Geç Osmanlı Döneminde Finansal Yenilik Arayışları: Ali Suâvi’nin Ribâ-Faiz Yaklaşımı

Abstract

19. yüzyıl Osmanlı iktisadi zihniyetinin batı kapitalizmi karşısında geçirdiği yapısal dönüşüm İslam fıkhındaki mutlak ribâ yasağı ile modern piyasa ekonomisinin zorunlu aracı olan faiz arasındaki teorik ve pratik gerilimi en üst düzeye taşımıştır. Bu araştırmanın temel problemi, dini naslar ile dönemin kurumsal finansman zorunlulukları arasında sıkışan Osmanlı Devleti'nin bu çelişkiyi nasıl aşmaya çalıştığıdır. Çalışmanın amacı, dönemin düşünürlerinden Ali Suâvi’nin bu duruma karşı savunduğu düşüncesini ve fıkhi metodolojiyi ortaya koymaktır. Araştırmada ana kaynak olarak Suâvi’nin 1869 yılında Paris'te çıkardığı Ulûm gazetesinde kaleme aldığı faizle ilgili yazıları kullanılmıştır. Makalenin temel argümanı, Suâvi’nin klasik geleneği tamamen reddetmek veya batıyı körü körüne taklit etmek yerine, istihsan, örf ve ihtiyaç/zaruret esaslı esneklik imkanlarını pragmatik bir yaklaşımla yeniden yorumlayarak faiz ile ribâyı kavramsal olarak birbirinden ayırdığı tezine dayanır. Suâvi, faizi modern ticarette sermayenin meşru kullanım bedeli şeklinde yorumlar. Ribâyı ise sömürücü, diğer bir ifadeyle “fahiş faiz” olarak ifade eder. Makalede, Suâvi’nin ulema arasında çok yaygın hale gelen “menfaat getiren her borç ribâdır” kaidesini eleştirisi, îne (hile-i şer‘iyye) satışına şiddetle karşı çıkışı ve faizin tamamen serbest bırakılmayıp devlet eliyle (mikyâs-ı adalet) sınırlandırılması gerektiği yönündeki yaklaşımı incelenmektedir. Ulaşılan sonuç, Suâvi’nin fıkhi normları modern iktisadi ihtiyaçlar çerçevesinde yeniden işlevsel kılma arayışıdır. Bu çalışma, literatürde çoğunlukla siyasi muhalif veya eylemci kimliğiyle anılan Ali Suâvi’yi Osmanlı’nın modernleşme sürecinde İslam iktisat ahlakı ile kapitalist gerçeği rasyonel biçimde uzlaştırmaya çalışan erken dönem bir düşünür olarak konumlandırması bakımından alana katkı sunma potansiyeli taşımaktadır.

Keywords

• Hanefî Fıkhı
• Osmanlı İktisat Zihniyeti
• Ali Suâvi
• Ribâ
• Faiz
• Ulûm Gazetesi

Financial Innovation Quests in the Late Ottoman Period: Ali Suâvî's Approach to Riba-Interest

