Tasavvufta Tevhid Düşüncesine Dair Tarihsel Bir Çerçeve Önerisi: Erken Dönem Sûfî Tecrübesine Giriş

Abstract

Bu makale, erken dönem sûfîlerinin tevhid düşüncesini başlıca özellikleri ve dayandığı referans noktaları bakımından incelemeyi hedeflemektedir. Hicrî üçüncü asrın başlarından itibaren sûfî söylemde tevhid kavramı öne çıkmakla birlikte bu yoğunlaşmanın sebepleri ve dayandığı temel ilkeler yeterince ele alınmış değildir. Çalışmada nitel araştırmaya bağlı olarak doküman analizi yöntemi benimsenmiş, erken dönem sûfîlerine nispet edilen tevhid ifadeleri, aynı dönemde gelişen kelâm ve felsefe tartışmaları ile zühd kavramının geçirdiği anlamsal dönüşüm bağlamında kritik edilmiştir. Makale bu doğrultuda sûfî tevhid düşüncesinin teşekkülünü iki eksenli bir tarihsel çerçeve üzerinden okumayı önermektedir. Birincisi, tevhid teorilerinin derinleşmesi; kelâm ve felsefede konunun hemen her boyutuyla tartışılmasıyla oluşan entelektüel ortam ile sûfî düşünce arasındaki ilişkidir. İkincisi ise zühd kavramının metafizik boyuta açılma potansiyeli sayesinde tevhid merkezli bir söylemin oluşumunda belirleyici rol oynamasıdır. Çalışmada sûfîlerin tevhidi yalnızca bilinen veya kabul edilen bir hakikat değil, eylem ve tecrübe yoluyla tahakkuk eden bir oluş alanı olarak değerlendirdikleri sonucuna ulaşılmıştır.

Keywords

• Tasavvuf
• Tevhid
• Kelam
• Felsefe
• Zühd

A Proposal for a Historical Framework of the Idea of Tawhid in Sufism: An Introduction to Early Sufi Experience

Abstract

It can be argued that tawhid is the most fundamental concept shaping the development of Islamic intellectual traditions. In this context, the sūfīs also employ the concept according to their own experiences, provide definitions, and bestow a mystical depth upon it. However, certain problematic areas emerge when attempting to determine the sūfī theories of tawhid. The first of these is the difference in approach to the concept between sūfīsm and the fields of kalām and philosophy. In the latter two disciplines, tawhid is an independent subject handled in almost every aspect. In sufism texts, although there are specific chapters on tawhid, the subject is not evaluated with all its areas of debate as it is in kalām and philosophy. At this fundamental point of divergence, sūfīs treat tawhid in terms of the servant's actions and their position before Allah. We believe this distinction is a preliminary stage in understanding the sūfī theory of tawhid. The second stage points to more challenging problem areas. While kalām and philosophy process the subject on the axis of reason and revelation, sūfīs utilize an experiential discourse. Therefore, a mandatory question arises at this point: What were the fundamental references that informed the sūfīs' discourse on tawhid? Naturally, they are like all other Muslims regarding basic tenets of faith, such as the existence, oneness, and absolute creativity of Allah. However, the concept of tawhid, which gains a sūfī dimension where discourses appear—such as the servant being close enough to Allah to almost disappear in Him or being an elite servant of Allah—has at some point become the understanding of a specific group. In our opinion, being able to determine a theory of tawhid depends primarily on the identification of these references. Unfortunately, orientalists were the first to explicitly voice these references, claiming that sūfīs developed a discourse of tawhid under the influence of Indian, Iranian, or Greek philosophy. While it is impossible to agree with these claims, we must admit that alternative references, which are more consistent with historical facts and reasonable, have not yet been put forward. In our study, as a proposal aimed at addressing this deficiency, two main reference areas have been identified: The first, despite having a different approach, is to read sūfī thought simultaneously with the theories of tawhid rising in kalām and philosophy; for it is hardly possible for sūfīs to be independent of such an intense discourse and a religious atmosphere shaped by tawhid. The second is to try to understand the concept of tawhid by following the semantic potential of the concept of zuhd (asceticism) and the transformation it has undergone. For as far as we can see, the increasingly deepening semantic content of zuhd has played a central role in the sūfīs' discourse on tawhid.

