IRAK TÜRKMEN ŞAİRİ FELEKOĞLU’NUN ŞİİRLERİNDE TOPLUMSAL ELEŞTİRİ VE NASİHATLER

Abstract

Bu çalışmada, 20. yüzyıl Irak Türkmen edebiyatının en velut ve etkili şahsiyetlerinden biri olan Felekoğlu’nun (Mahmut Seyyit Ali) şiir dünyası, toplumsal eleştiri ve didaktik söylem bağlamında irdelenmektedir. 1929 yılında Telafer’de doğan ve erken yaşta hayata atılarak kendi kendini yetiştiren şair, hem köklü klasik divan şiiri geleneğini hem de yerel halk şiiri unsurlarını (özellikle cinaslı hoyratları) eserlerinde ustalıkla birleştirmiştir. Bu ustalığın yanı sıra onun şiirleri, şiirin toplumsal bilinçlenme ve ahlaki sorumluluk aracı olarak nasıl kullanıldığının da bir örneğidir. Şairin uzun yıllar sağlık memuru olarak görev yapması, toplumsal gözlem gücünü ve “gerçekçilik” akımına olan bağlılığını besleyen önemli bir unsurdur. Makalenin odak noktalarından ilki, şairin toplumsal aksaklıklara yönelttiği eleştirilerdir. Felekoğlu; cehalet, batıl inançlar ve hurafelere karşı rasyonel bir duruş sergilemiştir. Özellikle Falcıya İnandılar Karaya Boyandılar şiirinde, tıbbi tedavi yerine karanlık odalarda yalan uyduran falcılara sığınan bir ailenin yaşadığı dram üzerinden bilimin ve tıbbın önemini vurgulamıştır. Şair ayrıca, dinin özünü anlamadan şekilci davrananları, sahte dindarları ve hakikati anlamayan bağnazları da sert bir dille yerer. Toplumsal eleştiri bağlamında ele alınan bir diğer tema ise sosyal adaletsizlik ve sınıfsal ayrımlardır. Felekoğlu, lüks içinde yaşayan zenginlerin yoksul halkın sefaletine ve hastaların feryadına karşı duyarsızlığını betimlemiştir. Ona göre adalet, toplumsal huzurun temeli, zulmü önleyen ve ruhlara ferahlık veren şirin bir şerbettir. Şair, adalet hakkının kılıçtan üstün olduğunu söyleyerek hukukun üstünlüğünü kaba kuvvetin önüne koyar. Makalenin ikinci ana bölümünde Felekoğlu’nun didaktik yönü ve nasihatleri incelenmektedir. Özellikle gençlere hitap eden şair; çalışmayı, bir meslek (hüner) edinmeyi ve ilim yolunda ilerlemeyi teşvik eder. Hünermend Ol şiirinde hüneri, insanı karanlıktan kurtaran bir ışık, cehaleti kovan bir güneş ve düşmana karşı bir kalkan olarak tanımlar. Zaman yönetimi ve disiplinli çalışma da şairin vazgeçilmez öğütleri arasındadır. İnsanın ömrünü boşa geçirmemesi gerektiğini, zamanın bulut gibi geçen geri dönülemez bir sermaye olduğunu vurgular. Sonuç olarak Felekoğlu, gelenekten kopmadan çağının sorunlarına ayna tutan, Irak Türkmen toplumunun entelektüel dönüşümünde aktif rol alan bir “halk filozofu” olarak düşünülebilir. Bu çalışmayla Felekoğlu’nun toplumsal eleştiri ve nasihat içeren şiirleri örnek gösterilerek Irak Türkmen şairlerinin yaşadıkları toplumun sorunlarına kayıtsız kalmadıkları, toplumun daha düzenli, ahlaklı ve refah içerisinde olması için kalemleriyle, fikirleriyle topluma yön vermeye gayret ettikleri gösterilmeye çalışılmıştır. Ayrıca bu çalışmanın Irak Türkmen edebiyatı üzerine yapılacak bundan sonraki kapsamlı araştırmalara da katkı sağlaması amaçlanmıştır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi tekniğiyle hazırlanmıştır. Şair hakkında çok fazla çalışma bulunmamaktadır ve şair, şiirlerini hayattayken kitaplaştırmamıştır. Bununla beraber şiirlerinin büyük bir kısmı diğer araştırmacı ve şairler tarafından ses kayıtları deşifre edilerek yaşlılığında veya vefatından sonra yazıya aktarılmıştır. Ayrıca Husham Ibrahım Sulaıman tarafından şair hakkında bir doktora tezi yapılmıştır. Dolayısıyla çalışmanın veri seti oluşturulurken Felekoğlu’nun şiirlerini içeren bu eserler ve doktora tezi temel başvuru kaynağımız olmuştur.

