Hurufat Defterlerindeki Kayıtlara Göre Ankara Medreseleri

Year 2026, Issue: 70. Ankara Özel Sayısı, 173 - 205, 28.02.2026

Adem Çetin

https://doi.org/10.15745/da.1843354

https://izlik.org/JA43HM93LT

Abstract

Bu çalışma, Osmanlı döneminde Ankara’da faaliyet göstermiş medreseleri, hurufat defterlerinde yer alan kayıtlar temelinde incelemeyi amaçlamaktadır. Ankara şehir tarihinde önemli bir yere sahip olan bu eğitim kurumlarının büyük bir kısmı günümüze ulaşmamış; bu durum, medreselerin tarihsel varlığının ve işleyişinin arşiv belgeleri üzerinden yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmıştır. Çalışmanın ana kaynağını oluşturan hurufat defterleri, cami, mescit, medrese, türbe gibi vakıf eserlerine yapılan müderris, mütevelli ve diğer görevlilere dair atamaları kayıt altına alarak, Osmanlı şehirlerinde vakıf temelli kurumların sürekliliğini takip etmeye imkân tanımaktadır.
Bu araştırmada, Ankara’ya ait hurufat defterleri sistematik biçimde taranmış; medreselerin adları, bulundukları mahalleler, vakıf yapıları ve idari işleyişleri tespit edilmiştir. İnceleme sonucunda Abdulkerimzade Seyyid Hacı Mehmed Emin Efendi Medresesi, Beyza Medresesi, Hangâh Medresesi, Kızıl (Ali) Bey Medresesi, Melike Hatun Medresesi, Mimarzade Es-Seyyid Mehmed Şakir Efendi (Cebe) Medresesi, Saraç Sinan Medresesi, Sarı Hatip Medresesi, Sarmiye Medresesi, Sevdaviye Medresesi ve Seyf Medresesi olmak üzere Ankara’daki çok sayıda medresenin varlığı ortaya konulmuştur. Bu medreselerden bazılarının Selçuklu dönemine uzanan köklü geçmişleri, Ankara’daki ilmî geleneğin Osmanlı öncesine dayandığını göstermektedir.
Hurufat kayıtları, medreselerin yalnızca eğitim verilen mekânlar olmadığını; vakıf sistemiyle doğrudan bağlantılı, hukukî ve idarî bir çerçeve içerisinde işleyen kurumlar olduğunu ortaya koymaktadır. Müderris ve mütevelli atamalarında vâkıf iradesinin belirleyici olması, tevliyetin evlada meşrut kılındığı örnekler ve atamalara dair yaşanan ihtilaflar, Osmanlı vakıf sisteminin işleyişine dair önemli veriler sunmaktadır. Ayrıca bazı medreselerde müderrislere tahsis edilen yüksek ücretler ve merkezî onay süreçleri, Ankara’daki medrese yapısının statü ve prestij bakımından homojen olmadığını göstermektedir.
Sonuç olarak bu çalışma, hurufat defterlerinin Ankara’daki medreselerin tarihsel varlığını, sürekliliğini ve kurumsal yapısını ortaya koymada temel bir kaynak olduğunu göstermektedir. Günümüze ulaşmayan eğitim kurumlarının arşiv belgeleri aracılığıyla yeniden görünür kılınması, Ankara şehir tarihi ve Osmanlı eğitim kurumları literatürüne özgün ve arşiv temelli bir katkı sunmaktadır.