Keywords

• Sufism
• Tawhid
• Kalām
• Philosophy
• Zuhd (Asceticism)

References

1. Abdullah Taha Orhan. “Bir Giriş Denemesi: Sülemî’nin Tabaḳāt’ında Zühd Kavramının Kullanımı Tasavvuf Tarihi Dönemlendirmesi Bağlamında Okunabilir mi?” 7/1 (Temmuz 2024), 63-86.
2. Afîfî, Ebu’l-Alâ. Tasavvuf İslâm’da Manevî Hayat. çev. Ekrem Demirli- Abdullah Kartal. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.
3. Akdağ, Eyüp. “Sûfî İlminde Hakikî Tevhid ve Hakikî Kulluğun İfadesi: Cem' ve Tefrika (Fark) Kavramları”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (2020), 201-224.
4. Ansari, Muhammad Abdul Haq. “Tek Fâil Doktrini: Cüneyd’in Tevhid Görüşü”, çev. Muhammed Bedirhan, Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 2/18 (2023) 85-100.
5. Ateş, Süleyman. Cüneyd-i Bağdâdî Hayatı, Eserleri ve Mektupları. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, ts.
6. Bağdâdî, Ebü’l-Kâsım Cüneyd-i. Resâilü’l-Cüneyd. thk. Hasan Abdülkâdir. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1988.
7. Bardakçı, Mehmet Necmeddin. “İlk Dönem Sûfîlerin Tevhid Tecrübesi Üzerine Bir Değerlendirme”. Sufiyye 11 (2021), 255-280.
8. Başer, Hacı Bayram. Şeriat ve Hakikat Tasavvufun Teşekkül Süreci. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.

