Kelam ve İslam Felsefesi Etkileşimi Bağlamında Nasîrüddin Tûsî’nin Mücerret Akıl Yorumu

Abstract

Nasîrüddin Tûsî’nin mücerret akıl yorumu, Meşşâî felsefe ile kelam disiplini arasındaki etkileşimin dikkate değer örneklerinden biridir. Literatürde onun bu yaklaşımı genellikle ya Meşşâî sudûrcu sistemin bir uzantısı olarak değerlendirilmiş ya da onun bu kavramı bütünüyle reddettiği öne sürülmüş; kavramı hangi epistemolojik ve ontolojik gerekçelerle yeniden temellendirdiği yeterince aydınlatılmamıştır. Bu makale, Tûsî’nin söz konusu felsefî kavramı kelamî ilkeler ekseninde nasıl yorumladığını incelemektedir. Çalışmada İsbâtu’l-ʿakli’l-mücerred ve Tecrîdü’l-iʿtikâd adlı eserler merkeze alınarak metin ve karşılaştırmalı analiz yöntemi benimsenmiştir. Araştırma sonucunda Tûsî'nin, mücerret aklın varlığını doğruluğun zemini olan nefsü’l-emrin zorunlu mahalli olarak ispatladığı görülmüştür. Mücerret aklın kabulü Tûsî’yi İslam filozoflarıyla ortak zeminde buluştursa da onun ontolojik konumu bağlamında onlardan ayrılmıştır. Zira Tûsî, Allah’ın mutlak iradesiyle çeliştiği gerekçesiyle sudûr teorisini ve Tanrı ile âlem arasındaki zorunlu aracı varlıklar fikrini reddeder. Sonuç olarak Tûsî, evreni bu zorunlu zincirin bir uzantısı değil, Allah’ın doğrudan ve iradî fiili olarak temellendirmiş; Meşşâîlerin hiyerarşik akıllar şeması yerine tekli bir mücerret akıl anlayışı ortaya koymuştur.

Keywords

• İslam Felsefesi
• Kelam
• Nasîrüddin Tûsî
• Mücerret Akıl
• Faal Akıl

Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī’s Interpretation of the Abstract Intellect in the Context of the Interaction between Kalām and Islamic Philosophy

Abstract

Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī’s interpretation of the abstract intellect (al-ʿaql al-mujarrad) constitutes a remarkable example of the interaction between Peripatetic Islamic philosophy and the kalām tradition. In the literature, al-Ṭūsī’s conception of the abstract intellect has often been treated either as a mere continuation of the Peripatetic emanationist system or within the framework of a theological refutation; consequently, the specific epistemological and ontological justifications through which he reconstructed this concept have not been sufficiently elucidated. This article aims to examine al-Ṭūsī's approach in the context of his establishing a strong dialogue with the philosophical tradition to reinterpret certain fundamental concepts based on kalām principles, and his specific departure from the Peripatetics regarding the abstract intellect, thereby filling this conceptual gap in the literature. The study employs a method of textual and comparative analysis, focusing on the author’s fundamental works such as Ithbāt al-ʿAql al-Mujarrad and Tajrīd al-Iʿtiqād. The primary findings of the article are as follows: al-Ṭūsī grounds the existence of the abstract intellect by identifying it as the necessary locus (maḥall) of nafs al-amr, which serves as the epistemological foundation of truth. He demonstrates that certain (yaqīnī) judgments can only be true through correspondence with an external, immutable, and non-corporeal reality. Arguing that this reality can be neither a body, nor an accident, nor an Idea, al-Ṭūsī concludes that it can only be understood as forms residing in an abstract intellect. While this acceptance regarding the existence of the abstract intellect brings al-Ṭūsī onto common ground with Islamic philosophers, it distinguishes him from this tradition concerning the origin of the abstract intellect and its relationship with God. al-Ṭūsī rejects the chain of abstract intellects based on the theory of emanation (ṣudūr) and the notion of these intellects as necessary ontological intermediaries between God and the world, on the grounds that they are incompatible with God’s absolute will and freedom in creation. Within this framework, he critiques the Peripatetic principle that “from one, only one proceeds” and the conception of God as a necessary agent by essence (mūjib bi-dh-dhāt). In conclusion, the abstract intellect is removed from being a necessary link in the chain of emanation, and the universe is grounded as the direct and volitional act of God. Accordingly, the study demonstrates that al-Ṭūsī proposes an original model of an abstract intellect that is singular in essence, in place of the Peripatetic scheme of hierarchical intellects.

