The Phenomenon of Spiritual Madd in the Science of Qirāʾāt: Its Practice in Ottoman Qirāʾāt Professions and the Views of Yūsuf Efendizāde al-Amāsī and Mustafa al-İzmīrī, Among the Editors of al-Nashr

Abstract

Differences in qirāʾāt are classified into two main categories: farshī differences, which relate to the lexical and morphological structure of words, and uṣūlī differences, which concern pronunciation and articulation. While farshī differences often affect meaning directly, uṣūlī differences belong to the phonetic dimension of recitation, except in a limited number of cases where meaning is reinforced through sound. Within this framework, spiritual madd represents a recitational feature through which meaning is strengthened through vocal prolongation. This article examines two subtypes of spiritual madd—madd al-taʿẓīm and madd al-tabrīʾa. Madd al-taʿẓīm is analyzed in terms of its application within Ottoman qirāʾāt lineages, while madd al-tabrīʾa is examined through the disagreement between two influential scholars who played an important role in the Ottoman qirāʾāt teaching tradition and in the formation of the al-Nashr taḥrīrāt tradition: Yūsuf Efendizāde al-Amāsī (d. 1167/1754) and Muṣṭafā al-İzmīrī (d. 1155/1742). Until the seventh century ah, qirāʾāt instruction centered on Abū ʿAmr al-Dānī’s al-Taysīr and al-Shāṭibī’s Ḥirz al-Amānī. From the ninth century ah onward, Ibn al-Jazarī’s seminal work al-Nashr fī al-qirāʾāt al-ʿashr introduced a framework that influenced later qirāʾāt pedagogy. Within the post–Ibn al-Jazarī tradition, two methodological tendencies emerged concerning the pedagogical implementation of transmitted recitational variants (wujūh al-qirāʾāt): the rukhṣa approach, which permits the use of transmitted variants, and the ʿazīma approach, which restricts practice to the most rigorously authenticated transmissions. Although Yūsuf Efendizāde and Muṣṭafā al-İzmīrī operated within this framework, they differed in their grammatical reasoning regarding the conditions for applying madd al-tabrīʾa. According to Yūsuf Efendizāde, madd al-tabrīʾa may be applied not only when the noun governed by lā is fixed on fatḥa, but also when, with the repetition of lā, the noun appears in a nominative and nunated form. In his view, the semantic force of tabrīʾa remains intact in both cases and the application of madd remains valid. Muṣṭafā al-İzmīrī maintained that madd al-tabrīʾa is valid only when the noun governed by lā is mabnī ʿalā al-fatḥ. When the noun appears in a nominative and nunated form, he argued, lā no longer functions as lā al-nāfiya li’l-jins but resembles laysa in meaning. In such cases, the semantic condition required for madd al-tabrīʾa is absent. This study employs qualitative research methods, specifically document analysis and comparative textual analysis, by examining passages in classical qirāʾāt works alongside Ottoman recitational practices. The findings indicate that madd al-taʿẓīm was practiced across Ottoman qirāʾāt lineages within the taqrīb tradition. Although it was not included as a regularly transmitted option in the sabʿa and ʿashara traditions, it was adopted as an optional wajh by the Ītilāf and Sūfī lineages associated with the Istanbul recitation tradition. This shows that, in the Ottoman qirāʾāt tradition, spiritual madd functioned both as a pedagogical discipline of vocal control and as a meaning-centered mode of emphasis. The study further shows that in contemporary qirāʾāt instruction al-İzmīrī’s position has become the dominant view, according to which madd al-tabrīʾa is applied only where the noun governed by lā is mabnī ʿalā al-fatḥ.

Keywords

• Qirāʾāt
• Spiritual Madd
• Madd al-Taʿẓīm
• Madd al-Tabriʾa
• Hamza b. Ḥabīb

Kıraat İlminde Mânevî Med Olgusu: Osmanlı Kıraat Mesleklerindeki Uygulanışı ve en-Neşr Muharrirlerinden Yusuf Efendizâde el-Amâsî ile Mustafa el-İzmîrî’nin Bu Konudaki Görüşleri

