KUTADGU BİLİG’DE MUTLULUK KAVRAMININ KAYNAKLARI

Abstract

İslami dönem Türk edebiyatının ilk yapıtı Kutadgu Bilig üzerinde bugüne kadar dil, edebiyat, tarih, felsefe, sosyoloji, ilahiyat, psikoloji, siyaset bilimi, kamu yönetimi, tıp gibi farklı alanlarda birçok yerli ve yabancı çalışma yapılmıştır. Kutadgu Bilig, aynı zamanda edebiyatımızın ilk siyasetnamesi ve buna bağlı olarak ilk nasihatnamesidir. Daha sonraki dönemlerde edebiyatımızda çok sayıda siyasetname ve nasihatname yazılmıştır. Ancak Kutadgu Bilig’in karşılıklı konuşmalarla örülü alegorik bir öykü biçiminde oluşturulması onu diğerlerinden ayıran özgün yönüdür. Kutadgu Bilig adını günümüz Türkçesine “Mutluluk Vermesi Gereken Bilgi” olarak aktarabiliriz. Tamamen Türkçe sözcüklerden oluşan Kutadgu Bilig adı hem döneminde hem de sonrasında yazılan tarihî metinlerimizde, bir daha hemen hemen hiçbir Türkçe yazılmış yapıtta göremediğimiz bir Türkçecilik örneğidir. Kut ve ondan türeyen kutad- sözcüklerine daha önce yazılmış Eski Türkçe metinlerde sıkça karşılaşmamıza karşın kutad- eyleminden türeyen kutadgu sözcüğüne söz konusu yapıtla birlikte ilk kez karşılaşıyoruz. Yine metnimizde, kut sözcüğünün, daha önceki dönemlerde kullanılan ‘baht, talih, Tanrı tarafından verilen devlet yönetme gücü’ anlamlarının dışında, ‘saadet/mutluluk’ anlamı ile karşılandığını da görüyoruz. Yusuf Hâs Hâcip’in yapıtında başka Türkçe köklerden yeni sözcükler türettiğini de biliyoruz. Yusuf Hâs Hâcip dilimize yeni kavramlar kazandırmakla kalmamış, birtakım felsefi konuları edebî yapıtlarımızın konusu hâline getirmiştir. Mutluluk kavramı ile birlikte ortaya atılan adalet, akıl, bilgi, erdem gibi başlıca kavramlar daha sonraki siyasetnamelerimizde de benzerini göremediğimiz felsefi bir boyutta ele alınmıştır. Çalışmamızın çıkış noktasını şairin bu tercihleri oluşturmuştur. Yusuf Hâs Hâcip’in yapıtını kurgularken ona ad olarak da verdiği mutluluk kavramını herhangi bir etki dolayısıyla yazmış ise bu etkinin nereden kaynaklanmış olabileceği sorusu araştırmamızın esasını teşkil etmektedir. Bu konuda kimi araştırmacılar 11. yüzyılda Türklerin yaşadıkları coğrafi bölge itibariyle karşılaştıkları Çin, İran, Hint kültürlerini işaret ediyorsa da kimi araştırmacılar doğrudan ya da dolaylı olarak Eski Yunan kaynaklarını göstermektedir. Biz de bu konuda başta mutluluk olmak üzere çeşitli felsefi kavramlara geliştirilen ortak bakış açılarından hareketle Eski Yunan etkilerinin olabileceğini düşünüyoruz. Çalışmamızda nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Buna bağlı olarak kuram oluşturma araştırma deseninde, doküman incelemesi veri toplama yöntemi ile veriler toplanmıştır. Topladığımız bu veriler, tümdengelimci ve tümevarımcı analiz yöntemlerinin birlikte kullanılması ile oluşturulan bir karma analiz yolu ile çözümlenmiştir.