Keywords

• Islamic Philosophy
• Kalām
• Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī
• Abstract Intellect
• Active Intellect

References

1. Akkanat, Hasan. “Tümeller Teorisi”. İslam Düşüncesinde Teoriler-1 Metafizik. ed. Ömer Türker. 2/718-735. İstanbul: Ketebe, 2021.
2. Aktaş, Muhammet Maşuk. Metafiziğin Mantıksal Kökenleri: Nasîruddîn Tûsî’nin Nefsü’l-emr Anlayışına Giriş. İstanbul: İber Akademi, 2024.
3. Alper, Ömer Mahir. Varlık ve İnsan. İstanbul: Klasik, 2010.
4. Altaş, Eşref. Fahreddin er-Râzî’nin İbn Sînâ Yorumu ve Eleştirisi. İstanbul: İz, 2015.
5. Aslan, Harun. İbn Gaylân el-Belhî’de Âlemin Kıdemi Eleştirisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
6. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed er-Rûmî el-Mısrî. Şerhu’t-Tecrîdi’l-akâid. İstanbul: Nuriosmaniye Yazma Eser Kütüphanesi, 31 NK 2160, 1b-165a.
7. Cendî, Mevla Ahmed. “Şerhu Risâleti İsbâti’l-akli’l-mücerred”. Risâletu İsbâti’l-ʿakli’l-mücerred ve Şurûhân. ed. Tayyibe Ârif Niyâ. 119-161. Tahran: Mîrâs-ı Mektûb, 2014.
8. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Hâşiyetü’t-Tecrîd. ed. Eşref Altaş vd. 3 Cilt. İstanbul: İSAM Yayınları, 1441.

9. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerh’ul-Mevâkıf. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
10. Davidson, Herbert A. Alfarabi, Avicenna, and Averroes, on Intellect. New York: Oxford Unıversıty Press, 1992.
11. Demirkol, Murat. Nasîrüddin Tûsî’nin İbn Sînacılığı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
12. Devvânî, Celâleddin. Hâşiye ʿalâ Şerhi’t-Tecrîd. Kum: İntişârât-ı Râid, 1393.
13. Devvânî, Celâleddin. “Şerhu Risâleti İsbâti’l-‘akli’l-mücerred”. Risâletu İsbâti’l-ʿakli’l-mücerred ve Şurûhân. ed. Tayyibe Ârif Niyâ. 45-60. Tahran: Mîrâs-ı Mektûb, 2014.
14. Dişkaya, Abuzer. Felsefi Akledilirler Öğretisi Aklın Sınırlarında Metafizik. İstanbul: Ketebe, 2021.
15. Döner, Naim - Süt, Abdulnasır. “Nasîruddîn Tûsî Düşüncesinde Kelam-Felsefe İlişkisi”. Bilime Adanmış Ömür: Nasîruddîn Tûsî. ed. Aykut Kar - Anar Gafarov. Ankara: Gece Kitaplığı, 2017.
16. Dürîdî, Seniyye ed-. ‘Alâkatü’l-kelâm bi’l-felsefe ‘inde Nasîriddin et-Tûsî: et-Tabî‘iyyât ve’l-ilâhiyyât nemûzecen. Tunus: Zeytûne Üniversitesi, Yüksek Usûlüddin Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1997.
17. Fakhry, Majid. Al-Fârâbi, Founder of Islamic Neoplatonism His Life, Works and Influence. Oxford: Oneworld, 2002.
18. Fârâbî. el-Medînetü’l-Fâzıla. İstanbul: Litera, 2018.
19. Fazlıoğlu, İhsan. “Faal Akıl Ölünce!: XIII. Yüzyıl Felsefe-Bilim Tarihinde Hakikî (Invisible) ile Zâhirî (Visible) İlişkisinin Yeniden Yorumlanması”. Derin Yapı İslâm-Türk Felsefe-Bilim Tarihinin Kavram Çerçevesi. 219-255. İstanbul: Papersense, 2015.
20. Gelenbevî. Risâle fi’l-Vücudi’z-zihnî (Resâilu’l-İmtihân içinde). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, Seyfettin Özege, 0120203, vr. 162–166.
21. Geylânî, Mevla Şemsa. “Hâşiye ’alâ Risâleti İsbâti’l-ʿakli’l-mücerred li’t-Tûsî ve Şerhi’d-Devvânî ’aleyhâ”. Risâletu İsbâti’l-ʿakli’l-mücerred ve Şurûhân. ed. Tayyibe Ârif Niyâ. 61-74. Tahran: Mîrâs-ı Mektûb, 2014.
22. Hillî, İbnü’l-Mutahhar. Keşfü’l-murâd fî Şerhi Tecrîdi’l-iʿtikâd. ed. Hasan Hasanzade Âmulî. Beyrut: Müessesetü’l-Aʿlem li’l-Matbuat, 1988.
23. Hillî, İbnü’l-Mutahhar. Nihâyetü’l-merâm fî ilmi’l-kelâm. ed. Fâdıl İrfân. 3 Cilt. Kum: Müessesetü’l-İmâm es-Sâdık, 1419.
24. İbn Sînâ. “el-İşârât ve’t-tenbîhât”. Şerhu’l-İşârât ve’t-tenbîhât. ed. Süleyman Dünya. Beyrut: Müessesetü’n-Nu’mân, 1992.
25. İbn Sînâ. İlâhiyât Kiâbu’ş-Şifâ Metafizik. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2014.
26. Îcî, Adudüddin. el-Mevâkıf fî ‛ilmi’l-kelâm. Beyrut: Âlemü‟l-kütüb, ts.
27. İsfahânî, Şemseddin. Tesdîdü’l-kavâid fî Şerhi Tecrîdi’l-akâid. ed. Eşref Altaş vd. 3 Cilt. İstanbul: Merkezu’l-Buhûsü’l-İslâmiyye, 1441.
28. Kanaatlı, Muhammet. Nası̂ruddı̇n Tûsı̂ Felsefesı̇nde Nefsü’l-Emr. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
29. Kavuk, Berna. Kelâm ile Felsefe Arasında Nasîrüddin Tûsî’de Nedensellik. Ankara: Fecr Yayınları, 2026.
30. Kîşî, Şemseddin. “Ravzatü’n-nâzır fî Şerhi Nefsi’l-emr”. Risâletu İsbâti’l-ʿakli’l-mücerred ve Şurûhân. ed. Tayyibe Ârif Niyâ. 9-44. Tahran: Mîrâs-ı Mektûb, 2014.
31. Koca, Muhammet Ali. Seyyid Şerîf Cürcânî’de Nefsin Mahiyeti ve Bilgi Teorisi. İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
32. Kuşçu, Ali. Şerhu’l-cedîd ʿale’t-Tecrîd. Kum: İntişârât-ı Râid, 1393.
33. Lâhîcî, Abdürrezzâk b. Ali. Şevâriku’l-ilham fî Şerhi Tecrîdi’l-kelâm. Kum: Müessesetü’l-İmâm es-Sâdık, 1433.
