The Analysis of the Truth Crisis in Social Media Through the Hadith of Ruwaybida in the Age of the Liar Being Believed

Abstract

In the modern age, the transformation of knowledge into a commodity rapidly consumed within digital markets has led to the weakening of methodological consciousness and the emergence of a new form of ignorance nourished by accumulations of information devoid of method. This situation has deepened an epistemic crisis in which truth and misinformation have become increasingly intertwined. This study examines the aforementioned crisis through the lens of the Ruwaybiḍa hadith, in which the Prophet Muhammad foretold the emergence of such a figure during the deceptive years. The primary aim of the research is to move beyond the predominantly technical and descriptive approaches to the relationship between hadith and digital knowledge in the existing literature by repositioning the concept of Ruwaybiḍa as an analytical category for understanding the crises of scholarly competence, representational authority, and epistemic legitimacy within the digital sphere. The study addresses the following questions: To what extent is the Ruwaybiḍa hadith authentic according to the criteria of classical hadith methodology? How may the meaning of the narration be evaluated in relation to the Qur’an, authentic Sunnah, historical experience, and reason? How has the concept been interpreted across different periods, and how may these interpretations be related to today’s digital information environment? The central hypothesis of the study is that the Ruwaybiḍa hadith is not merely a descriptive figure associated with the end times or a technical issue of narration; rather, it constitutes a normative warning text directly related to the issues of method, competence, and epistemic responsibility in the production, transmission, and representation of knowledge. Within this framework, the narration has been analyzed through the methods of isnād and matn criticism and subjected to a comprehensive content analysis in light of the fundamental principles of the Qur’an, the integrity of the authentic Sunnah, historical experience, and rational coherence. Subsequently, the interpretive tradition of the hadith, extending from al-Ṭaḥāwī to Ḥammūd al-Tuwayjirī, has been examined, and the typology of Ruwaybiḍa has been associated with contemporary digital information environments through conceptual frameworks such as post-truth, filter bubbles, and echo chambers. In terms of scope and limitations, the study focuses primarily on the principal transmission chains found in Aḥmad b. Ḥanbal’s Musnad and Ibn Mājah’s Sunan, together with supporting narrations transmitted from different Companions and the classical commentary tradition. However, it does not encompass all juridical applications of the hadith or its relationship with political science. As a result, the study concludes that the Ruwaybiḍa hadith may be evaluated as ḥasan li-ghayrihī in terms of isnād and that its textual content is consistent with the fundamental principles of the Qur’an and the authentic Sunnah. Furthermore, in the contemporary digital environment where visibility has superseded competence and algorithms have overtaken scholarly substantiation the hadith offers a powerful conceptual framework and an ethically grounded call for critical rethinking.

Keywords

• Hadith
• Digital Age
• Epistemological Crisis
• Methodology
• Competence.

Yalancının Doğrulandığı Zamanlarda Sosyal Medyada Hakikat Krizinin Ruveybida Hadisi Üzerinden Analizi