Keywords

• Kutadgu Bilig
• Yusuf Hâs Hâcip
• Mutluluk
• Kut
• Eski Yunan Düşünürleri
• Karahanlı Türkçesi
• Eski Türkçe

THE SOURCES OF THE CONCEPT OF HAPPINESS IN KUTADGU BILIG

Abstract

Kutadgu Bilig, the first work of Turkish literature produced in the Islamic period, has been the subject of numerous national and international studies in such fields as linguistics, literature, history, philosophy, sociology, theology, psychology, political science, public administration, and medicine. It is also the first siyasetname in Turkish literature and, accordingly, the first nasihatname. Although many works of siyasetname and nasihatname were composed in later periods, Kutadgu Bilig is distinguished from them by its unique composition as an allegorical narrative structured through dialogues. The title Kutadgu Bilig may be rendered into modern Turkish as “the knowledge that should bring happiness.” Consisting entirely of Turkish words, this title represents a remarkable example of linguistic purism, one rarely encountered again in later historical Turkish texts. Although the word kut and the verb kutad- derived from it appear frequently in earlier Old Turkic texts, the form kutadgu, derived from the verb kutad-, appears for the first time in this work. In addition, the word kut is used in the text not only in its earlier meanings of “fortune,” “fate,” and “the divinely granted power to rule,” but also in the sense of “happiness” or “bliss.” Yusuf Khāṣ Ḥājib thus not only introduced new concepts into Turkish, but also made philosophical issues the subject of literary expression. Alongside happiness, such central concepts as justice, reason, knowledge, and virtue are treated in a philosophical dimension not observed to the same extent in later siyasetname texts. The point of departure of this study is precisely these choices made by the author. If Yusuf Khāṣ Ḥājib constructed his work under the influence of the concept of happiness, which he also adopted as its title, then the question of the source of this influence constitutes the central problem of this research. While some scholars point to the Chinese, Persian, and Indian cultures encountered by the Turks in the geographical context of the eleventh century, others refer directly or indirectly to ancient Greek sources. This study argues that Kutadgu Bilig may also have been influenced by ancient Greek philosophy, particularly in light of the shared approaches to such philosophical concepts as happiness, justice, reason, knowledge, and virtue. This study employs a qualitative research method. Within the framework of grounded theory, the data were collected through document analysis and examined through a hybrid analytical model combining deductive and inductive methods.

Keywords

• Kutadgu Bilig
• Yusuf Hâs Hâcip
• Happiness
• Kut
• Ancient Greek Philosophy
• Karakhanid Turkic
• Old Turkic

References

1. Alberts, O. (1985). Bir Türk lehçesi olan Uygurca ile yazılmış Kutadgu Bilig'in (1069-70) şairi: İbn Sînâ'nın bir öğrencisi (M. Türker Küyel, Haz.). Erdem, 1(1), 217-230.
2. Arat, R. R. (1974). Yûsuf Has Hâcib Kutadgu Bilig II: Çeviri (2. bs.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
3. Arat, R. R. (1991). Kutadgu Bilig I: Metin (3. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Arsal, S. M. (2014). Türk tarihi ve hukuk. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
5. Arslan, M. (1986). Eski Türk devlet anlayışı ve Kutadgu Bilig. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, I(1), 100-111.
6. Ayazlı, Ö. (2009). Altun Yaruk Sudur vı. kitap [Doktora Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. Barthold, V. V. (2017). Orta Asya Türk tarihi (3. bs.). Divan Kitap.
8. Barthold, V. V. (2021). Moğol istilasına kadar Türkistan (5. bs.) (H. D. Yıldız, Haz.). Kronik Kitap.