Abstract

Kıraat farklılıkları usûlî ve ferşî olarak ikiye ayrılır. Ferşî farklılıklar genellikle anlamı etkilerken usûlî farklılıklar ise mânayı pekiştirmeye yönelik birkaç husus dışında tilâvetin ses boyutunu oluşturur. Mânevî med, usûlî konular içinde yer alan ve anlamın ses aracılığıyla pekiştirilmesini sağlayan özgün bir tilâvet unsurudur. Çalışmada mânevî meddin iki alt türü olan medd-i ta‘zîm ve medd-i tebrîe ele alınmıştır. Medd-i ta‘zîm, Osmanlı kıraat mesleklerindeki tatbikatı bakımından; medd-i tebrîe ise Osmanlı kıraat eğitim geleneğinde ve en-Neşr tahrîrâtının şekillenmesinde etkili iki isim olan Yusuf Efendizâde (öl. 1167/1754) ile Mustafa el-İzmîrî (öl. 1155/1742) arasındaki görüş farklılıkları çerçevesinde ele alınmıştır. Çalışmada doküman analizi yöntemiyle temel kaynaklar ve Osmanlı kıraat uygulamaları karşılaştırılmıştır. Bulgular medd-i ta‘zîmin tüm kıraat mesleklerinde takrîb tarikinde uygulandığını; seb‘a ve aşere tariklerinde yer almasa da Îtilâf ve Sûfî mesleklerince ihtiyarî bir vecih olarak benimsendiğini göstermektedir. Efendizâde, lâ-i tebrienin isminin ister fetha üzere mebnî ister merfû ve münevven olsun, her iki durumda da medd-i tebrienin câiz olduğunu savunmuş; İzmîrî ise yalnızca ismin fetha üzere mebnî olduğu lâ’larda geçerli olacağını belirtmiştir. Günümüz kıraat tedrisinde İzmîrî’nin yaklaşımı genel kabul görmüştür.

Keywords

• Kıraat
• Mânevî Med
• Medd-i Ta‘zîm
• Medd-i Tebrie
• Hamza b. Habîb

References

1. Abdülalîm, Ebûbekir Alî. el-Mevsû‘atü’n-nahviyye ve’s-arfiyyetü’l-müyessere. Kahire: Mektebetü İbn-i Sînâ, 2004.
2. Ağbal, Davut. “Yusufefendizâde’nin Tefsîru Sûrateyi’l-Beled ve’l-Kevser İsimli Risalesinin Tahkiki”. Amasya İlahiyat Dergisi 23 (Kasım 2024), 10-38. https://doi.org/10.18498/amailad.1528641
3. Akaslan, Yaşar. “Bir İlm-i Kırâat Klasiği: Tayyibetü’n-Neşr Fi’l-Kırââti’l-‘Aşr”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 17/3 (2017), 277-310.
4. Akcan, Resul. Kıraat İlminde Tayyibe Şerh Geleneği: İbnü’n-Nâzım ve Tayyibe Şerhi. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2024.
5. Akcan, Resul. “Usûlî İhtilaflar Açısından el-‘Unvân ile eş-Şâtıbiyye Mukayesesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 25/1 (Mart 2025), 11-40. https://doi.org/10.33415/daad.1476939
6. Akdemir, Mustafa Atilla. Kıraat İlmi Eğitim ve Öğretim Metotları. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
7. Akdemir, Mustafa Atilla. “Kıraat İlmi Eğitim-Öğretiminde Med Mertebeleri ve Ölçüleri Bağlamında Oluşan Ekoller”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45/45 (Haziran 2018), 15-49.
8. Akdemir, Mustafa Atilla. “Kıraat İlminde Tahrîrât Meselesi”. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi dergisi 6/2 (2018), 83-112.

