ALTIN ORDU VE KIRIM DİPLOMASİ METİNLERİ ÜZERİNE BİR SÖYLEM İNCELEMESİ

Abstract

Dil incelemelerinin yirminci yüzyıl ortalarından itibaren sözcük ve sözcük gruplarıyla tümcelerin ötesinde anlam birlikleri ve iletişim öge ve değerleri hüviyetinde göstergeler olarak kullanılığına yönelik betimlemeler, söylem çalışmalarına kapı aralamıştır. Dil dışı dünya gerçekliğinin haricinde, algı odaklı, söz üreticisi ve alıcının müktesebatıyla biçimlenen bir olgu olarak çözümlenen söylem, yetke odağında açık ve örtük ideolojileri taşır mahiyettedir. Bu araştırma alanında birincil beklendik söz üreticisinin veya ürününün anlattıklarını belirlemek değil sözcenin içeriği nasıl ortaya koyduğunu tespi ve tahlil etmektir. Bu doğrultuda müstakil bir yöntemden bahsedilemese de disiplinler arası çalışma sahası sunan söylem araştırmalarının iletişim odağında etki söz değeri veya üreticinin algısı ile algılatmak istediklerinin sistematiğinin neler olduğu sorgulanmaktadır. Metinler birer ürün olarak çalışmanın dillik boyutta görünen yüzü iken dil ötesinin de dâhil olduğu iletişim görünümleri toplumsal bir süreç olarak söylem araştırmalarında yer bulmaktadır. Alan yazınında siyasal söylemin iletişimde söz üretiminin olağan bir ögesi olduğu iddiası, dikkat çeken görüşlerden biridir. Toplumun bir ferdi olarak söz üreticisinin dünya bilgisi dâhilinde üretim gerçekleştirdiği fikri üzerine kurulu olan bu yargı, siyasal söylemde sözün eyleme dönüşme potansiyeli düşünüldüğünde makul görülebilir niteliktedir. Bu söylem modelinin çözümlenmesi, üreticinin kavramlaştırma stratejisi ve gerekçelendirmeye yönelik tercihlerinin, algılatmak istediğinin ve beklendiklerinin sunumu adına zengin veri seti sunmaktadır. Ancak söylem araştırmalarının ortak noktası olabilecek bir husus daha vardır ki siyasal söyleme yönelik çözümlerde üretici ve alıcının kimlikleri baskın rol oynamaktadır. Bu hâliyle işbu çalışmanın kapsamındaki yarlıg ve bitiglerde söz üreticisi noktasında kimlik, iktidar ve onu sağlayan yetke bağlamında ideolojik düzlem ve öteki tasavvuru dikkate alınmıştır. Siyasal söylem hüviyetinde tasarlanmış metinlerin ana kodları olarak bunlar öne çıkarılmıştır. Bu çalışma, Altın Ordu ve Kırım hanlarının yarlıg ve bitigleriyle sınırlandırılmıştır. Çalışma dokümanı, Özyetgin’in Türk Dil Kurumu yayınlarından çıkan “Altın Ordu, Kırım ve Kazan Sahasına Ait Yarlık ve Bitiklerin Dil ve Üslûp İncelemesi” başlıklı kitabından temin edilmiştir. Araştırma kapsamında Altın Ordu ve Kırım yarlıg ve bitiglerinde söylemin ideoloji düzleminde şekillenişi, yetkenin sözcelemede konumlandırılışı dillik ögelerin kullanımının yanı sıra söyleme yansıyan van Dijk’ın ideolojik çözümleme sınıfları ve Toulmin ile Ducrot’nun gerekçelendirme kategorileri kullanılarak ele alınmıştır.