9. Barthold, W. (2022). İslam medeniyeti tarihi (3. bs.) (M. F. Köprülü, Çev.). Alfa.
10. Bombaci, A. (1953). Kutadgu Bilig hakkında bazı mülâhazalar. 60. Doğum Yılı Münasebetiyle Fuad Köprülü Armağanı: Melanges Fuad Köprülü (s. 65-75). Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
11. Brockelmann, C. (1942). Yusuf Has Hacip. Kutadgu Bilig tıpkıbasım I (Viyana nüshası) (s. 135-136). Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Caferoğlu, A. (2000). Türk dili tarihi II (4. bs.). Enderun Kitabevi.
13. Çağatay, S. (1968). Kutadgu Bilig'de Odgurmış'ın kişiliği. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 15, 39-49.
14. Çağatay, S. (1970). Kutadgu Bilig'de Ögdülmiş. Türk Kültürü, IX(98), 95-111.
15. Cahun, L. (2006). Asya Tarihine giriş kökenlerden 1405'e, Türkler ve Moğollar (S. İ. Kaya, Çev.). Seç Yayın Dağıtım.
16. Çetin, E. (2012). Altun Yaruk yedinci kitap. Karahan Kitabevi.
17. Çetin, E. (2017). Altun Yaruk sekizinci kitap. Karahan Kitabevi.
18. Cevizci, A. (2015). Felsefe tarihi Thales'ten Baudrillard'a (6. bs.). Say.
19. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Clarendon Press.
20. Dankoff, R. (2016). Yûsuf Has Hacib, Devlet Olma Bilgisi (Kutadgu Bilig): Türk-İslam Tarzı Siyasetname (A. Ç. Çabuk, Çev.). G. S. Yüksekkaya (Haz.), Yûsuf Has Hâcib ve ölümsüz eseri Kutadgu Bilig (s. 27-50). Kırgısiztan-Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları.
21. Deniz, S. (2000). Kutadgu Bilig ve Türk mesnevî edebiyatındaki yeri. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (1), 23-38.
22. Dilâçar, A. (2003). Kutadgu Bilig incelemesi (4. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2018). Dîvânu Lugâti't-Türk giriş, metin, çeviri, notlar, dizin (3. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
24. Ergin, M. (2018). orhun abideleri (52. bs.). Boğaziçi Yayınları.
25. Fârâbî. (2015). İdeal devlet el-medinetü'l fâzıla (6. bs.) (A. Arslan, Çev.). Divan Kitap.
26. Frye, R. N. (1965). Bukhara: The medieval achievement. University of Oklahoma Press.
27. Gabain, A. v., & G. R. (1934). Türkische Turfan texte VI: Das buddhistische Sûtra Säkiz Yükmäk. Verlag der Akademie der Wissenschaften.
28. Gulcalı, Z. (2015). Altun Yaruk Sudur x. kitap (metin-çeviri-açıklamalar-sözlük) [Doktora Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Güncel Türkçe Sözlük (2025). https://sozluk.gov.tr/
30. Hançerlioğlu, O. (1989). Felsefe sözlüğü (7. bs.). Remzi Kitabevi.
31. Hartmann, M. (1942a). Kutadgu Biliğ'in şekline dair. Kutadgu Bilig tıpkıbasım I (Viyana nüshası) (s. 124-126). Türk Dil Kurumu Yayınları.
32. Hartmann, M. (1942b). Kutadgu Bilig’in vezni meselesi (İ. N., Çev.). Kutadgu Bilig tıpkıbasım I (Viyana nüshası) (s. 126-129). Türk Dil Kurumu Yayınları.
33. İnalcık, H. (1966). Kutadgu Bilig'de Türk ve İran siyaset nazariye ve gelenekleri. Reşid Rahmeti Arat İçin (s. 259-271). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
34. İnan, A. (1970). Yûsuf Hâs Hâcib ve eseri Kutadgu Bilig. Türk Kültürü, 9(98), 112-126.
35. Kafesoğlu, İ. (1980). Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri. Kültür Bakanlığı Yayınları.
36. Kâşgarlı Mahmut. (1941). Divanü Lûgat-it-Türk tıpkıbasımı. (B. Atalay, Dü.) Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Kâşgarlı Mahmut. (1972). Divanü Lûgât-it-Türk dizini. (B. Atalay, Haz.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
