Hurufat Defterlerindeki Kayıtlara Göre Ankara Medreseleri
Öz
Bu çalışma, Osmanlı döneminde Ankara’da faaliyet göstermiş medreseleri, hurufat defterlerinde yer alan kayıtlar temelinde incelemeyi amaçlamaktadır. Ankara şehir tarihinde önemli bir yere sahip olan bu eğitim kurumlarının büyük bir kısmı günümüze ulaşmamış; bu durum, medreselerin tarihsel varlığının ve işleyişinin arşiv belgeleri üzerinden yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmıştır. Çalışmanın ana kaynağını oluşturan hurufat defterleri, cami, mescit, medrese, türbe gibi vakıf eserlerine yapılan müderris, mütevelli ve diğer görevlilere dair atamaları kayıt altına alarak, Osmanlı şehirlerinde vakıf temelli kurumların sürekliliğini takip etmeye imkân tanımaktadır.
Bu araştırmada, Ankara’ya ait hurufat defterleri sistematik biçimde taranmış; medreselerin adları, bulundukları mahalleler, vakıf yapıları ve idari işleyişleri tespit edilmiştir. İnceleme sonucunda Abdulkerimzade Seyyid Hacı Mehmed Emin Efendi Medresesi, Beyza Medresesi, Hangâh Medresesi, Kızıl (Ali) Bey Medresesi, Melike Hatun Medresesi, Mimarzade Es-Seyyid Mehmed Şakir Efendi (Cebe) Medresesi, Saraç Sinan Medresesi, Sarı Hatip Medresesi, Sarmiye Medresesi, Sevdaviye Medresesi ve Seyf Medresesi olmak üzere Ankara’daki çok sayıda medresenin varlığı ortaya konulmuştur. Bu medreselerden bazılarının Selçuklu dönemine uzanan köklü geçmişleri, Ankara’daki ilmî geleneğin Osmanlı öncesine dayandığını göstermektedir.
Hurufat kayıtları, medreselerin yalnızca eğitim verilen mekânlar olmadığını; vakıf sistemiyle doğrudan bağlantılı, hukukî ve idarî bir çerçeve içerisinde işleyen kurumlar olduğunu ortaya koymaktadır. Müderris ve mütevelli atamalarında vâkıf iradesinin belirleyici olması, tevliyetin evlada meşrut kılındığı örnekler ve atamalara dair yaşanan ihtilaflar, Osmanlı vakıf sisteminin işleyişine dair önemli veriler sunmaktadır. Ayrıca bazı medreselerde müderrislere tahsis edilen yüksek ücretler ve merkezî onay süreçleri, Ankara’daki medrese yapısının statü ve prestij bakımından homojen olmadığını göstermektedir.
Sonuç olarak bu çalışma, hurufat defterlerinin Ankara’daki medreselerin tarihsel varlığını, sürekliliğini ve kurumsal yapısını ortaya koymada temel bir kaynak olduğunu göstermektedir. Günümüze ulaşmayan eğitim kurumlarının arşiv belgeleri aracılığıyla yeniden görünür kılınması, Ankara şehir tarihi ve Osmanlı eğitim kurumları literatürüne özgün ve arşiv temelli bir katkı sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
The Madrasas of Ankara in Light of the Records in the Hurufat Registers
Öz
This study reconstructs the history of madrasas in Ottoman-era Ankara through an analysis of hurufat registers. Numerous educational institutions that played a significant role in the city’s historical development have not survived physically, necessitating reliance on archival sources to trace their existence and operational history. As primary documents recording appointments—such as those of professors (müderris), trustees (mütevelli), and other officials—to waqf-funded institutions including mosques and madrasas, hurufat registers provide essential data for assessing the continuity and administration of religious and educational foundations in Ottoman urban centers.
Within the framework of this research, hurufat registers pertaining to Ankara were examined systematically, enabling the identification of madrasa names, locations, affiliated waqf structures, and administrative hierarchies. As a result, the existence of several madrasas has been documented, among them the Abdulkerimzade Seyyid Hacı Mehmed Emin Efendi Madrasa, Beyza Madrasa, Hangâh Madrasa, Kızıl (Ali) Bey Madrasa, Melike Hatun Madrasa, Mimarzade Es-Seyyid Mehmed Şakir Efendi (Cebe) Madrasa, Saraç Sinan Madrasa, Sarı Hatip Madrasa, Sarmiye Madrasa, Sevdaviye Madrasa, and Seyf Madrasa. The presence of institutions originating in the Seljuk period underscores that Ankara’s scholarly tradition not only predates Ottoman rule but continued without interruption under Ottoman administration.
The hurufat records reveal that madrasas were not merely centers of instruction but were embedded within a legal and administrative framework defined by the waqf system. The determinative role of founders’ stipulations in appointments, instances of trusteeship remaining within certain families, and disputes adjudicated by judicial and central authorities together offer valuable insight into the operational dynamics of Ottoman pious foundations. Moreover, the relatively high salaries allocated to professors in specific madrasas, coupled with the requirement of central approval for appointments, indicate that Ankara’s madrasas were not uniform in status, economic capacity, or scholarly prestige.
In conclusion, this study affirms that hurufat registers are indispensable sources for reconstructing the historical presence, institutional continuity, and administrative organization of madrasas in Ankara. By retrieving these otherwise lost educational institutions from archival documentation, the research contributes both to the historiography of Ankara and to scholarship on Ottoman educational foundations based on primary-source evidence.
Anahtar Kelimeler