Keywords

• Altın Ordu
• Yarlıg
• Söylem
• Kimlik
• Siyasal Söylem
• Yetke

A DISCOURSE ANALYSIS ON THE GOLDEN HORDE AND CRIMEAN DIPLOMACY TEXTS

Abstract

Since the mid-twentieth century, descriptions of linguistic studies concerning the use of semantic units and communicative elements and values as indicators beyond words, word groups, and sentences have paved the way for discourse studies. Discourse, analyzed as a phenomenon shaped by perception, the producer and receiver of speech, and their repertoire, apart from extra-linguistic world reality, carries overt and covert ideologies centered on authority. The primary expectation in this research field is not to determine what the speech producer or product narrates, but to identify and analyze how the utterance presents its content. In this regard, although a standalone method cannot be mentioned, discourse research, which offers an interdisciplinary field of study, questions what constitutes the systematic nature of the communicative impact, speech value, or what the producer perceives and wishes to make perceived. While texts, as products, represent the visible face of the study at the linguistic level, communicative manifestations that include the extra-linguistic dimension find their place in discourse research as a social process. In the literature, the claim that political discourse is a natural element of speech production in communication is one of the notable views. This judgment, based on the idea that the speech producer, as a member of society, produces within the scope of their world knowledge, appears reasonable when considering the potential of speech to transform into action in political discourse. The analysis of this discourse model provides a rich dataset for the presentation of the producer's conceptualization strategy and justification preferences, what they wish to make perceived, and their expectations. However, there is another aspect that could be a common point of discourse research: in analyses of political discourse, the identities of the producer and receiver play a dominant role. In this respect, in the yarlighs and bitigs within the scope of this study, identity at the point of speech producer, the ideological plane in the context of power and the authority that ensures it, and the conception of the other have been taken into consideration. These have been highlighted as the main codes of texts designed as political discourse. This study is limited to the yarlighs and bitigs of the Golden Horde and Crimean khans. The study document has been obtained from Özyetgin's book titled "Language and Style Analysis of Yarliqs and Bitiks Belonging to the Golden Horde, Crimea and Kazan Realm," published by the Turkish Language Association. Within the scope of the research, the formation of discourse on the ideological plane in the Golden Horde and Crimean yarlighs and bitigs, and the positioning of authority in utterances have been addressed using linguistic elements as well as van Dijk's ideological analysis categories and Toulmin and Ducrot's justification categories reflected in the discourse.

Keywords

• Golden Horde
• Yarligh
• Discourse
• İdentity
• Political Discourse
• Authority

References

1. Arkonaç, Sibel (2012). Türkçe konuşmalarda inşa edilen kendilikler ve psikolojinin dilinden aykırı düşüşler. Sibel Arkonaç (Ed.), Söylem çalışmaları içinde (ss. 171-207). Nobel Akademik Yayıncılık.
2. Ayata Şenöz, C. (2005). Metindilbilim ve Türkçe. Multilingual.
3. Barnard, Christopher (2003). Language, ideology and Japanese history textbooks. Routledge.
4. Büyükkantarcıoğlu, Nalan (2006). Söylemden ideolojiye: Eleştirel söylem çözümlemesi. A. Kocaman (Ed.), Dilbilim: Temel kavramlar, sorunlar, tartışmalar içinde (ss. 101-113). Dil Derneği Yayınları.
5. Çakır, A. (2020). Söylem analizi ne demek istiyorsun. Palet Yayınları.
6. Çelik, H. ve Ekşi, H. (2008). Söylem analizi. Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 27, 99-117.
7. Dağıstanlıoğlu, B. E. (2025). Babür Vekayi üzerine bir söylem incelemesi Fergana. Karahan Kitabevi.
8. Demirbaş, T. (2017). Nefret söylemi ve nefret suçları. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 19(32), 2693–2701.

