Hac Sûresinin Nüzûl Kronolojilerindeki Yerini Tespitte Sebeb-i Nüzûl Rivâyetlerine Analitik Bir Yaklaşım

Abstract

Kaynaklar incelendiğinde Hac sûresinin nüzûl kronolojilerindeki yerinin ihtilaflı olduğu kolaylıkla anlaşılabilir. Bu çalışma, konu ve kapsam olarak, Hac sûresinin sebeb-i nüzûl rivayetleriyle sûrenin konu-anlam bütünlüğünden hareketle nüzûl zamanı hakkında fikir beyan eden, makale içerisinde kendilerine atıf yapılan muhaddis, müfessir ve müerrihlerin yorumlarını analitik bir yaklaşımla ele almayı amaçlar. Nitel araştırma yöntemi, doküman analizinin kullanıldığı araştırmada şu bulgulara ulaşılmıştır: Konu ve üslup bakımından sûre hem Mekkî hem de Medenî unsurlar ihtiva eder. Bu durum, bağlamdan hareketle kesin bir tespitte bulunmayı güçleştirir. Sebeb-i nüzûl rivayetleri üzerinden bir tespitte bulunmak da zordur; çünkü rivayetlerde tarihi verilerle çelişen ifadeler vardır. Kur’ân’ın nüzûlüne şahitlik eden sahabenin ve onlardan sonraki nesil olan tâbi‘înin yaşadıkları olaylarla inen âyetler arasında kurdukları münasebet sebebiyle âyetleri kendi anladıkları şeye delil getirdikleri anlaşılır. Bunun sonucu olarak çalışma, “fe-enze’llâhu hâzihi’l-âyete” vb. ifadeleri, onların hangi manalarda kullandıklarını araştırmayı önermektedir.

Keywords

• Tefsir
• Münâsebât
• Bağlam
• Mekkî-Medenî
• Analiz

An Analytical Approach to the Narratives of the Reason for Revelation in Determining the Place of the Sūrah of Hajj in the Chronology of Revelation

Abstract

This study aims to analyze, through an analytical approach, the interpretations of exegetes, traditionalists, and historians who express opinions on the time of revelation of the Sūrah al-Hajj, based on the coherence of its subject matter and meaning, as indicated by the narrations concerning the reason for its revelation. The reason for undertaking such a study is that the narrations on the reason for revelation differ not in terms of content, but in terms of when they indicate the revelation took place. Although exegetes have attempted to overcome this problem by introducing the internal context and the issue of relevance, the surah's inclusion of Meccan elements such as the Day of Judgment, belief and disbelief, criticism of polytheism, monotheism, and Hanifism, as well as Medinan elements such as al-jihad, hypocrisy, and legal rulings, does not allow for the precise determination of when it was revealed. Considering the functions of determining the time of revelation—such as its relationship with legal rulings, understanding the wisdom of legislation, clarifying ambiguities, knowing the harmony between verses and surahs, and understanding whether a verse contains restriction or specification—the importance of this work becomes clearer. In this study, which employs the qualitative research method and the document analysis design, the research steps are outlined as follows: First, the concepts of “chronology of revelation,” “reason for revelation,” and “context” are defined, and their interrelationships are explained; then, works by classical authors such as Ibn al-Nadīm and Ibn Durays, as well as modern authors such as orientalists and Mehdi Bazargan, who have written works on the chronology of revelation, are cited to show where the Surah al-Hajj is placed. Subsequently, an attempt was made to identify the reason for the revelation narrated in the hadith sources that most influenced the placement of the surah there, ignoring those that were repetitive; however, narrations that allowed for a different understanding of the verse or surah, even though they were identical in content, were specifically included. Furthermore, the relevant reasons for revelation narrations in exegesis, sīirah, and history books have been included in the study comparatively, to the extent permitted by the scope of the article. The findings of the present study can be summarized as follows: The emphasis on the reason for revelation in the narrations indicates that the verses were recalled and recited in connection with events during the Medina period. There are arguments in classical sources that support this. Looking at where the sūurah is placed in the chronology of revelation, it is clear that, despite their emphasis on context, orientalists have not been able to go beyond the external context of the narrations of the reasons for revelation. However, considering that the companions and the successors were flexible regarding the reason for revelation and used it in a broad spectrum, it can be concluded that the reason for revelation narrations does not always imply a true determination of time.