Abstract

The nineteenth century marked a profound structural transformation in the Ottoman economic mentality, driven by the expanding influence and aggressive penetration of Western capitalism. This transition precipitated a critical theoretical and practical conflict between the absolute prohibition of ribā in classical Islamic jurisprudence (fiqh) and the necessity of interest as an indispensable mechanism of the modern market economy. The primary problem addressed in this study is the intense predicament faced by the Ottoman state, which found itself caught between traditional religious injunctions and the institutional financial imperatives of a globalized capitalist world. Accordingly, the central aim of this research is to analyze the intellectual framework and juristic methodology developed by the prominent Ottoman thinker Ali Suâvi to reconcile this structural contradiction. Utilizing Suâvi’s articles on interest published in the Ulûm newspaper in Paris in 1869 as its primary source, the study systematically examines his distinctive approach to Islamic economic morality and modern finance. The main argument posits that rather than categorically rejecting the classical tradition or uncritically imitating Western economic models, Suâvi successfully distinguished between the concepts of interest and ribā through maslahat-oriented reasoning within the Ḥanafī legal tradition. Drawing an analogy with leasing contracts (icâre), he redefined interest as the legitimate cost of utilizing capital in modern commercial life, which is essential for production, trade, and civilization. Conversely, he strictly defined ribā as exploitative and exorbitant usury that inevitably causes economic destruction and social decay. In his theoretical discussions, Suâvi boldly challenged the widely accepted juridical maxim that "every loan yielding a benefit is ribā," arguing that such rigid, dogmatic interpretations lacked solid textual evidence and severely hindered macroeconomic development. He conceptualized a legitimate framework for borrowing, termed istikrâz bi’r-ribh, to justify reasonable capital returns as a civic necessity. Furthermore, he directed a severe critique at the prevalent practice of ʿīnah (ḥiyal sharʿiyyah or legal stratagems), exposing how traditional scholars hypocritically tolerated these transactions that effectively resulted in massive exploitation, while simultaneously prohibiting the transparent and much lower interest rates of modern institutional banking. Beyond juristic debates, Suâvi recognized the urgent need for public financial literacy, warning the Ottoman public against the destructive nature of compound interest utilized by foreign creditors. However, he did not advocate for an unregulated capitalist market; instead, he proposed an original synthesis by arguing that interest rates must be strictly regulated by the state through a "measure of justice" (mikyās-ı ʿadālet), drawing upon the classical Ottoman economic principles of provisionism (iaşe) and fairness. Ultimately, the study concludes that Suâvi endeavored to reconstruct Islamic law into a dynamic, rational framework capable of meeting the demands of modern civilization without losing its moral core. This research offers an original contribution to the literature by repositioning Ali Suâvi, who is traditionally recognized merely as a political dissident, as a pioneering economic thinker who rationally harmonized the moral economy of Islam with the realities of capitalist modernity, thereby establishing a local and synthesized development paradigm.

Keywords

• Ḥanafī fiqh
• Ottoman economic mentality
• Ali Suavi
• ribā
• interest
• Ulûm newspaper

References

1. Ali Suâvi. “Faiz fi’l-İslâm”. Ulûm Gazetesi 6 (1286), 333-341.
2. Ali Suâvi. “Faiz Meselesi”. Ulûm Gazetesi 5 (1286), 266-276.
3. Apaydın, H. Yunus. “Îne”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 22 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ine
4. Atay, Falih Rıfkı. Başveren İnkilâpçı. Yenigün Haber Ajansı, 1997.
5. Aybakan, Bilal. “Muamele”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/319-320. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
6. Bein, Amit. Osmanlı Uleması ve Türkiye Cumhuriyeti Değişimin Failleri ve Geleneğin Muhafızları. çev. Üçpunar. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2013.
7. Beydilli, Kemal. “Yeni Osmanlılar Cemiyeti”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 21 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/yeni-osmanlilar-cemiyeti
8. Boratav, Korkut. Türkiye İktisat Tarihi 1908-2002. Ankara: İmge Kitabevi, 9. Basım, 2005.