9. Bayrakcı, Sami. Cüneyd-i Bağdâdî Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2021.
10. Câmî, Abdurrahman. Nefahâtü’l-üns. haz. Süleyman Uludağ-Mustafa Kara. İstanbul: Marifet Yayınları, 2005.
11. Cebecioğlu, Ethem. “Prof. Nicholson’ın Kronolojik Esaslı Tasavvuf Tarifleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19 (1987), 387-406.
12. Cengiz, Muammer. “Tasavvuf Tarihinde Elest Mîsâkına Dair Yorumlar”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/50 (2017), 904-924.
13. Ceyhan, Semih. “Tasavvufun Doğuş Devrini Anlamada Anahtar Kavram Olarak Zühd’ün Hakikati ve Dereceleri: Gazzali Yaklaşımı”. 900. Vefat Yılında İmam Gazzali: Milletlerarası Tartışmalı İlmi Toplantı. 457-471. İstanbul: MÜİF Yayınları, 2012.
14. Çakmaklıoğlu, M. Mustafa. “Hallâc’ın ‘Ene’l-Hakk’ Sözü Bağlamında Mevlânâ’nın Şatahât Yorumu”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 6/15 (2005), 191-223.
15. Demirli, Ekrem. İbnü’l-Arabî Metafiziği. İstanbul: Sufi Kitap, 3. Basım, 2013.
16. Demirli, Ekrem. Sadreddin Konevî’de Bilgi ve Varlık. İstanbul: İz Yayıncılık, 2005.
17. Demirli, Ekrem. ““Zahirî” İlimlerin Otoritesi Karşısında Tasavvuf’un Meşruiyet Arayışı”. Journal of Istanbul University Faculty of Theology 15, (2012), 219-244.
18. Dozy, R. P. Anne. Târîh-i İslâmiyyet, çev. Abdullah Cevdet İstanbul: Matabaa-i İctihâd, 1908.
19. Erkol, Ahmet. Kelami Akıldan Tasavvufi Keşfe. İstanbul: Divan Kitap, 2018.
20. Fârâbî, Ebû Nasr. İhsâü’l-ulûm. thk. Osmân Muhammed Emîn. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1931.
21. Feridüddîn Attâr. Evliya Tezkireleri. çev. Süleyman Uludağ. Istanbul: Kabalcı Yayınevi, 2007.
22. Gökbulut, Süleyman. “Tasavvuf Târihinde Cüneydî Çizgi”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/36, (2012), 169-200.
23. Hatîb el-Bağdâdî. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Marûf. 17 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2001.
24. Herevî, Abdullah Ensârî. Tabakātu’s-sûfiyye. thk. Muhammed Sürûr Mevlâî. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2001.
25. Işıtan, İbrahim. “Sûfîlerin Tevhid Anlayışı ve Boyutları”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırma Dergisi 6/5 (2017), 3203-3227.
26. İbn Asâkir. Târîhu Medîneti Dımaşk. thk. Ömer b. Garâme el-Umevî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995.
27. İbn Hallikân. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâ’ü ebnâ’i’z-zamân. thk. İhsân Abbâs. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sadr, 1972.
28. İbn Hamîs, Hüseyin b. Nasr. Menâkıbu’l-ebrâr ve mehâsinü’l-ahyâr. thk. Muhammed Edîb. 2 Cilt. Dâru’l-Bârûdî: Devletü’l-İmârâti’l-Arabiyye, 2006.
29. İbnü’l-Cevzî’. Telbîsu İblîs. İskenderiye: Dâru İbn Haldûn, ts.
30. İmam-ı Gazalî. Mişkâtu’l-Envâr. çev. Şadi Eren. Ankara: DİB Yayınları, 2019.
31. İsfahânî, Ebû Nuaym. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakātü’l-asfiyâ. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1996.
32. Jones, S. William. “The Sixth Anniversary Discourse, on the Persians”. The Works of Sir Williams. ed. Lord Teignmouth. 3/103-137. London: 1807.
33. Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl: Rü’yetü’l-Bârî. ed. Tâhâ Hüseyin. thk. M. Mustafa Hilmî-Ebü-l-Vefâ el-Guneymî. 20 Cilt, ts.
34. Karacan, Melek. Tasavvufta Ezeliyet Düşüncesi (H. III-VI. Asırlar). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
35. Karakoyunluoğlu, Ali. “Cüneyd-i Bağdâdî’den Gazzâlî’ye Sûfî Tevhid Tasnifleri: Nazarî Çerçevenin Teşekkülü ve Sistematik Gelişimi”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 10/1 (2026), 554-574.
36. Kelâbâzî. Doğuş Devrinde Tasavvuf Ta’arruf. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 6. Basım, 2019.
37. Ketenci, Feyza. Erken Oryantalist Araştırmalarda Tasavvufun Menşei Problemi. Istanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