Keywords

• Tafsīr
• al-Munāsabāt
• Context
• Meccan-Medinan
• Analysis

References

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. ed. Şu‘ayb el-Arnaût - vd. Müessesetü’r-Risâle, 1421.
2. Apaydın, Mehmet. Siyer Kronolojisi. İstanbul: Kuramer, 2018.
3. Bâzergan, Mehdi. Kur’ân’ın Nüzûl Süreci. çev. Yasin Demirkıran - Feyzullah Muhammed. Ankara: Fecr Yayınevi, 1998.
4. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’ el-. Meʿâlimü’t-tenzîl. thk. Abdürrezzâk el-Mehdî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 1420.
5. Bikâî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn İbrâhîm b. Ömer b. Hasen er-Rubât el-Hırbâvî el-. Naẓmü’d-dürer min (fî) tenâsübi’l-ây ve’s-süver. 22 Cilt. Haydarabad: Dâiratü’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1389.
6. Câbirî, Muhammed Âbid el-. Fehmu’l-Kur’ân. çev. Muhammed Coşkun. 3 Cilt. İstanbul: Mana Yayınları, 2013.
7. Coşkun, Muhammed. “Allah’a ‘Bir Harf Üzere’ İbadet Etmek Ne Demektir?” M. Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 43/2 (2012), 233-250. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/162818
8. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkâhir b. Abdirrahmân b. Muhammed el-. Dercü’d-dürer fî tefsîri’l-ây ve’s-süver. thk. Velid b. Ahmed - Kaysî İyâd Abdüllatîf. 4 Cilt. Britanya: Mecelletü’l-Hikme, 1429.