Abstract

Modern çağda bilginin dijital pazarlarda hızla tüketilen bir metâya dönüşmesi, beraberinde usul bilincinin zayıflamasını ve yöntemden yoksun bilgi yığılmasının beslediği yeni bir cehalet türünü doğurmuştur. Bu durum, hakikat ile yanlış bilginin birbirine karıştığı epistemik bir krizi derinleştirmiştir. Çalışma, söz konusu krizi Hz. Peygamber’in (s.a.v.) aldatıcı yıllar olarak haber verdiği dönemde ortaya çıkacağını bildirdiği Ruveybida hadisi ekseninde ele almaktadır. Araştırmanın temel amacı, mevcut literatürde teknik ve betimsel düzlemde ele alınan hadis-dijital bilgi ilişkisini aşarak Ruveybida kavramını, dijital alanda ilmî ehliyet, temsil yetkisi ve epistemik otorite krizinin analitik bir kategorisi olarak yeniden konumlandırmaktır. Çalışma, şu soruları yöneltmektedir: Ruveybida hadisi klasik hadis usulü kriterleri açısından ne düzeyde bir sıhhate sahiptir? Rivâyetin Kur’ân, sahih sünnet, tarihsel tecrübe ve akıl ile olan anlam ilişkisi nasıl değerlendirilebilir? Kavram, farklı dönemlerde nasıl yorumlanmıştır ve bu yorumlar günümüz dijital bilgi ortamıyla nasıl ilişkilendirilebilir? Çalışmanın temel varsayımı şudur: Ruveybida hadisi, yalnızca ahir zamana dair tasvir edici bir figür ya da teknik bir rivâyet meselesi olmayıp bilginin üretimi, aktarımı ve temsilindeki usul, ehliyet ve epistemik sorumluluk meseleleriyle doğrudan ilişkili normatif bir uyarı metnidir. Bu varsayım çerçevesinde rivâyet; isnad ve metin tenkidi yöntemiyle incelenmiş, Kur’ân’ın temel ilkelerine, sahih sünnetin bütünlüğüne, tarihsel tecrübeye ve aklî uygunluk kriterlerine arz edilerek kapsamlı bir muhteva analizi gerçekleştirilmiş; ardından hadisin Tahâvî’den Hammûd et-Tuveycirî’ye uzanan yorum geleneği ele alınmış ve Ruveybida tipolojisi post-truth, filtre balonları ile yankı odaları gibi kavramsal çerçeveler aracılığıyla çağdaş dijital bilgi ortamıyla ilişkilendirilmiştir. Kapsam ve sınırlılıklar bakımından çalışma, Ahmed b. Hanbel’in Müsned’i ve İbn Mâce’nin Sünen’indeki ana tarikler ile farklı sahâbîlerden nakledilen şâhid rivâyetleri ve klasik şerh geleneğini merkeze almakta; hadisin fıkhî hükümler bağlamındaki tüm uygulamalarını ya da siyaset bilimi ile olan ilişkisini kapsam dışında bırakmaktadır. Sonuç olarak, Ruveybida hadisi isnad açısından hasen li-gayrihî derecesinde değerlendirilmekte olup metin muhtevası bakımından Kur’ân ve sahih sünnetin temel ilkeleriyle uyum arz etmekte; görünürlüğün ehliyetin, algoritmaların ise ilmî temellendirmenin önüne geçtiği çağdaş dijital ortamda güçlü bir kavramsal çerçeve ve ahlâk merkezli bir yeniden düşünme çağrısı sunmaktadır.

Keywords

• Hadis
• Dijital Çağ
• Epistemolojik Kriz
• Usul
• Ehliyet.

References

1. Abdülgaffar, Muhammed Hasan. Şerhu Kitâbi Nakli Mutûni’s-Sünne li’d-Dümeynî. Durûs ṣavtiyye mufarraġa eş-Şebeketü’l-İslâmiyye. http://www.islamweb.net (Erişim 08 Şubat 2026).
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah el-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
3. Akbuğa, Fulya. “Post-Truth Çağı ve Sosyal Medyada Gerçeğin Sıradanlaşması”. Ulakbilge 83 (Nisan 2023), 369-374.
4. Alpay, Yalın. Yalanın Siyaseti. İstanbul: Destek Yayınları, 2017.
5. Âl-i Nu‘mân, Şâdî b. Muhammed b. Sâlim. el-Câmi‘li-kutubi’d-du‘afâ ve’l-metrûkîn ve’l-kezzâbîn. 18 Cilt. San‘â: Merkezu’n-Nu‘mân li’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1. Basım, 2014.
6. Asar, Muhammet Ali. “Ehl-i Hadisin Sünnet Savunusunun Temel Paradigmaları”. Dergiabant 9/1 (Mayıs 2021), 263-293.
7. Asil, Sermin. “Yeni Medyanın Hipnoz Edici Etkisi: Sosyal Medyada Bilişsel Manipülasyon ve Sanal Hipnoz Üzerine Bir İnceleme”. 12. Uluslararası İletişim Günleri: Dijital Çağda Medya ve İletişim Çalışmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı. İstanbul: Üsküdar Üniversitesi Yayınları, 2025.
8. Aydın, Osman. “İnternet ve Sosyal Medyada Algı Yönetimi ve Rivâyetlerin Yanlış Yorumlanması -Onedio İsimli Web Sitesindeki Bir Haber Örneğinde-”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (Haziran 2023), 59-87.