9. Akkuş, Murat - Şen, Mustafa. “Yûsufefendizâde Abdullah Hilmi el-Amâsî’nin (öl. 1167/1753) Risâle fî Ecvibeti Mesâil Mimmâ Yete‘alleku bi Vücûhi’l-Kur’ân Adlı Eserinin Tahlili”. Kur’ân ve Sünnet Araştırmaları Dergisi 5/2 (Eylül 2025), 61-95.
10. Akyüz, Abdullah. Osmanlı Kurrâları. İstanbul: Rabbani Yayınevi, 2021.
11. Altıkulaç, Tayyar. “İzmîrî, Mustafa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/530. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
12. Asar, Muhammet Ali. “Yusufefendizâde’nin Mi‘râciyye İsimli Eserinde Hadis Kullanımı”. Amasya İlahiyat Dergisi 23 (Kasım 2024), 39-78. https://doi.org/10.18498/amailad.1558591
13. Bahar, Murat. “Yusufefendizâde’nin Hz. İbrahim’e İsnad Edilen Üç Yalan Meselesini Şerhi”. Amasya İlahiyat Dergisi 23 (Kasım 2024), 105-130. https://doi.org/10.18498/amailad.1558881
14. Başal, Abdulhalim. “Ḥırzü’l-emânî’nin et-Teysîr’e Kıyasla Ziyadeleri: Türleri ve Pratikteki Durumları Üzerine Bir İnceleme”. 13. Uluslararası Sosyal Bilimler ve Eğitim Bilimleri Sempozyumu (USVES) Özet Kitapçığı. ed. Tuğrul Gökmen Şahin. 77-78. Elazığ: Asos Yayınevi, 2022.
15. Başal, Abdulhalim. “Şâtıbî’nin (öl. 590/1194) Ḥırzü’l-emânî’de (eş-Şâṭıbiyye) Tażʻîf Ettiği Vecihler ve Bu Vecihlerin Günümüz Kıraat Tedrisatı Pratiğine Yansıması”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26/2 (Aralık 2022), 699- 716. https://doi.org/10.18505/cuid.1147097
16. Bostan, Osman. Ahmed er-Rüşdî ve Mürşidü’t-Talebe Adlı Eserinin Kıraat İlmindeki Yeri. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
17. Bostan, Osman. “en-Neşr Merkezli Çalışmalar (Tahrîrât Örneği)”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52 (Haziran 2022), 207-234. https://doi.org/10.17120/omuifd.1078721
18. Bostan, Osman. “Hamza ve Kıraatinin Özellikleri”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. 169-217. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
19. Budak, Abdulhamit. “Yusufefendizâde’nin Yaşadığı Sosyo-Kültürel Ortam”. Amasya İlahiyat Dergisi 23 (Kasım 2024), 169-205. https://doi.org/10.18498/amailad.1549715
20. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh tâcü’l-lüğa ve sıhâhu’l-‘Arabiyye. thk. Ahmed Abdulğafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-’İlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.
21. Cüreysî, Muhammed Mekkî Nasr. Nihâyetü’l-kavli’l-müfîd fî ‘ilmi tecvîdi’l-Kur’âni’l-Mecîd. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1433/2012.
22. Çağıl, Necdet. Kur’ân Belâgati ve Fonetiği Yönünden Kıraatler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
23. Dabbâ‘, Ali Muhammed. el-İdâe fî beyâni usûli’l-kırâe. thk. Abdurrahman er-Reyis. Beyrut: Dâru’l-Ğavsânî, 1445/2024.
24. Dânî, Ebû Amr Osman b. Se‘îd. Câmi‘u’l-beyân fi’l-kırââti’s-seb‘i’l-meşhûra. thk. M. Kemal Atik. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1420/1999.
25. Dânî, Ebû Amr Osman b. Se‘îd. et-Tahdîd fi’l-itkân ve’t-tecvîd. thk. Ğânim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Dâru Ammâr, 1421/2000.
26. Dânî, Ebû Amr Osman b. Se‘îd. et-Teysîr fi’l-kırââti’s-seb‘. thk. Otto Pretzl. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d- Dîniyye, 1434/2013.
27. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed el-Bennâ. İthâfü füdalâi’l-beşer fi’l-kırââti’l-erba‘ate ‘aşer. thk. Enes Mehera. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1427/2006.
28. Edis, Mustafa Salih. “Yusufefendizâde ve Vahdet-i Vücûd Risalesi”. Amasya İlahiyat Dergisi 23 (Kasım 2024), 79-104. https://doi.org/10.18498/amailad.1549210