9. Demir, Zakir. Tefsir Metodolojisinin Ansiklopedik Kaynakları –İbn ‘Akîle el-Mekkî’nin ez-Ziyâde ve’l-ihsân Örneği-. Ankara: Fecr Yayınları, 2025.
10. Demirci, Muhsin. “Esbâb-ı Nüzûl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11/360-362. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
11. Demirci, Muhsin. Tefsir Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2011.
12. Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü. İstanbul: İFAV Yayınları, 7. Basım, 2008.
13. Dihlevî, Şah Veliyyullâh ed-. el-Fevzü’l-kebîr fî uṣûli’t-tefsîr. ed. Fethi Güngör. çev. Yahya Yaşar. İstanbul: Beyan Yayınları, 2018.
14. Endelüsî, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gālib b. Abdirrahmân b. Gâlib el-Muhâribî el-Gırnâtî el-. el- Muḥarrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Abdüsselâm Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422.
15. Gözeler, Esra. Kur’an Ayetlerinin Tarihlendirilmesi. İstanbul: Kuramer, 2016.
16. Gümüş, Sadreddin vd. Kur’an-ı Kerim ve İzahlı Meali (Türkçe Anlamı). İstanbul: İpek Yayınları, 1997.
17. Horasânî, Ebû Osmân Saîd b. Mansûr b. Şu‘be el-. es-Sünen. thk. Heyet. 8 Cilt. Riyâd: Dâru’l-Âlûke, 1433.
18. Humeydî, Ebû Bekr Abdullah b. ez-Zübeyr b. Îsâ el-Kureşî el-. el-Müsned. thk. Hasen Selîm. 2 Cilt. Dımaşk/Suriye: Dâru’s-Segâ, 1996.
19. İbn Akīle, Cemâlüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Saîd. ez-Ziyâde ve’l-iḥsân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. thk. Muhammed Safâ vd. 9 Cilt. Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsât Câmi’ati’ş-Şârikati’l-İmârât, B. y., 1427.
20. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir. et-Taḥrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tûnus: ed- Dâru’t-Tûnusiyye, 1984.
21. İbn Ebî Hâtim er-Râzî, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm. thk. Es’âd et-Tîb. Suudi Arabistan: Mektebetü Nezzâr Mustafa el-Bâz, 3. Basım, 1419.
22. İbn Ebî Zemenîn, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Îsâ el-Mürrî el-Kurtubî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-’azîz. thk. Hüseyin Ukkâşe - Muhammed b. Mustafâ el-Kenz. 5 Cilt. Mısır/Kâhire: el-Fârûku’l-Hadîsyye, 1423.
23. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Muḫtaṣaru zevâidi Müsnedi’l-Bezzâr. thk. Sabri b. Abdülhâlik Ebû Zerr. 3 Cilt. Lübnân: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfe, 1412.
24. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm. ed. Sâmî es-Sellâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 2. Basım, 1420.
25. İbn Sîde, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl ed-Darîr. el-Muḥkem ve’l-muḥîṭü’l-aʿẓam. thk. Abdulhamîd Hindâvî. 11 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421.
26. İbnu’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muḥammed b. İsḥâḳ. el-Fihrist. thk. İbrâhim Ramadân. Beyrût: Dâru’l-Ma’rife, 1997.
27. İbnü’ḍ-Ḍurays, Muḥammed. Feḍâilu’l-Kur’ân ve mâ unzile mine’l-Kur’âni bi Mekke ve mâ unzile bi’l-Medîne. thk. Budeyr Ğazve. Şâm: Dâru’l-Fikr, 1987.
28. IIENSTITU. “Kronoloji Nedir? Kronolojik Ne Demek?” 07 Temmuz 2025. Erişim 07 Temmuz 2020. https://www.iienstitu.com/blog/kronoloji-nedir
29. Işık, Emin. “Bakara Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 4/526-529. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
30. Kādî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kādı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. Tes̱bîtü delâʾili’n-nübüvve. thk. Abdülkerim Osman. 2 Cilt. Beyrût/Lübnân: Dâru’l-Arabiyye, 1386.
31. Kâfiyecî, Muhyiddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Süleymân el-. et-Teysîr fî ḳavâʿidi ʿilmi’t-tefsîr. çev. İsmail Cerrahoğlu. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1974.
32. Karataş, Şuayip. “Muhammed İsa Yüksek. Kur’an’ın Anlaşılmasında Bağlam Bilgisi: Referansları ve Sınırları. İstanbul: İFAV Yayınları, 2. Basım, 2018, 167 s.” Tefsir Araştırmaları Dergisi (TADER) 4/2 (30 Ekim 2020), 668-674. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tader/issue/57489/766832
33. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed el-. Bedâʾiʿu’ṣ-ṣanâʾiʿ. 7 Cilt. Mısır: Matbaatü Şeriketi’l-Matbûât - Matbaatü’l-Cemâliyye, 1328.
34. Mahzûmî, Ebü’l-Haccâc Mücâhid b. Cebr el-Mekkî el-. Tefsîru Mücâhid. thk. Muhammed Abdüsselâm. Mısır: Dâru’l-Fikri’l-İslâmiyyi’l-Hadîse, 1410.
35. Maşalı, Mehmet Emin. “Mushaf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31/242-248. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
36. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî el-. en-Nüket ve’l-ʿuyûn. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, ts.
37. Me‘âfirî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-. en-Nâsiḫ ve’l-mensûḫ fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. thk. Âişe Abdurrahmân. 2 Cilt. Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Diniyye, 1413.
38. Medenî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk b. Yesâr b. Hıyâr el-Muttalibî el-Kureşî el-. Kitâbü’l-Meġâzî: Sîretü İbn İsḥâḳ. thk. Süheyl Zükkâr. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1398.
39. Mekkî b. Ebî Tâlib. el-Hidâye ilâ bulûġi’n-nihâye. thk. Heyet. 13 Cilt. b.y.: Mecmûatü Buhûsi’l-Kitâbi ve’s-Sünne, 1429.
40. Mukâtil b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. 5 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t- Türâs, 1423.
41. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî en-. es-Sünen. thk. Heyet. 8 Cilt. Kâhire: el-Mektebetü’t- Ticâriyye, 1348.
42. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî en-. es-Sünenü’l-Kübrâ. thk. Hasen Şelebî. 12 Cilt. Beyrût: Müessesetu’r-Risâle, 1421.
43. Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Hâkim en-. el-Müstedrek ʿale’ṣ-Ṣaḥîḥayn. thk. Mustafa Abdülkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-Vataniyye, 1411.
44. Nurduhan, Süheyla. “Nüzûl Tertibini İncelemede Oryantalist Perspektif ve İslâm Dünyasına Tesirleri (Muhammed İzzet Derveze Örneği)”. Journal of The Near East University Faculty of Theology 11/1 (30 Haziran 2025), 145-169. https://doi.org/10.32955/neu.ilaf.2025.11.1.07
45. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-. Tefsîru’r-Râzî: Mefâtîḥu’l-ġayb evi’t-Tefsîri’l- kebîr. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1420.
46. Râzî, Muhammed b. Ebû Bekir er-. Muḫtârü’ṣ-Ṣıḥâḥ. thk. Yûsuf eş-Şeyh Muhammed. Beyrût: el- Mektebetü’l-’Asriyye, 5. Basım, 1420.
47. Robinson, Neal. Kur’an’ı Keşfetmek. ed. Mustafa Öztürk. çev. Süleyman Kalkan. İstanbul: Kuramer, 2018.
48. Kur’an-ı Kerim ve Türkçe Anlatımı. çev. Bekir Sadak. İstanbul: İFAV Yayınları, 2011.
49. Sa'lebî, Ahmed en-Nîsâbûrî es-. el-Keşf ve’l-beyân ʿan tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Heyet. 33 Cilt. Cidde: Dâru’t-Tefsîr, 1436.
50. San‘ânî, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi‘ es-. et-Tefsîr. thk. Mahmûd Muhammed ِAbduh. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419.
51. Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed b. Abdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî es-. Tefsîru’l-Kur’ân. thk. Yâsir b. İbrâhîm vd. Riyâd: Dâru’l-Vatan, 1418.
52. Semerkandî, Ebü’l-Leys İbrahim es-. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm (Tefsîru Ebi’l-Leys̱ es-Semerḳandî). 3 Cilt. b.y.: y.y., t.y.
53. Serahsî, Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed es-. el-Mebsûṭ. thk. Heyet. 31 Cilt. Mısır: Matbaatü’s-Saâde, 1431.
54. Serinsu, Ahmet Nedim. Kur’ân ve Bağlam. İstanbul: Şule Yayınları, 2. Basım, 2012.
55. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Muzaffer Şemsüddîn Yûsuf b. Kızoğlu et-Türkî. Mirʾâtü’z-zamân fî târîḫi’l-aʿyân. thk. Heyet. 23 Cilt. Dımaşk/Suriye: Dâru’r-Risâle el-Âlemiyye, 1434.
56. Süyûtî, Celâleddîn es-. el-İtḳân fī ’ulûmi’l-Ḳur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. b.y.: el-Hey’etü’l- Mısriyyetü’l-’Âmme, 1394.
57. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî es-. Lübâbü’n-nuḳūl fî esbâbi’n-nüzûl. thk. Ahmed Abdüşşâfiî. Beyrût/Lübnân: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, t.y.
58. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb et-. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdî es- Selefî. 25 Cilt. Kâhire: Mektebetü İbn Teymiye, 2. Basım, 1415.
59. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et-. Câmiʿu’l-beyân ’an te’vîli âyi’l-Ḳurʾân. thk. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kâhire: Dâru Hecr, 1422.
60. Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd b. el-Cârûd et-. el-Müsned. thk. Muhammed Abdülmuhsin et-Türkî. 4 Cilt. Mısır: Dâru Hecr, 1419.
61. Tiyek, Fatih. Kur’an’ı Anlamada Bağlamın Rolü ve Meallerdeki Bağlamsal Sorunlar. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
62. Tûfî, Necmüddîn. el-İksîr fî ’ilmi’t-tefsîr. thk. Muhammed Osman. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
63. Türk Dil Kurumu Sözlükleri (TDK). “anakronizm”. Erişim 07 Temmuz 2025. https://sozluk.gov.tr/
64. Türk Dil Kurumu Sözlükleri (TDK). “kronoloji”. Erişim 07 Temmuz 2025. https://sozluk.gov.tr/
65. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî el-. el-Basît. thk. Heyet. 25 Cilt. Suud: İmâdetü’l- Bahsi’l-İlmî, 1430.
66. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî el-. Esbâbü’n-nüzûl. thk. Kemâl Zağlûl. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411.
67. Yahyâ b. Sellâm. Tefsîru Yahyâ b. Sellâm. thk. Hind Şelebî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1425.
68. Yardım, Ali. “İmrân b. Husayn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 22/232-233. İstanbul: TDV Yayınları, ts.
69. Yazıcı, İshak. “Ebü’l-Leys es-Semerkandî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/473-475. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
70. Yılmaz, Mehmet Faik. “Münâsebâtü’l-âyât ve’s-süver”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31/568-570. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
71. Yüksek, Muhammed İsa. Kur’an’ın Anlaşılmasında Bağlam Bilgisi Referans ve Sınırları. İstanbul: İFAV Yayınları, 2. Basım, 2018.
72. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-. el-Keşşâf ʿan ḥaḳâʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. thk. Mustafa Hüseyin Ahmed. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 3. Basım, 1407.
73. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-. Esâsü’l-belâġa. thk. Muhammed Bâsil. 2 Cilt. Beyrût/Lübnân: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419.
74. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-. Keşşâf Tefsiri. ed. Murat Sülün. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2018.
75. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn ez-. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, 1376.
76. Zührî, İbn Şihâb ez-. en-Nâsiḫ ve’l-mensûḫ. thk. Hâtim Sâlih Dâmin. Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1418.