9. Demircan, Birol (2015). Politik söylem ve iktidar: kamusal söylemi üreten, denetleyen ve yöneten iktidar yapıları [Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Devran, Yusuf (2010). Haber söylem ideoloji. Başlık Yayın Grubu.
11. Durna, T., ve Kubilay, Ç. (2010). Söylem kuramları ve eleştirel söylem çözümlemeleri. Medyadan söylemler (ss. 47–81). Libra Kitapçılık ve Yayıncılık.
12. Fairclough, Norman and Wodak, Ruth (1997). Critical discourse analysis. In Teun A. Van Dijk (Ed.), Discourse studies: A multidisciplinary introduction (pp. 258- 284). Sage Publications.
13. Fischer, A., Halperin, E., Canetti, D., ve Jasini, A. (2018). Why we hate. Emotion Review, 10(4), 309–320. https://doi.org/10.1177/1754073917751229
14. Foucault, Michel (1987). Söylemin düzeni (Turhan Ilgaz, Çev.). Hil Yayınevi.
15. Foucault, Michel (2015). İktidarın gözü. İktidar ve bilgi (Işık Ergüden, Çev.) (ss. 85-105). Ayrıntı Yayınları.
16. Gee, J. P. (1999). An introduction to discourse analysis: Theory and method. Routledge.
17. Günay, Doğan (2013). Söylem çözümlemesi. Papatya Yayıncılık Eğitim.
18. Halliday, Michael A. K. (2003). On language and linguistics. London UK: Continuum.
19. İçöz, Gizem (2024). Siyasi nefret söylemi üzerine değer biçme kuramı temelli bir çözümleme: 2023 Cumhurbaşkanlığı ve milletvekilliği genel seçimi örneği [Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. İmer, Kâmile, Kocaman, Ahmet ve Özsoy, A. Sumru (2011). Dilbilim sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
21. Johnstone, B. (2008). Discourse analysis (2nd ed.). Blackwell Publishing.
22. Kara, Ayşe Beril (2025). Kitabü’l-idrak li Lisani’l-etrak örnekleminde adlara sözcükbilimsel bir çözümleme. Fenomen Yayınları.
23. Kemaloğlu, İlyas (2012). Toktamış Han. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 41, ss. 231-232). Türkiye Diyanet Vakfı.
24. Kılıç,Veysel (2009). Anlambilime giriş temel kavramlar. Papatya Yayınları.
25. Kök, Ali (2025). The “sözüm” formula in the Turkish state correspondence language and its derivatives and equivalents. Türkiyat Mecmuası–Journal of Turkology, 35(2), 775-798.
26. Küçük Durur, Elif (2011). Milliyetçilik söylemi ve medya. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(2), 35-50. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunisosbil/issue/2828/38313 (Erişim Tarihi: 10.02.2023).
27. Labov, William (1982). Dilin, toplumsal bağlamı içinde incelenmesi (Veysel Kılıç, Çev.). Doğan Aksan (Haz.), Dilbilim seçkisi (günümüz dilbilimiyle ilgili yazılardan çeviriler) (ss. 163-186). Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Lacan, Jacques (1991). Speech and language in psychoanalysis. Translated with notes and commentary by Anthony Wilden. The John Hopkins University Press.
29. McIntyre, L. C. (2018). Post-truth. MIT Press. Erişim Adresi: https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&scope=site&db=nlebk&db=nlabk&AN=1710727
30. Mills, Sara (2023). Foucault’yu anlamak - söylem ve iktidar (James Cem Yapıcıoğlu, Çev.). Fol.
31. Oktar, Lütfiye (2002). Gazete söyleminde ideolojik yapılar. S. Yağcıoğlu (Ed.), 1990 sonrası laik-antilaik çatışmasında farklı söylemler: Disiplinlerarası bir yaklaşım içinde (ss. 37-52). Dokuz Eylül Yayınları.
32. Özkaya, T. (1990). Sovyetler Birliği’nde Altın Ordu ile ilgili yeni araştırmalar [Kitap Tanıtımı]. BELLETEN, 54(209), 497-532. https://izlik.org/JA65SS28JX
33. Özsoy, Sumru ve Erk Emeksiz, Zeynep (Eds.) (2013). Genel dilbilim II (2. bs.). Anadolu Üniversitesi Yayınları: 2429.
34. Öztin, Duygu (2022). Söz ve eylem: söylem çözümlemesi kavram - kuram - uygulama. Seçkin Yayıncılık.
35. Özyetgin, A. Melek (1996). Altın Ordu, Kırım ve Kazan sahasına ait yarlık ve bitiklerin dil ve üslûp incelemesi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. Parekh, B. (2012). Is there a case for banning hate speech? The Content and Context of Hate Speech (pp. 37-56). https://doi.org/10.1017/cbo9781139042871.006
37. Punch, K. F., Bayrak, D., Arslan, H. B., Akyüz, Z., ve Etöz, Z. (2005). Sosyal araştırmalara giriş: Nicel ve nitel yaklaşımlar. Siyasal Kitabevi.
38. Shills, Edward (1968). The concept and function of ideology. In International Encyclopedia of the Social Seince (V. 7, pp. 69).
39. Sözen, Edibe (2017). Söylem, belirsizlik, mücadele, bilgi/güç ve refleksivite. Profil Kitap.
40. Turner, Bryan S. (2000). Statü (Kemal İnal, Çev.). Doruk Yayıncılık.
41. van Dijk, T. A. (1985). lntroduction: The role of discourse analysis in society. Teun A van Dijk (Ed.), Handbook of discourse analysis, discourse analysis in society (vol. 4). Academic Press.
42. van Dijk, T. A. (1993). Principles of critical discourse analysis. Discourse & Society, 4(2), 249-283. https://doi.org/10.1177/0957926593004002006
43. van Dijk, T. A. (2003). Söylem ve ideoloji: Çok alanlı bir yaklaşım (Nurcan Ateş, Çev.). Barış Çoban ve Zeynep Özarslan (Eds.), Söylem ve ideoloji mitoloji-din-ideoloji içinde (ss. 13-112). Su Yayınevi.
44. van Dijk, T. A. (2009). Society and discourse: How Social Contexts Influence Text and Talk. University Press.
45. van Dijk, T. A. (2010). Söylem ve iktidar. Nefret suçları ve nefret söylemi içinde (P. Uygun, Çev.). Hrant Dink Vakfı Yayınları.