38. Kaya, C. (2021). Uygurca Altun Yaruk giriş, metin ve dizin (2. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. Köprülü, M. F. (1976). Türk edebiyatı'nda ilk mutasavvıflar (3. bs.). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
40. Köprülü, M. F. (2009). Türk edebiyatı tarihi (7. bs.). Akçağ.
41. Necib Asım. (1316). Türk tarihi (Hasan Ferid & Ahmed Şemseddin, Haz.). Dârü't-Tıbâati'l-Âmire.
42. Nişanyan, S. (2025). Nişanyan sözlük çağdaş Türkçenin etimolojisi. https://www.nisanyansozluk.com/
43. Ögel, B. (1995). Türk mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar) II. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
44. Ölmez, M. (1991). Altun Yaruk III. kitap (=5. bölüm). Odak Offset.
45. Ölmez, M. (2015). Orhon-Uygur Hanlığı dönemi Moğolistan'daki eski Türk yazıtları (3. bs.). BilgeSu.
46. Önal, S. (2011). Kutadgu Bilig ve mutluluk ahlâkı. Türk Kültürü, IV(2), 193-202.
47. Online Etymology Dictionary (2025). https://www.etymonline.com/
48. Platon. (2015). Devlet (28. bs.) (S. Eyüboğlu ve M. A. Cimcoz, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
49. Roux, J. P. (2002). Türklerin ve Moğolların eski dini (A. Kazancıgil, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
50. Sertkaya, O. F. (2020). Kutadgu bilig kaç beyitten oluşmuştur? İ. I. Altun ve E. Beyaz (Haz.), Uluslararası Kutadgu Bilig kurultayı 26-28 Eylül 2019 Bildiriler (s. 1146-1150). Türk Dil Kurumu Yayınları.
51. Smith, W. (Dü.). (1860). A new classical dictionary of Greek and Roman biography, mythology and geography. Harper & Brothers Publishers.
52. Şen, M. (2020). Kutadgu Bilig’de bazı kişi adlarının köken ve anlam bilimi açısından değerlendirilmesi. T. Kocaoğlu vd. (Haz.), Türk söz ile kültür varlıklarının izinde (s. 239-246). Kutlu Yayınevi.
53. Taşdelen, V. (2019). Kutadgu Bilig'in felsefi bağlamı. Millî Folklor, 16(124), 5-16.
54. Tekin, T. (1994). tonyukuk yazıtı. Simurg Yayıncılık.
55. Tekin, T. (2013). Irk Bitig eski Uygurca fal kitabı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
56. Tekin, T. (2014). Orhon yazıtları (5. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
57. Tekin, T. (2018). Orhon yazıtları Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (2. bs.). BilgeSu Yayıncılık.
58. Thury, J. (1915). XIV. asır sonlarına kadar Türk dili yadigârları. R. Hulusi, (Haz.), Millî Tetebbular Mecmuası, II(4), 81-133.
59. Tokyürek, H. (2015). Altun Yaruk Sudur IV. tegzinç (Karşılaştırmalı metin yayını). Bizim Büro.
60. Tümenbayar, Z. (2019). Altun Yaruk'un (II. kitap) Türkçe ve Moğolca çevirilerinin karşılaştırmalı söz varlığı [Yüksek Lisans Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
61. Uçar, E. (2009). Altun Yaruk Sudur V. kitap Berlin koleksiyonundaki fragmanların transliterasyonu ve transkripsiyonu açıklamalar ve dizin [Doktora Tezi]. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
62. Uçar, E. (2013). Uygurca Altun Yaruk Sudur IX. tegzinç diplomatik neşir usûlüyle yayını, tercüme, açıklamalar ve dizin. Dinozor Kitabevi Yayınları.
63. Ülken, H. Z. (2007). Türk tefekkürü tarihi (3. bs.). Yapı Kredi Yayınları.
64. Uyanık, M. (2018). Felsefeyi Anadolu'ya yeniden yurtlandırmak: Türk felsefesine giriş. Muhafazakâr Düşünce, 15(54), 179-199.
65. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. bs.). Seçkin.