38. Kıftî, Ali b. Yûsuf. İhbâru’l-ulemâ bi-ahbâri’l-hükemâ. thk. İbrâhîm Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
39. Kindî. Felsefî Risâleler. çev. Mahmut Kaya. Istanbul: Klasik Yayınları, 2002.
40. Konur, Himmet. “Sülemî’nin Mihanu’s-Sûfiyye’si: İnceleme ve Tercüme”. Akademik İslâm Araştırmaları Dergisi 8 (2020), 47-62.
41. Kremer, Alfred von. Geschichte der herrschenden Ideen des Islams: der Gottesbegriff, die Prophetie und Staatsidee. Leipzig: F. A. Brockhaus, 1868.
42. Kuşeyrî, Abdulkerim. Kuşeyrî Risâlesi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2003.
43. Margaret, Smith. Bir Kadın Sufi: Rabia. çev. Özlem Eraydın. İstanbul: İnsan Yayınları, 1991.
44. Mâtürîdi, Ebû Mansûr. Kitabü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İsam Yayınları, 2017.
45. Mâtürîdî, Muhammed b. Mahmûd. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. İbrâhîm el-Keyyâlî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
46. Mekkî, Ebû Tâlib. Kalplerin Azığı. çev. Yakup Çiçek - Dilaver Selvi. 4 Cilt. İstanbul: Semerkand Yay., 2003.
47. Mermer, Kenan. “’Ahd-i Misak’tan Bade-i Elest’e (Tarihçe ve İstişhâd)”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 14/2 (2024), 339-366.
48. Münâvî, Abdurraûf. el-Kevâkibu’d-dürriyye fî terâcimi’s-sâdeti’s-sûfiyye. thk. Abdülhamîd Hamdân. 4 Cilt. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezher, ts.
49. Nedîm, Muḥammad b. İshak. el-Fihrist. ed. Abdulkadir Coşkun. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
50. Nicholson, Reynold Alleyne. Tasavvufun Menşei Problemi. çev. Abdullah Kartal. İstanbul: İz Yayıncılık, 2. Basım, 2018.
51. Schimmel, Annemarie. İslamın Mistik Boyutları. çev. Ergun Kocabıyık. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2018.
52. Serrâc, Ebû Nasr. el-Lüma‘. thk. Abdulhalîm Mahmûd, Tâhâ Abdulbâkî Sürûr. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Hadîs, 1960.
53. Sülemî, Ebû Abdurrahmân. “Risâletü’l-melâmetiyye”. el-Melâmetiyye ve’s-sûfiyye ve ehlü’l-fütüvve. nşr. Ebu’l-Alâ Afîfî. 86-120. Kahire: Dârü İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1945.
54. Sülemî, Ebû Abdurrahmân. “el-Müntehabü min hikâyâti’s-sûfiyye”. Resâilu sûfiyye li-Ebî Abdirrahmân es-Sülemî. thk. Gerhard Böwering - Bilal Orfali. Beyrut: Dâru’l-Meşrık, 2009.
55. Sülemî, Ebû Abdurrahmân. Tabakātu’s-sûfiyye. thk. Nûreddîn Şerîbe. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1986.
56. Tan, Nedim. Bir Dini İdealin İfade Biçimleri Râbia el-Adeviyye’den Kalanlar. Istanbul: Pinhan Yayıncılık, 2020.
57. Teftâzânî, Mesʿûd b. Ömer. Şerhu’l-akâidi’n-Nesefî. thk. Ali Kemâl. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2014.
58. Tekmen, D. Zeynep. Erken Dönem Tasavvufta Zühd Anlayışı. Istanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
59. Tekmen, D. Zeynep. “Oryantalistler Açısından Tasavvufu Dönemlendirme Meselesi”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 9/1 (2025), 1-33.
60. Tekmen, D. Zeynep. “Kelâbâzî’nin Ta’arruf’u Bağlamında Tasavvuf ve Kelam İlişkisi”. Batman Akademi Dergisi 8/2 (2025), 293-311.
61. Ulupınar, Hamide. “İlk Dönem Sûfîlerinde Tevhid Anlayışı”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 9/22 (2008), 238-254.
62. Uyar, Mehmet. Sülemî’nin Tabakāt’ında Sûfî Çevreler. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
63. Yaman, Hikmet. “İsmi Olmayan Bir Hakikatten Hakikati Olmayan Bir İsme Varan Yolculuk: Oryantalist Çalışmalarda Tasavvufun Menşeine Dair Tartışmalar Üzerine Bir Değerlendirme”. Akademiar: Akademik İslâm Araştırmaları Dergisi 1 (2016), 15-48.
64. Yazıcıoğlu, M. Sait. Kelam Ders Notları. Ankara, 1998.
65. Zehebî, Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhir ve’l-a‘lâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 53 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1990.