9. Bozpinar, Cumali. “Osmanlı Klasik Dönemi’nde Ticaret: İktisadi Zihniyet Bağlamında Bir Bakış”. Alanya Akademik Bakış 7/2 (31 Mayıs 2023), 613-627. https://doi.org/10.29023/alanyaakademik.1026497
10. Çağatay, Neşet. “Osmanlı İmparatorluğunda Riba - Faiz Konusu Para Vakıfları ve Bankacılık” 9 (1971), 39-66.
11. Çelik, Hüseyin. Ali Suavî ve Dönemi. İstanbul: İletişim Yayıncılık, 2021.
12. Dalgın, Nihat. “Faiz Yasağıyla İlgili Farklı Yaklaşımlar”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 16, İslam İktisadı Özel sayısı (2010), 77-110.
13. Demirtaş, Mehmet. “Osmanlı Maliye Teşkilatı”. Osmanlı Teşkilat Tarihi. ed. Tufan Gündüz. 217-272. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
14. Durgun, Şenol. Türk Milliyetçiliği Portreler. Ankara: A Kitap, 2019.
15. Dûrî, Abdulazîz. İslâm İktisat Tarihine Giriş. çev. Sabri Orman. İstanbul: İnsan Yayınları, 2014.
16. Durmaz, Osman. “Faiz ve Ribâ Üzerine Çağdaş Tartışmalar: Fazlurrahman Örneği”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 20/1 (30 Haziran 2020), 293-306.
17. Eşiyok, B. Ali. “Osmanlı İmparatorluğu’nun Dünya Ekonomisine Eklemlenmesinde Bir Dönüm Noktası:1838 Serbest Ticaret Anlaşması”. Mülkiye Dergisi 34/266 (01 Şubat 2014), 67-108.
18. Genç, Mehmet. “19. Yüzyılda Osmanlı iktisadî dünya görüşünün klasik prensiplerindeki değişmeler”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 6 (01 Haziran 1999), 1-8.
19. Genç, Mehmet. “Osmanlılar”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 20 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/osmanlilar
20. Gök, Mehmet. “Bir Jöntürk Olarak Ali Suavi ve Sosyo-Ekonomik Görüşleri”. Uluslararası İşletme, Ekonomi ve Yönetim Perspektifleri Dergisi 5/1 (Haziran 2021), 194-211. https://doi.org/10.29228/ijbemp.51189
21. Güçlü, Mustafa. “Cumhuriyet Dönemi Süreli Yayınlarda Ali Suavi ile İlgili Yayımlanan Makalelerin Değerlendirilmesi”. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi 11/2 (01 Haziran 2013), 169-184. https://doi.org/https://izlik.org/JA65YJ25MU
22. Günel, Necmi. II. Meşrutiyet Öncesi Fikir Akımları ve Ali Suavi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Atatürk ilkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Yüksek Lisans, 1993.
23. Hamevî, Ahmed b. Muhammed. Gamzü ʿuyûni’l-besâʾir ʿalâ mehâsini’l-Eşbâh ve’n-nezâʾir. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985.
24. Islahi, Abdul Azim. İslam İktisat Düşüncesinin Değişimi (18. Yüzyıl). çev. Hümeyra Doruk Keskin. İstanbul: İktisat Yayınları, 2017.
25. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed b. Ebi Bekir el-Mısrî. el-Eşbâh ve’n-Nezâʾir. thk. Zekeriyya Umeyrat. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-’İlmiyye, 1. Basım, 1999.
26. İnalcık, Halil. Türklük Müslümanlık ve Osmanlı Mirası. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 3. Basım, 2016.
27. İzmirli, İsmail Hakkı. Usul-i Fıkıh Dersleri (Darülfünun Hukuk Şubesi IV. Sene). İstanbul: Matbaa-i Hukukiye, ts.
28. Kaçalin, Mustafa S. “Mütercim Âsım Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 31 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/mutercim-asim-efendi
29. Kahf, Monzer. İslam İktisadının Temelleri Kurumlar ve Kuramlar. çev. Nurettin Tüysüz. Ankara: İktisat Yayınları, 2019.
30. Kahraman, Abdullah. “Mansûrîzâde Said’in Klasik Fıkıhçılara Yönelttiği Bazı Eleştiriler”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (15 Haziran 2001), 223-262.
31. Kanîpaşazâde, Rıf’at. Hakikât-i Hâl Der Def’i İhtiyâl. Paris: V. Janson Taş Baskı Matbaası, 1870.
32. Karasu, Ahmet Bilal. Ali Suavi’nin Siyasi Düşünce Yapısı. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana bilim Dalı, Yüksek Lisans, 2023.
33. Keleş, Erdoğan. “Kırım Savaşı’nın (1853-1856) Finansmanı ve Buna Dair Bir Defterin Değerlendirmesi”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 27 (31 Mart 2010), 107-141.