Keywords

Türk İslam Sanatları Tarihi , Ankara , Hurufat Defterleri , Medrese , Vakıf

The Madrasas of Ankara in Light of the Records in the Hurufat Registers

https://izlik.org/JA43HM93LT

Abstract

This study reconstructs the history of madrasas in Ottoman-era Ankara through an analysis of hurufat registers. Numerous educational institutions that played a significant role in the city’s historical development have not survived physically, necessitating reliance on archival sources to trace their existence and operational history. As primary documents recording appointments—such as those of professors (müderris), trustees (mütevelli), and other officials—to waqf-funded institutions including mosques and madrasas, hurufat registers provide essential data for assessing the continuity and administration of religious and educational foundations in Ottoman urban centers.
Within the framework of this research, hurufat registers pertaining to Ankara were examined systematically, enabling the identification of madrasa names, locations, affiliated waqf structures, and administrative hierarchies. As a result, the existence of several madrasas has been documented, among them the Abdulkerimzade Seyyid Hacı Mehmed Emin Efendi Madrasa, Beyza Madrasa, Hangâh Madrasa, Kızıl (Ali) Bey Madrasa, Melike Hatun Madrasa, Mimarzade Es-Seyyid Mehmed Şakir Efendi (Cebe) Madrasa, Saraç Sinan Madrasa, Sarı Hatip Madrasa, Sarmiye Madrasa, Sevdaviye Madrasa, and Seyf Madrasa. The presence of institutions originating in the Seljuk period underscores that Ankara’s scholarly tradition not only predates Ottoman rule but continued without interruption under Ottoman administration.
The hurufat records reveal that madrasas were not merely centers of instruction but were embedded within a legal and administrative framework defined by the waqf system. The determinative role of founders’ stipulations in appointments, instances of trusteeship remaining within certain families, and disputes adjudicated by judicial and central authorities together offer valuable insight into the operational dynamics of Ottoman pious foundations. Moreover, the relatively high salaries allocated to professors in specific madrasas, coupled with the requirement of central approval for appointments, indicate that Ankara’s madrasas were not uniform in status, economic capacity, or scholarly prestige.
In conclusion, this study affirms that hurufat registers are indispensable sources for reconstructing the historical presence, institutional continuity, and administrative organization of madrasas in Ankara. By retrieving these otherwise lost educational institutions from archival documentation, the research contributes both to the historiography of Ankara and to scholarship on Ottoman educational foundations based on primary-source evidence.

