.
19. Halil, Meltem. Cankurtaran, Mustafa. "Geriatrik Hastaya Yaklaşım". Türkiye Klinikleri J Med Sci 28 (2008): 262-266.
20. İbn Âşûr, Muhammed Tahir. Tefsîru’t-Tahrîr ve’t-Tenvîr. 30 cilt. Tunus: Dâru’t-Tunusiyye, 1984.
21. İbn Düreyd, Ebu Bekir Muhammed b. Hasan. Kitâbü Cemhereti’l-Lüga. 4 cilt. Haydarâbâd: y.y., 1344.
22. İbn Fâris Ebu’l-Hüseyin Ahmed. Mu’cemü Mekâyisi’l-Lüga. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. Dâru’l-fikr: 1979.
23. İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail. Tefsîru’l-Kur’ani’l-Azîm. 15 cilt. Kahire: 2000.
24. İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezid el-Kazvînî. es-Sünen. Riyad: Beytü’l-efkari’d-devliyye, t.y.
25. İbn Manzûr, Cemâleddin Muhammed b. Mükerrem. Lisânü'l-Arab. 15 cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, t.y.
26. İlgar, Lütfü. İlgar, Şengül. Yaşlılık Dönemi ve Yaşlının Gelişim Görevleri. Hasan Ali Yücel Eğitim Fakültesi Dergisi 1, sy. 7 (2007): 147-156.
27. el-İsfehânî Râgıb, el- Müfredât fî Garîbi’l-Kur’an. thk., Muhammed Seyyid. Beyrut: Dâru’l maʽrife, t.y.
28. İşleğen, Çetin. Yaşlılarda Fizik Aktivite Ve Hastalıklara Etkisi – II. Ege Tıp Dergisi/Ege Journal of Medicine 54, ek sy. (2015): 29-34.
29. Kılavuz, Mehmet Akif. "Yaşlanma Sürecinin Dinî Gelişime Etkileri". Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 14, sy. 2 (2005): 97-112.
30. Koç, Mustafa. "Gelişim Psikolojisi Açısından Yaşlılık Döneminde Bireysel Ve Ruhsal Gelişim". Ekev Akademi Dergisi 8, sy. 19 (2004): 77-90.
31. Koç, Mustafa. "Gelişim Psikolojisi Açısından Yaşlılık Döneminde Ruhsal Gelişim". Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy. 12 (2002): 287-304.
32. Köylü, Mustafa. "Yetişkinlik Dönemi Eğitimi ve Problemleri". Yetişkinlik Dönemi Eğitimi ve Öğretiminin Genel Özellikleri içinde, 85-112. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2006.
33. Kurt, Gökhan. Beyaztaş, Fatma Yücel. Erkol, Zerrin. "Yaşlıların Sorunları ve Yaşam Memnuniyeti", Adli Tıp Dergisi/Turkish Journal of Forensic Medicine 24, sy. 2, 32-39.
34. Mâverdî, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed. en-Nüket ve’l-Uyûn. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ʽilmiyye.
35. Müslim, Ebu’l-Huseyn b. Haccâc. es-Sahîh. Riyad: 1998.
36. en-Nesefî, Ebu’l-Berekât Abdullah b. Ahmed b. Muhammed. Medâriku’t-Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl. 3 cilt. Beyrut: Dâru’l-kelimi’ṭ-ṭayyib: 1998.
37. Öz, Fatma. Yaşamın Son Evresi: Yaşlılık Psikososyal Açıdan Gözden Geçirme. Kriz Dergisi 10, sy. (2): 17-28.
38. er-Râzî, Muhammed b. Ömer Fahreddin. Mefâtîhu’l-Gayb. 32 cilt. Beyrut: Dâru’l-fikr, 1981.
39. Sancaklı, Saffet. "Hadislerde "Yaşlılık Olgusunun" Değerlendirilişi ". Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10, sy. 1 (Haziran 2006): 49-71.
40. es-Semerkandî, Ebu’l-Leys Nasr b. Muhammed. Bahru’l-Ulûm. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ʽilmiyye, 1993.
41. Sözen, M. Şevki. Elmas, İmdat. "Yaşlılık ve Adlî Tıbbî Sorunlar". Klinik Gelişim Dergisi, Geriatrik Hasta ve Sorunları Özel Sayısı 17, sy. 2 (2004): 9-15.
42. eş-Şenkîtî, Muhammed Emin. Edvâü’l-Beyân fî Îzâhi’l-Kur’ani bi’l-Kur’an. 9 cilt. Mekke: Dâru ʽâlemi’l- fevâid, 1426.
43. et-Taberî, Ebu Cafer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-Beyân An Te’vil-i Âyi’l- Kur’an. 26 cilt. Kahire: 2001.
44. et-Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ. es-Sünen. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2005.
45. Topçuoğlu, Esen Saka. Selekler, Kaynak. "Alzheimer Hastalığı". Turkish Journal of Geriatric 1, sy.2 (1998): 63-67.
46. Tümerdem, Yıldız." Gerçek Yaş (Real Age)". Turkish Journal of Geriatrics 9, sy. 3 (2006): 195-196.
47. Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 10 cilt. Ankara: Akçağ Yayınları, 2015.
48. Yertutan, Canan. "Yaşlılıkta Ortaya Çıkan Fiziksel Değişiklikler". Aile ve Toplum 1, sy. 2 (1991): 63-66.
49. ez-Zebidî, Muhammed Murtazâ el-Hüseynî. Tâcul-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs. 40 cilt. Kuveyt: et-Türâsü’l-ʽArabî, 2001.
50. ez-Zeccâc, Ebû İshak İbrahim b. es-Serî. Meâni’l-Kur’an ve İrâbüh. 5 cilt. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, 1988.
51. ez-Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Cârullah Mahmud b. Ömer. el-Keşşâf An Hakâiki Gavâmidi’t-Tenzîl ve Uyûni’l-Ekâvîl fî Vücûhi’t-Te’vîl. 6 cilt. Riyad: y.y., 1998.
52. ez-Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Cârullah Mahmud b. Ömer. Esâsul Belâga. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye,1998.
53. ez-Zühaylî, Vehbe. Tefsîru’l-Vasît. 3 cilt. Dımeşk: Dâru’l-fikr, 2001.