34. Muhammed Takî Müderris, Razavî. el-Allâmetü’l-Havâce Nasîrüddîn et-Tûsî Hayâtuhû ve Âsârühu. Tahran: Ali Haşim el-Esedî, 1994.
35. Özaykan, Cihan. İbn Teymiyye’nin Selefiyye Felsefesi: Anti-İdealizm ve Zihinsel Nominalizm. İstanbul: Divan Kitap, 2024.
36. Özturan, Mehmet. “At Kavramı: Kavram mı Nesne mi, Tikel mi Tümel mi? Frege ve İslam Mantık Geleneği Çerçevesinde Bir Mukayese”. Felsefe Dünyası 80 (2024), 38-56.
37. Râzi, Fahreddin. Lübâbu’l-İşârât. thk. Ahmed Hicâzî es-Sekâ. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyeti’l-Ezheriyye, 1986.
38. Sarıdoğan, Özcan. Filozoflara Göre Faal Akıl. Ankara: Fecr, 2024.
39. Semerkandî, Şemsüddîn. el-Maʿârif fî Şerhi’s-Sahâif. Kahire: el-Mektebetu’l- Ezheriyye li’t-Turâs, 2015.
40. Şirinov, Agil. “Nasîruddîn et-Tûsî: İbn Sînâcılığın Kelâmla Sentezi”. İslâm Felsefesi Tarih ve Problemler. ed. M. Cüneyt Kaya. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2018.
41. Şirinov, Agil. Nasîrüddin Tûsî’de Varlık ve Ulûhiyyet. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
42. Taşköprizâde, Ahmed Efendi. eş-Şühûdü’l-aynî fî mebâhisi’l-vücûdi’z-zihnî. Köln: Menşuratü’l-Cemel [Al-Kamel Verlag], 2009.
43. Teftazânî, Sa‘düddîn. Şerhu’l-Akâid. Beyrut: Daru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2014.
44. Teftazânî, Sa‘düddîn. Şerhu’l-Makâsıd. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1998.
45. Tehânevî. Keşşâfu ıstılâhât’il-fünûn. Lübnan: Mektebetü Lübnân, 1996.
46. Tûsî, Nasîruddin. “el-Fusûl”. el-Edilletu’l-Celiyye fi Şerhi’l-Fusûli’n-Nâsıriyye. Beyrut: Daru’l-Fikri’l-Lübnani, 1986.
47. Tûsî, Nasîruddin. “İsbâtu’l-ʿakli’l-mücerred”. Risâletu İsbâti’l-ʿakli’l-mücerred ve Şurûhân. ed. Tayyibe Ârif Niyâ. 1-8. Tahran: Mîrâs-ı Mektûb, 2014.
48. Tûsî, Nasîrüddin. Ecvibetü’l-mesâili’n-Nâsıriyye. Tahran: Pejûheşgâh-i Ulûm-i İnsânî ve Mütâlâ‘ât-i Ferhengî, 1373.
49. Tûsî, Nasîrüddin. Şerhu Mesʾeleti’l-ʿilm. Kum: Mustafa, 2017.
50. Tûsî, Nasîrüddin. Şerhu’l-İşârât ve’t-tenbîhât. ed. Süleyman Dünya. Beyrut: Müessesetü’n-Nu’mân, 1992.
51. Tûsî, Nasîrüddin. Tecrîdü’l-iʿtikâd. Kum: Mektebetü’l-İʿlâmi’l-İslâmî, 1407.
52. Tûsî, Nasîrüddin. Telhîsü’l-Muhassal. Tahran: Müessese-i Mütâlâ‘ât-ı İslâmî Dânişgâh-ı McGill Şube-i Tahran, 1980.
53. Türker, Ömer. İslam Felsefesine Konusal Giriş. Ankara: Bilay Yayınları, 2020.
54. Türker, Ömer. İslam’da Metafizik Düşünce Kindî ve Fârâbî. İstanbul: Klasik, 2019.
55. Türker, Ömer. Varlık Nedir? İstanbul: Ketebe, 2019.
56. Türkmen, Ersan. “Nasîrüddîn et-Tûsî’de Soyut Aklın İspatı: Analitik Bir Okuma”. Rize İlahiyat Dergisi 27 (2024), 109-122.
57. Üçer, İbrahim Halil. “Gerçekçiliğin Dönüşümü: İbn Sînâcı Felsefede Tümellerin Ontolojisi ve Kutbüddin er-Râzî’nin Zihnî Misaller Teorisi Üzerine”. Nazariyat 6/2 (2020), 23-66.
58. Üçer, İbrahim Halil. İbn Sina Felsefesinde Suret Cevher ve Varlık. İstanbul: Klasik, 2017.
59. Yavuz, Yusuf Şevki. “Levh-i mahfûz”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 27/151. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2003.
60. Yurtkuran, Muhammet. “Bilgi ve Gerçeklik: Nasîrüddîn Tûsî Açısından Nefsü’l-emrin Epistemolojik Boyutu”. Bilimname 53 (Nisan 2025), 227-257.
61. Yurtkuran, Muhammet. Nasîrüddin Tûsî’de Nefsü’l-emr Teorisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.