29. Enderâbî, Ebû Abdillâh Ahmed b. Ebî Ömer. el-Îdâh fi’l-kırâât. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Arapça Yazma Eserler, 1350, 1b-206a.
30. Esterâbâdî, Radî. Şerhu’r-Radî li Kâfiyeti’bni’l-Hâcib. thk. Hasan b. Muhammed b. İbrahim el-Hıfzî. Riyad: Câmi‘atü’l-İmâm Muhammed b. Su‘ûd, 1414/1993.
31. Ferâhidî, Halil b. Ahmed. Kitâbü’l-‘Ayn. thk. Abdulhamid Hendâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiye, 1424/2003.
32. Feyyâd, Cemâl. Kırâetü Hamza b. Habîb ez-Zeyyât. b.y.: y.y., ts.
33. Fırat, Yavuz. “Kırâat İlmi ve Tarikler”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (2011), 37-55.
34. Gökdemir, Ahmet. “Osmanlı Kıraat Eğitiminde Tarikler, Meslekler ve Mesleklerin Temel Eserleri”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 13 (2019), 91-123.
35. Ğalâyînî, Mustafa. Câmi‘u’d-dürûsi’l-‘Arabiyye. thk. Ali Süleyman Şebâre. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1433/2012.
36. Ğazzî, Necmüddîn Muhammed b. Muhammed. el-Kevâkibü’s-sâira bi e‘yâni’l-mieti’l-‘âşira. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1418/1997.
37. Hamed, Ğânim Kaddûrî. ed-Dirâsâtü’s-savtiyye ‘inde ‘ulemâi’t-tecvîd. Amman: Dâru ’Ammâr, 1428-2007.
38. Harîrî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Muhammed. eş-Şifâ fî ‘ileli’l-kırâât. thk. Sâlih el-‘İmârî - Habîbüllâh es-Sülemî. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Ğavsânî, 1444/2023.
39. Hatipoğlu, Mustafa. Kıraat İlminde Kaynak Bir Eser İthâfu Fuzalâi’l-Beşer. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2025.
40. Havâlide, Târık Mahmûd Selmân. “el-Meddü’l-Ma‘neviyyü fî’l-Kırââti’l-Kur’âniyye -Dirâse Savtiyye Delâliyye-”. Câmi‘atü Ayn-i Şems Havliyyâtü Külliyyeti’l-Âdâb 46 (2018), 36-47.
41. Hüzelî, Ebü’l-Kâsım Yûsuf b. Alî. el-Kâmil fi’l-kırâât. thk. Ebû İbrâhîm Amr b. ’Abdillâh. Dâru Semâ li’l-Kitâb, 1435/2014.
42. İbn Fâris, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Ali. el-Câmi‘ fi’l-kırââti’l-‘aşr ve kırâeti’l-A‘meş. thk. Hâlid Hasan Ebu’l-Cûd. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1437/2016.
43. İbn Hişâm, Cemâlüddîn. Muğni’l-lebîb ‘an kütübi’l-e‘ârîb. thk. Ramazan b. el-Mübârek - Muhammed Ali Hamdullâh. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1384/1964.
44. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
45. İbn Mihrân, Ebû Bekr Ahmed. Risâletü’l-meddât. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. Dımaşk: Dâru’l-Ğavsânî, 1442/2021.
46. İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. Neşru’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. 5 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Ğavsânî li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 1439/2018.
47. İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. Takrîbü’n-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Abdullah Muhammed el-Halîlî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2. Basım, 2008.
48. İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. Tayyibetü’n-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Muhammed Temîm ez-Zü‘bî. Cidde: Dâru’l-Hüdâ, 1414/1994.
49. İbnü’n-Nâzım, Ebû Bekir Ahmed b. Muhammed b. Yûsuf el-Cezerî. Şerhu Tayyibeti’n-Neşr. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-‘İlmiyye, 1420/2000.
50. İzmîrî, Mustafa b. Abdurrahman b. Muhammed. Bedâi‘u’l-burhân ‘alâ ‘Umdeti’l-irfân fî vücûhi’l-Kur’ân. thk. Meryem İbrahim Cendelî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1429/2008.