Keywords

Turkish Islamic Art History , Ankara , Hurufat Registers , Madrasa , Waqf

References

• Alkan, Mustafa. “Türk Vakıf Tarihi Araştırmaları Açısından Hurufat Defterleri: Adana Örneği”. XV. Türk Tarih Kongresi (Ankara 11-15 Eylül 2006), Kongreye Sunulan Bildiriler, IV: Cilt I. Kısım, Osmanlı Tarihi A. IV-I. Kısım/825-842. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2010.
• Baykara, Tuncer. “Batı Anadolu’da Bir Peçenek Beği: Kızıl Beğ”. Belleten 62/235 (01 Aralık 1998), 735-746. https://doi.org/10.37879/belleten.1998.735
• Beyazıt, Yasemin. “Hurufat Defterlerinin Şehir Tarihi Araştırmalarındaki Yeri”. History Studies 5/1 (Ocak 2013), 39-69.
• Buluç, Sevim. “İlkçağda Ankara”. Ankara Ankara. ed. Enis Batur. 21-33. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1994.
• Çal, Halit. “1192 Numaralı 1697-1716 Tarihli Hurufat Defterine Göre Bulgaristan’daki Türk Mimarisi”. 221-286. Ankara, 2001.
• Çal, Halit. “Hurufat Defterlerine Göre 19. Yüzyılda Küre Kazası”. Prof. Dr. Zafer Bayburtluoğlu Armağanı Sanat Yazıları. 125-166. Kayseri, 2001.
• Çınar, Hüseyin. “Ankara’da Hayırsever Bir Sultan: Melike Hatun”. 37-72. Ankara, 2018.
• Demirel, Kadir. Ankara Kent Tarihine Bir Katkı: Kızıl Bey Hayatı, Hayrâtı Ve Vakıfları. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi (Basılmamış), 2021.
• Dernschwam, Hans. İstanbul ve Anadolu’ya Seyahat Günlüğü. çev. Yaşar Önen. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları/885, 1992.
• Erdem, Sargon. “Ankara”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/201-203. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1991.
• Erdoğan, Abdülkerim vd. Osmanlı’da Ankara. Ankara: Ankara Büyükşehir Belediyesi, 2007.
• Ergenç, Özer. “XVII. Yüzyılın Başlarında Ankara’nın Yerleşim Durumu Üzerine Bazı Bilgiler”. Osmanlı Araştırmaları 01/01 (01 Haziran 1980), 85-108.
• Galanti, Avram. Ankara Tarihi I-II. Ankara: Çağlar Yayınları, 2005.
• Gülalp, Sevgi. “Frigler Zamanında Ankara”. Cumhuriyet’in Ütopyası: Ankara. ed. Funda Şenol Cantek. 17-32. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi, 2012.
• İbn Bibi. el-Evâmirü’l-Alâiyye fi’l-umûri’l-Alâiyye (Selçukname). çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları/1833, 1996.
• Kaya, Mustafa. “Yerel Yönetici Olarak 18. Yüzyılda Ankara’lı Ayanlar”. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 3/05 (01 Mart 2013), 141-162.
• Kılcı, Ali. “Uluslararası Hacı Bayram-ı Velî Sempozyumu Bildiriler Kitabı 1”. Hacı Bayram-ı Velî Döneminden Ankara’da Ak Medrese ve Kara Medrese. 115-144. Ankara, 2016.
• Konyalı, İbrahim Hakkı. Ankara Camileri. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 1978.
• Özaydın, Abdülkerim. “Ankara”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/203-204. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1991.
• Özdemir, Rifat. “Ankara”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/204-209. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1991.
• Özdemir, Rifat. XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Ankara. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları: 694, 1986.
• Şahin, Kamil. “Ankara’da Melike Hatun Vakıfları”. Vakıflar Dergisi XXII (1991), 77-82.
• Şahin, Kamil. “Ankaralı Şeyh İzzeddin Vakıfları ve Ak Medrese (Ogüst Mabedi)”. Vakıflar Dergisi XXIX (2005), 43-54.
• Şan, Beyhan. “Ankara’da Beş Asırlık Medrese: Sarı Hatib Medresesi”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 68 (29 Aralık 2025), 1-11. https://doi.org/10.17498/kdeniz.1767033
• Taşcı, Gülen. H. 1281/M. 1864-1865 Tarihli Muhasebe Defterine Göre Ankara Sancağı’ndaki Vakıflar. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Toplaoğlu, Bekir - Karaman, Hayreddin. Arapça-Türkçe Yeni Kamus. İstanbul: Elif Ofset Tesisleri, 10. Basım, 1983.
• “https://www.vgm.gov.tr/kurumsal/tarihce/vakif-deyimleri-ve-terimleri-sozlugu#dic3”. Erişim 01 Aralık 2025. https://www.vgm.gov.tr/kurumsal/tarihce/vakif-deyimleri-ve-terimleri-sozlugu#dic3
• Hurufat Defterleri 530. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 530.
• Hurufat Defterleri 531. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 531.
• Hurufat Defterleri 533. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 533.
• Hurufat Defterleri 534. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 534.
• Hurufat Defterleri 535. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 535.
• Hurufat Defterleri 536. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 536.
• Hurufat Defterleri 1057. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1057.
• Hurufat Defterleri 1060. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1060.
• Hurufat Defterleri 1061. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1061.
• Hurufat Defterleri 1063. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1063.
• Hurufat Defterleri 1065. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1065.
• Hurufat Defterleri 1067. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1067.
• Hurufat Defterleri 1068. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1068.
• Hurufat Defterleri 1071. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1071.
• Hurufat Defterleri 1072. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1072.
• Hurufat Defterleri 1138. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1138.
• Hurufat Defterleri 1140. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1140.
• Hurufat Defterleri 1143. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1143.
• Hurufat Defterleri 1144. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, HD. Nr. 1144.