9. Aydoğan, Türkan. “Sosyal Medya Bilinçsizliği ve Kontrol Mekanizması”. Genç Mütefekkirler Dergisi 6/1 (Mart 2025), 69-87.
10. Avşar, Zakaria. “Medya Okuryazarlığı”. İletişim ve Diplomasi 2 (2013), 5-17.
11. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’s-sahîh (Sahîh-i Buhârî). thk. Mustafa Dib el-Buga. 7 Cilt. Şam: Dâru İbn Kesîr-Dâru’l-Yemâme, 1414/1993.
12. Bunt, Gary. Hashtag Islam: How Cyber-Islamic Environments Are Transforming Religious Authority. North Carolina: University of North Carolina Press, 2018.
13. Çalgan, Mehmet Ali. “Sosyal Medyada Hadis Tahrifatının Oluşturduğu Olumsuz Sünnet Algısı”. GİİAS Uluslararası Günümüzde İslami İlimler Algısı Sempozyumu I: Sünnet Algısı (10-11 Haziran 2021). ed. Tevhit Ayengin vd. 218-227. Bayburt: Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2021.
14. Çelik, Abdullah. “Hadis İlimleri Işığında Haber Doğruluğunun Tespiti”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (Mart 2022), 236-262.
15. Çelik, Abdullah. “Dijital Ortamda Hadis Naklinin Geleceği: Kaynak Güvenilirliği ve Yorum Metotları”. Dijital Çağda Dil, Din, Düşünce ve Ahlâkın Evrimi (Hadis). ed. Hamide Ulupınar. 101-128. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2025.
16. Çuhadar, Mustafa. “Postmodernizm, Dijitalleşme ve Hibrit Dindarlık”. Tevilat 2/1 (Yaz 2021), 67-88.
17. Dilmen, Ömer. “Kadızadeliler Sivasiler Tartışması”. Academic Platform Journal of Islamic Research 5, sy. 2 (Ağustos 2021), 383-393.
18. Dûri, Abdülazîz. “Bağdat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/425-433. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
19. Düzenli, Furkan. “Religion and Digitalisation: A Journey from Tradition to the Future”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Aralık 2024), 446-451.
20. Düreynî, Abdülkerîm b. Nemr. Bulûğu’l-emânî fî terâcimi’r-ricâli’l-lezîne lem yuʿarrifhumu’l-imâm el-Elbânî. Uman: Dârü’l-Eseriyye, 1433/2012.
21. Eken, Metin-Aydın, Hakan. “Enformasyon Toplumunda Dinî Bilgi Edinme: İnternet Ortamındaki Dinî Enformasyonun Güvenilirliği ve Kalite Kriterleri Üzerine Bir İnceleme”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/58 (Ağustos 2018), 896-912.
22. Ekinci, Fatma. “Sanallaş(tırıl)ma Sürecinde Dini Bilginin Hakikat Problemi”. Medya ve Din Tartışmaları Sempozyum Bildirileri. İstanbul: İstanbul Ticaret Üniversitesi, 2016.
23. el-Eserî, Fevzî b. Abdillâh b. Muhammed. Cüz’ün fîhi tahrîcü hadîsi’r-Ruveybida. (Erişim 11 Mayıs 2026). https://ebook.univeyes.com/161961.
24. Ener, Burcu. “Kamusal Alan ve Filtre Balonları”. İletişim Çalışmaları Dergisi 11/2 (2025), 101-118.
25. Etyûbî, Muhammed b. Alî b. Âdem. el-Bahrü’l-muhîtü’s-seccâc fî şerhi Sahîhi’l-İmâm Müslim b. el-Haccâc. 45 Cilt. Riyad: Dâru İbnü’l-Cevzî, 1426-1436.
26. Evren, Ozan – Türedi, Uğurcan. “Yeni Medya İçeriklerinde Doğruluk Kontrolü Uygulamalarına Genel Bir Bakış”. The Journal of Communication and Social Studies 2/2 (Eylül 2022), 224-240.
27. Geyik, Kurbani. “Din Haberciliğinde Dezenformasyon ve Doğrulama: Teyit.org ve AA Teyit Hattı’nın Karşılaştırmalı Analizi”. MEDİAD: Medya ve Din Araştırmaları Dergisi 8/1 (Haziran 2025), 263-293.
28. Gökbayrak, Hilal – Işıklı, Şevki. “Dijital Din Teorisi: Dijital Din, Geleneksel Dine Karşı”. Yapay Zekâ, Transhümanizm ve Din. ed. Muhammed Özdemir. 105-145. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
29. Görmez, Mehmet. Sünnet ve Hadisi Anlama Kılavuzu. Ankara: Otto Yayınları, 2022.
30. Gül, Recep Emin. “Sosyal Medyada Paylaşılan Hadislerin Dinî Yaşantıya Etkisi: Balıkesir Üniversitesi Öğrencileri Örneği”. MEDİAD: Medya ve Din Araştırmaları Dergisi 4/2 (Aralık 2021), 301-315.
31. Gül, Recep Emin. “Çağımızın Fâsığı: Sosyal Medyada Hadis Paylaşmak”. Son Peygamber. 24 Aralık 2020. https://www.sonpeygamber.info/cagimizin-fasigi-sosyal-medyada-hadis-paylasmak (Erişim 12 Mayıs 2024).