51. Kâdî, Abdu’l-Fettâh. el-Vâfî fî şerhi-ş-Şâtıbî. Beyrut: Mektebetü’s-Sevâdî li’t-Tevzî‘, 1420/1999.
52. Kızılaslan, İshak. “Kurucu Tecvid Metinleriyle İrtibatı Çerçevesinde Hülâsatü’l-‘ucâle’de Med ve Kasr Meselesi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 68/68 (Haziran 2025), 136-165. https://doi.org/10.15370/maruifd.1624558
53. Koyuncu, Recep. Kıraat İlminde Tahrîrât Mustafa el-İzmîrî ve ‘Umdetü’l-İrfân Adlı Eseri (Edisyon Kritik). İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2021.
54. Kudât, Muhammed Ahmed Müflih vd. Mukaddimât fî ‘ilmi’l-kırâât. Amman: Dâru Ammâr, 1422/2001.
55. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Mûdıh fi’t-tecvîd. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2. Basım, 1442/2020.
56. Lûnsî, Hâlid Muhammed Muhammed Hasan. Nefehâtü’l-‘abîr fî ziyâdâti’ş-Şâtıbiyye ‘ale’t-Teysîr. Dımaşk: Dâru’l-Ğavsânî, 1445/2024.
57. Maden, Gülhan. “Osmanlı Döneminden Bir Konulu Tefsir Örneği: Yusufefendizâde’nin Miʿrâciyye Adlı Eseri”. Amasya İlahiyat Dergisi 23 (Kasım 2024), 246-287. https://doi.org/10.18498/amailad.1558890
58. Mekkî b. Ebî Tâlib. el-Keşf ‘an vücûhi’l-kırââti’s-seb‘ ve ‘ilelihâ ve hicecihâ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1435/2014.
59. Memi, Mustafa. İbnü’l-Cezerî’nin en-Neşr fî’l-Kırââti’l-Aşr Adlı Eserinin Kıraat İlmindeki Yeri. Uşak: Uşak Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
60. Mersafî, Abdülfettâh es-Seyyid Acemî. Hidâyetü’l-kârî ilâ tecvîdi kelâmi’l-bârî. 2 Cilt. Medine: Mektebetü Tayyibe, ts.
61. Muhammed Emin Efendi. ‘Umdetü’l-hullân fî îzâhi Zübdeti’l-irfân. İstanbul: Karahisarizâde Sahaf Esad Matbaası, 1287.
62. Muhammed Emin Efendi. Zühru’l-erîb fî îdâhi’l-cem‘i bi’t-takrîb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İbrahim Efendi, 11, 1b-241b.
63. Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
64. Nasr, Atıyye Kâbil. Gâyetü’l-mürîd fî ‘ilmi’t-tecvîd. Kahire: y.y., 1414/1994.
65. Nüveyrî, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Muhammed. Şerhu Tayyibeti’n-Neşr. thk. Mecdî Muhammed Sürûr Sa‘d Baslûm. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1424/2003.
66. Öge, Ali. 18. Yüzyıl Osmanlı Âlimlerinden Yusuf Efendizâde’nin Kıraat İlmindeki Yeri. İstanbul: Hacıveyiszâde İlim ve Kültür Vakfı, 2019.
67. Özdemir, Burçin. “Yusufefendizâde’nin Mecmualarda Yer Alan Şiirleri ve Edebî Yönü”. Amasya İlahiyat Dergisi 23 (Kasım 2024), 131-168. https://doi.org/10.18498/amailad.1558166
68. Özkan, Halit. “Yûsufefendi̇zâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41-42. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
69. Paluvî, Hâmid b. Abdülfettâh. Zübdetü’l-irfân fî vücûhi’l-Kur’ân. İstanbul: Hanifiyye Kitabevi, ts.
70. Pilgir, Eren. İsnâd Kritiği Bağlamında Kıraat Tahrîrât Ekollerinin Mahiyet ve Metodoloji Analizi -İzmîrî’nin Bedâi‘u’l-Burhân’ı Örneği-. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
71. Pilgir, Muhammed. “A Study on the Claim that the Amounts of al-Madd al-Farʿī (Secondary Madd) Affect the Meanings of the Verses of the Qurʾān”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 7/Özel Sayı (Eylül 2023), 143-163. https://doi.org/10.31121/tader.1240733
72. Pilgir, Muhammed. Kıraat İlminde Med: Kıraat-i Aşere’nin Ortak Meseleleri Bağlamında. Ankara: İlâhiyat Yayınları, 2022.
73. Pilgir, Muhammed. “Med Miktarlarının Takdirinde Kullanılan Ölçü Birimleri ve Bunlara Dair Farklı Yaklaşımların İncelenmesi”. Dergiabant 11/1 (Mayıs 2023), 45-59. https://doi.org/10.33931/dergiabant.1258927