34. Kılıç, Hulusi. “el-Kâmûsü’l-Muhît”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 31 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/el-kamusul-muhit
35. Korkmaz, Salih. Eski Hukukumuzda Muemele-i Şer’iyye. İstanbul: Maramara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Hukuku Anabilim Dalı, Doktora Tezi, 2021.
36. Memiş, Nevin. 19. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Ekonomik Yapı ve Dış Ticaret. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisat Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans, 2008.
37. Muhammed b. Hasan Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Asl. thk. Mehmet Boynukalın. Beyrut: Dâr İbn Hazm, 2012.
38. Okur, Kaşif Hamdi. “Bir Osmanlı Fakihinin Gözüyle Osmanlı Fukahası: Kefevi’nin Ketaib’i Üzerine Bir Değerlendirme”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12/23 (23 Mayıs 2017), 361-377. https://doi.org/https://izlik.org/JA92AE52EE
39. Okur, Kaşif Hamdi. Osmanlı’dan Cumhuriyete Geçiş Döneminde Fıkhî Açıdan Muhammed İhsan Oğuz. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
40. Okur, Kâşif Hamdi. “Para Vakıfları Bağlamında Osmanlı Hukuk Düzeni ve Ebussuud Efendinin Hukuk Anlayışı Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7-8 (Aralık 2005), 33-58.
41. Okur, Kaşif Hamdi. “Son Dönem Osmanlı Düşüncesinde Fıkıh Alanındaki Tartışma ve Yaklaşımlar”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12/23 (23 Mayıs 2017), 9-31. https://doi.org/https://izlik.org/JA55LB74ZP
42. Orman, Sabri. İslâmî İktisat, Değerler ve Modernleşme Üzerinde. İstanbul: İnsan Yayınları, 2014.
43. Özsoy, İsmail. “FAİZ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Ağustos 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/faiz
44. Öztürk, Mustafa - Şahin, Hasan. Rivâ ve Faiz Nedir, Ne Değildir. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2021.
45. Poyraz, Abdurrahman. “İslâm’da Ribâ Yasağının Makâsıd ve Hikmet-i Teşrî‘ Açılarından Değerlendirilmesi”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi İslami İlimler Özel Sayısı (15 Ekim 2023), 271-312. https://doi.org/10.56720/mevzu.1318978
46. S. M. Ghazanfar - A. Azim Islahi. “Bir Arap Skolastiğinin İktisat Düşüncesi”. Orta Çağ İslâm İktisat Düşüncesi Batı İktisadındaki “Büyük Kayıp Halka”nın Telafisi. ed. S. M. Ghazanfar. 49-76. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
47. Süleyman Sırrı Efendi. Îzâhu’l-Eşbâh el-Eşbâh ve’n-Nezâir Tercüme ve Şerhi. ed. Abdullah Kahraman. haz. Necmettin Azak, Hüseyin Örs, Şaban Kütük. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 1. Basım, 2022.
48. Şentürk Aksu, Esra - Koçinkağ, Mansur. “Ribâ ve Faiz Kavramlarına Dair Bir Değerlendirme”. Theosophia: Felsefe, İlahiyat, Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi 7 (2023), 49-71.
49. Uçman, Abdullah. “Ali Suâvi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 13 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-suavi
50. Ülgener, Sabri F. “İktisadî Büyümenin Parasal Koşulları ve İslâm’ın Faiz Anlayışı”. çev. Yücel Kamar 22/2 (2022), 1019-1030. https://doi.org/10.33420/marife.1145154
51. Yağcı, Mustafa - Gürsoy, Çiğdem. “Osmanlı Devleti’nde İktisadi Zihniyet, Kurumlar ve Para Vakıfları”. Adam Academy Journal of Social Sciences 9/1 (01 Haziran 2019), 37-67. https://doi.org/10.31679/adamakademi.546487
52. Yasa, Bengü Doğangün. “19. y.y’dan Cumhuriyete Osmanlı İmparatorluğu’ndan Devralınan Girişimcilik Mirası”. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi 39 (01 Aralık 2013), 1-20.
53. Yeniçeri, Celal. “Cehbez”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 20 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/cehbez
54. el-Fetâva’l-Hindiyye. Mısır: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2000.