32. Güneş, Beyza Nur-Gül, Recep Emin. “Bir Hadis Teyit Aracı Olarak sorularlaislamiyet.com Sitesi Üzerine Bir Değerlendirme”. Journal of Media and Religion Studies 8/1 (Haziran 2025), 203-230.
33. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. el-Müstedrek ‘ale’s-Sahîhayn. thk. Mustafa Abdülkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
34. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Alî. Târihu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 16 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1422/2002.
35. Hererî, Muhammed el-Emîn. Mürşidü zevi’l-hicâ ve’l-hâce ilâ Süneni İbn Mâce. 26 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2018.
36. İbn Abdilberr, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh en-Nemerî. Câmiʿu beyâni’l-ilm ve fadlih. thk. Ebü’l-Eşbal ez-Züheyrî. 2 Cilt. Suûdî: Dâru İbni’l-Cevzî, 1994.
37. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed. el-Cerh ve’t-ta‘dîl. 9 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1372/1952.
38. İbnü’l-Esîr el-Cezerî, Mecdüddin Ebü’s-Saâdât Mübârek b. Muhammed. Câmiʿu’l-uṣûl fî eḥâdîs̱i’r-Resûl. thk. Abdülkadir el-Arnavût. 12 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Halvânî – Matbaatü’l-Mellâh – Mektebetü Dâri’l-Beyân, 1389-1392.
39. İbnü’l-Esîr, Mecdüddîn Mübârek b. Muhammed. en-Nihâye fî garîbi’l-hadîs ve’l-eser. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1399/1979.
40. İbn Receb el-Hanbelî, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed. Câmiu’l-ulûm ve’l-hikem fî şerhi hamsîne hadîsen min cevâmii’l-kelim. thk. Māhir Yâsîn el-Fahl. 2 Cilt. Beyrut: Dâr İbn Kesîr, 1429/2008.
41. İbn Sa‘d, Ebû Abdullah Muhammed b. Sa‘d. Kitâbü’t-Tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1421/2001.
42. İbn Sa‘d, Ebû Abdullah Muhammed. Kitâbü’t-Tabakâti’l-kebîr. thk. İhsan Abbas. 9 Cilt. Beyrut: Dâr Sâdır, 1968.
43. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Halep: Dârü İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
44. İmamoğlu, Tuncay. “Modernizm Üzerine Eleştirel Bir Değerlendirme”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/8 (2017), 1-14.
45. İsfahânî, Râgıb. Müfredât Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev. Abdülbâki Güneş-Mehmet Yolcu. İstanbul: Çıra Yayınları, 2012.
46. Kaluža, Jernej. “Habitual Generation of Filter Bubbles: Why is Algorithmic Personalisation Problematic for the Democratic Public Sphere?”. Javnost-The Public 29/3 (2022), 268-284.
47. Karaaslan, Nergis-Yılmaz, Hayati. “Sahte Haber Araştırmaları Bağlamında Mevzû Hadislerin Yayılması”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/1 (Mart 2024), 249-278.
48. Kavas, Ahmet. “Sömürgecilik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/394-397. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
49. Kurt, İsmail. “Ricâl Tenkit Araştırmalarının Dijital Kaynakları: İnternet Siteleri”. Selçuk Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 2/1 (2021), 89-105.
50. Kuzudişli, Bekir. Hadis Rivayetinde Bağlam: Sebebü İrâdi’l-Hadîs. İstanbul: Klasik Yayınları, 2020.
51. Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh. el-Muvaṭṭaʾ. thk. Muhammed Mustafa el-A‘zamî. 8 Cilt. Ebûzabî: Müessesetü Zâyid b. Sultân Âl Nehyân, 1. Basım, 1425/2004.
52. Mevsılî, Ebû Ya‘lâ Ahmed b. Alî. Müsnedü Ebî Ya‘lâ el-Mevsılî. thk. Saîd b. Muhammed es-Sinnârî. 5 Cilt. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2013.
53. Moğultay b. Kılıç, Alâüddîn. İkmâlü Tehzîbi’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Muhammed Osman. 12 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1432/2011.
54. Müslim b. el-Haccâc, Ebü’l-Hüseyn el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