74. Râcihî, Abduh. et-Tatbîku’n-nahvî. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-‘Arabiyye, 1426/2004.
75. Râzî, Ebû Abdillâh Zeynüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. ‘Abdilkâdir. Mühtâru’s-sıhâh. thk. Yûsuf eş-Şeyh Muhammed. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 1420/1999.
76. Sehâvî, Alemüddîn. Fethu’l-vasîd fî şerhi’l-Kasîd. thk. Mevlâ Muhammed el-İdrîsî ed-Tâhirî. Riyad: Mektebetü’r- Rüşd, 1423/2002.
77. Semennûdî, İbrahim b. Ali Şehâse. Câmi‘ul-hayrât fî tecvîdi ve tahrîri evcühi’l-kırâât. Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1428/2007.
78. Sibtu’l-Hayyât, Ebû Muhammed Abdullah b. Ali b. Ahmed el-Bağdâdî. Kitâbü’l-Mübhic fi’l-kırââti’s-semân. thk. Vefâ Abdullah Kazmâz. Riyad: Câmi‘atü’l-İmâm Muhammed b. Su‘ûd, 1405/1985.
79. Su‘âd Abdülhamîd. Teysîru’r-Rahmâm fî tecvîdi’l-Kur’ân. Mısır: Dâru’t-Takvâ, 1431/2010.
80. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr b. Muhammed. el-İtkân fi ‘ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru İbn-i Kesîr, 1416/1996.
81. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr b. Muhammed. Nazmü’l-‘ikyân fî a’yâni’l-a‘yân. thk. Philip Khuri Hitti. New York: el-Matba’atü’s-Sûriyye, 1927.
82. Şahin Aynur, Hatice. “Kırâat İlmi İcâzetnâme Geleneğinde Osmanlı Kırâat Âlimi Mustafa b. Abdirrahmân b. Muhammed el-İzmirî’nin Rolü -Mısır ve Endonezya Örneği-”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 29/1 (Haziran 2025), 251-276. https://doi.org/10.18505/cuid.1624764
83. Şahin Aynur, Hatice. “Yusufefendizâde’nin Kırâat İlmi İcâzetnâme Geleneğindeki Yeri: Türkiye, Mısır, Malezya ve Endonezya Örnekleri”. Amasya İlahiyat Dergisi 23 (Kasım 2024), 206-245. https://doi.org/10.18498/amailad.1563668
84. Şâtıbî, Kâsım b. Fîrruh. Hırzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî. Mektebetü Dâru’l-Hüdâ ve Dâru’l-Ğavsânî li’d- Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 1426/2005.
85. Taberî, Ebû Ma‘şer. et-Telhîs fi’l-kırââti’s-semân. thk. Muhammed Hasan Akîl Musa. Cidde: el-Cemâ‘atü’l- Hayriyye li Tahfîzi’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1412/1992.
86. Termesî, Muhammed Mahfûz b. Abdillâh b. Abdilmennân. Gunyetü’t-talebe bi şerhi’t-Tayyibe. thk. Abdullah b. Muhammed b. Süleymân el-Cârullah. Medine: Daru’t-Tedmüriyye, 2. Basım, 1440/2019.
87. Tetik, Necati. “Kur’ân Tilâvetinde Medd-i Bedel Vurguları”. EKEV Akademi Dergisi 3/2 (2001), 109-120.
88. Türkmen, Ömer. “Bazı Kıraat Vecihleri Özelinde İbnü’l-Cezerî’nin Şâtıbî’yi Tenkit ve Tashihi: eş-Şâtıbiyye’nin Şârihleri ve Kıraat Farklılıkları Tedrisatı Ekseninde Bir Değerlendirme”. Eskiyeni 57 (Haziran 2025), 651-675. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1566293
89. Üren, Halil İbrahim. Molla Muhammed Emin Efendi ve ‘Umdetü’l-Hullân fî Îzâhi Zübdeti’l-‘İrfân Adlı Eserin Kıraat İlmindeki Yeri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
90. Yusuf Efendizâde, Yusuf Efendizâde Abdullah Hilmi. el-Îtilâf fî vücûhi’l-ihtilâf. thk. Ali Öge - Halil İbrahim Üren. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı, 2022.
91. Yüksel, Ali Osman. İbn Cezeri ve Tayyibetü’n-Neşr. İstanbul: İFAV Yayınları, 1996.
92. Zebîdî, Muhammed Murtezâ. Tâcü’l-‘arûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. İbrahim et-Terzî. 40 Cilt. Kuveyt: Matbaatü Hukûmeti’l-Kuveyt, 1421/2000.
93. Zü‘bî, Muhammed Temîm b. Mustafa ‘Âsım. Teysîru’l-fettâhi’l-‘alîm şerhu Tenkîhi Fethi’l-kerîm fî tahrîri evcühi’l-Kur’âni’l-‘Azîm. Medine: Müessesetü’d-Duhâ, 1439/2018.