Keywords

• Irak Türkmen Edebiyatı
• Felekoğlu
• Toplumsal Eleştiri
• Nasihat
• Gerçekçilik

SOCIAL CRITICISM AND ADMONITIONS IN THE POEMS OF IRAQ TURKMEN POET FELEKOĞLU

Abstract

This study examines the poetic world of Felekoğlu (Mahmut Seyyit Ali), one of the most prolific and influential figures of 20th-century Iraqi Turkmen literature, within the context of social criticism and didactic discourse. Born in Tal Afar in 1929, the self-taught poet masterfully synthesized the deep-rooted traditions of classical Divan poetry with elements of local folk literature, particularly the cinaslı hoyrat (paronomastic quatrains). Beyond this artistic mastery, his poetry serves as a prime example of utilizing literature as a vehicle for social consciousness and moral responsibility. The poet’s long tenure as a healthcare official significantly bolstered his power of social observation and his commitment to literary realism. The primary focus of this article is the poet’s critique of social malpractices. Felekoğlu maintained a rational stance against ignorance, superstition, and dogmatic beliefs. Notably, in his poem Falcıya İnandılar Karaya Boyandılar (They Believed the Fortune Teller and Were Shrouded in Black), he underscores the vital importance of science and medicine through the tragedy of a family that seeks refuge in the fabrications of charlatans instead of professional medical treatment. Furthermore, the poet harshly denounces religious formalists, hypocrites, and bigots who fail to grasp the true essence of faith. Within the framework of social criticism, he also addresses social injustice and class distinctions, depicting the indifference of the wealthy toward the misery of the poor and the cries of the sick. For Felekoğlu, justice is the cornerstone of social peace a sweet sherbet that prevents oppression and brings serenity to the soul. By asserting that the right of justice is superior to the sword, he prioritizes the rule of law over brute force. The second part of the article analyzes Felekoğlu’s didacticism and his admonitions. Directly addressing the youth, the poet encourages labor, the mastery of a craft (hüner), and the pursuit of knowledge. In the poem Hünermend Ol (Be a Master of Craft), he defines skill as a light that rescues humanity from darkness, a sun that dispels ignorance, and a shield against adversaries. Time management and disciplined work are also among his indispensable counsels; he emphasizes that life must not be squandered, as time is an irreversible capital that passes like a cloud. Consequently, Felekoğlu can be regarded as a “folk philosopher” who reflected the problems of his era without severing ties with tradition, playing an active role in the intellectual transformation of the Iraqi Turkmen community. This study demonstrates that Iraqi Turkmen poets do not remain indifferent to societal problems; instead, they strive to guide their community toward a more ethical and prosperous state through their intellectual and literary output. The research was conducted using document analysis, a qualitative research method. Due to the scarcity of existing studies and the lack of publications during the poet's lifetime, this study relies on transcriptions of voice recordings and the doctoral dissertation by Husham Ibrahim Sulaiman. Consequently, these works containing Felekoğlu’s poems and the doctoral thesis served as our primary reference sources in creating the study’s data set.

Keywords

• Iraq Turkmen Literature
• Felekoğlu
• Social Criticism
• Advice
• Realism

References

1. Abdulghni, Y. S. (2023). A study of the concept of the nation and the homeland in the poetry of the Iraqi Turkmen poet Mahmoud Saidali Falikoglu. Journal of the College of Languages, 48, 168–185.
2. Akkoyunlu, Z. ve Saatçi, S. (1991). Irak muasır Türk şairleri antolojisi. Kültür Bakanlığı Yayınları.
3. Alshebly, D. (2020). Telaferli Türkmen şairler [Yüksek Lisans Tezi]. Karabük Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
4. Benderoğlu, A. (2007). Felekoğlu şiirler: Açıl dilim açıl dilim. Türkmen Kardeşlik Ocağı.
5. Cansız Aktaş, M. (2014). Nitel veri toplama araçları. M. Metin (Ed.), Kuramdan uygulamaya eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (s. 337–374). Pegem Akademi.
6. Demircioğlu, H. ve Allevoğlu, F. (2011). Felekoğlu hakkında yazılan şiirler. Irak Türkmen Cephesi Yasal Komuta Yayınları.
7. Hürmüzlü, H. (2003). Kerkük Türkçesi sözlüğü. Kerkük Vakfı Yayınları.
8. Kuşçuoğlu, A. (1983). Gerçekçilik şairi Felekoğlu. Türkmen Kardeşlik Ocağı.

9. Küzeci, Ş. (2006). Kerkük şairleri (Cilt 1). Kültür Bakanlığı.
10. Küzeci, Ş. (2010). Telafer şairleri. Türkmeneli Vakfı Kültür Merkezi Yayınları.
11. Küzeci, Ş. (2019). Felekoğlu “Açıl dilim açıl”: Hayatı ve şiirleri. Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY).
12. Küzeci, Ş. (2023). Irak’ta çağdaş Türk edebiyatı. Kerkük Gazetesi. https://kerkukgazetesi.com/irakta-cagdas-turk-edebiyati/ (Erişim Tarihi: 20 Ocak 2025).
13. Parçabağlı, İ. (2016). Felekoğlu şiirler I. El-Emir Yayınevi.
14. Parçabağlı, İ. (2025). Vatan şairi Felekoğlu: Şiirler. Qani Matbaası.
15. Saatçi, S. (1993). Felekoğlu. Irak “Kerkük” Türk edebiyatı: Türkiye dışındaki Türk edebiyatları antolojisi. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/11266,felekoqlupdf.pdf?0 (Erişim tarihi: 2 Şubat 2026).
16. Saatçi, S. (1997). Kerkük güldestesi. Kerkük Vakfı Yayınları.
17. Sulaiman, H. I. (2021). Irak Türkmen şairi Felekoğlu ve şiirleri üzerine bir inceleme [Doktora tezi]. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Şakir, M. B. (2008). Irak’ta 20. asır Türkmen edebiyatı. Kerkük Vakfı.
19. Şenel, Ş. ve Sayhood, A. (2009). 1920 Telafer ayaklanması. Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi, 6(1), 157–169.