55. Nichols, Tom. “The Death of Expertise”. The Federalist. (Erişim 15 Nisan 2026). http://thefederalist.com/2014/01/17/the-death-of-expertise/.
56. Narin, Bilge. “Kişiselleştirilmiş Çevrimiçi Haber Akışının Yankı Odası Etkisi, Filtre Balonu ve Siberbalkanizasyon Kavramları Çerçevesinde İncelenmesi”. Selçuk İletişim 11/2 (Temmuz 2018), 233-254.
57. Önen, Alper. “Hakikat Sonrası Çağda Enformasyon Toplumunun Dezenformasyon Toplumuna Dönüşümü”. Pamukkale Üniversitesi İletişim Bilimleri Dergisi 2/2 (2023), 86-99.
58. Örnek, Servet ve Kemaleddin Taş. “Din ve Dijitalleşme: Sanal Din ve Dinî Topluluklar”. tabula rasa Felsefe & Teoloji dergisi 44 (2025), 85-95.
59. Özkul vd., “Post-Truth Dönemde Hakikat Anlayışının Dönüşümü”, 5.
60. Paksoy, Kadir. “Hadiste Tahif –Lafız ve Anlam Hataları”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 4/1 (Şubat 2004), 97-116.
61. Redhouse, James William. Redhouse’s Turkish Dictionary, in Two Parts, English and Turkish, and Turkish and English. haz. Charles Wells. London: Bernard Quaritch, 1880.
62. Selim, Ferdi. “Çağdaş Toplumlarda Hakikatin Yeniden Üretimi: Sosyal Medya, Enformasyon ve Bilgi”. Electronic Cumhuriyet Journal of Communication 5/1 (2023), 1-13.
63. Selim, Ferdi. “Post-Truth Kavramı Üzerine Yeniden Düşünmek”. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi 25/2 (2023), 503-518.
64. Seyhan, Ahmet Emin. “Dijital Dünyadaki Uydurma Hadislerle Mücadele Yöntemleri Üzerine Bir Değerlendirme”. marife dini araştırmalar dergisi 23/1 (Yaz 2023), 123-142.
65. Sindî, Muhammed b. Abdülhâdî. Hâşiyetü’s-Sindî alâ Süneni İbn Mâce (Kifâyetü’l-hâce fî şerhi Süneni İbn Mâce). 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cîl, ts.
66. Şutanrıkulu, Gülreyhan. “Dijital Çağda Medya, Din ve Dindarlık: Derleme”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (Aralık 2024), 979-1017.
67. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed. el-Mu‘cemü’l-kebîr. thk. Hamdi b. Abdülmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 2. Basım, t.y.
68. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Şerhu müşkili’l-âsâr. thk. Şuayb el-Arnaût. 16 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1415/1994.
69. Tombul, Sema. “Veri Madenciliği Tekniklerinin ve Algoritmik Araştırmaların Hadis İlmine Uygulanabilirliği”. Eskiyeni 44 (Eylül 2021), 461-474.
70. Tuveycirî, Hammûd b. Abdillâh. İtḥâfü’l-cemâʿa bi-mâ câ’e fi’l-fiten ve’l-melâḥim ve eşrâṭi’s-sâʿa. 3 Cilt. Riyad: Dâru’s-Samîî, 1414.
71. Yaşa, Hüseyin. “Sosyal Medya ve Yalan/Sahte Haber Çerçevesinde Hakikat Ötesi Çağda Dezenformasyon”. Medya ve İletişim Bağlamında Post Truth Dönem. ed. Seyfi Kılıç 72-97. Konya: Eğitim Yayınevi, 2024.
72. Yılmaz, Abdurrahman. “Yapay Zekâ ile Hadis Uydurma Problemi: Klasik Usûl Karşısında Yeni Bir Sınama”. HADITH 15 (Aralık 2025), 504-530.
73. Yiğit, İsmail. “Memlükler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/90-97. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
74. Yüceer, Mustafa-Çakır, Furkan. “Klasik ve Modern Dönemde Yalan Haberin Tespiti: Hadis Usûlü ve Doğrulama Platformları Özelinde Mukayeseli Bir Yaklaşım”. MEDİAD: Medya ve Din Araştırmaları Dergisi 4/1 (Haziran 2021), 171-193.
75. Yücesoy, Hayrettin. “Mihne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/26-28. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
76. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ’. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1405/1985.
77. Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Osmân b. Kaymâz ez-. Tezhîbü Tehżîbi’l-Kemâl fî esmâ’i’r-ricâl. thk. Ganim Abbas Ganim – Mecdi es-Seyyid Emin. 11 Cilt. Kahire: el-Fâruku’l-Hadîse li’t-Tıbâati ve’n-Neşr, 1. Basım, 2004.