في سياق كتاب «الأساس في السنة وفقهها»: منهج سعيد حوّى في كتابة السيرة النبوية

Abstract

تتناول هذه الدراسة منهجية كتابة السيرة النبوية وتصوُّر الرسول محمد (صلى الله عليه وسلم) في سياق كتاب "الأساس في السنة وفقهها" لسعيد حوّى (1935-1989)، الذي يعدّ أحد أبرز مفكري الفكر الإسلامي في القرن العشرين وحركة الإخوان المسلمين في سوريا. ويتمثل الهدف الأساسي من البحث في الكشف عن منهجية حوّى في السيرة النبوية، والتي لم تنل حظها الكافي من الدراسة في الأدبيات السابقة. وفي هذا الإطار، يتم تحليل كيفية إعادة صياغة المؤلف لمبادئ "التاريخية، والكمالات، والشمولية، والتطبيق" التي ورثها عن سليمان الندوي، بالإضافة إلى أبعاد الهوية الحركية والاجتماعية والسياسية للمؤلف المنعكسة على السرد. اعتمدت الدراسة على نموذج البحث النوعي، واستُخدمت فيها مناهج تحليل النصوص، والتحليل التاريخي، والمنهج المقارن. ويشكل محور التحليل: موقف حوّى من روايات الإرهاصات، وقراءاته السياسية والقانونية للمرحلة المدنية، وطريقته في ربط المصادر الكلاسيكية بفكر الحركة الإسلامية المعاصرة. وقد اقتصر البحث على قسم "السيرة النبوية" من الكتاب المذكور.

Keywords

• التاريخ الإسلامي
• كتابة السيرة
• تصوّر النبي محمد ﷺ
• الإخوان المسلمون
• سعيد حوّى

Saʿīd Hawwâ’s Sīra Writing in the Context of His Work al-Asās fī al-Sunna wa Fiqhihā

Abstract

The primary objective of this study is to reveal the Sīrah methodology and the conception of the Prophet of Sa’īd Hawwā (1935-1989), one of the prominent thinkers of 20th-century Islamic thought and the Syrian Muslim Brotherhood movement, which has not been sufficiently addressed in an independent and systematic manner in the academic literature. In this regard, within the context of the author’s work al-Asās fi’s-Sunnah wa Fiqhihā, it is aimed to determine how he synthesized the traditional heritage with the needs of the modern period. Additionally, the study seeks to identify how he reconstructed the four fundamental principles inherited from Sulaiman al-Nadwi -namely “historicity, perfection, inclusiveness and practice”- on the ground of usūl al-fiqh, and to analyse the socio-political dimensions of his activist-ideologue identity reflected in his Sīrah narrative. Adopting a qualitative research model, this study utilizes textual analysis, historical analysis, and comparative methodology. To establish an objective framework, the research is limited to the al-Sīrat al-Nabawiyyah section, which constitutes the first part of the al-Asās fi’s-Sunnah wa Fiqhihā corpus. Hawwā’s Sīrah approach and theoretical framework have been analysed inductively through texts and compared with the methodology of al-Nadwi, which serves as his source material. The Sufi and political aspects of the author’s intellectual world were included in the analysis only to the extent that they clarify his understanding of Sīrah, while the general historical processes of the Muslim Brotherhood movement were excluded from the scope. The research has found that while Hawwā maintained al-Nadwi’s four principles exactly as they were in his Sīrah writing, he blended them with the perspective of usūl al-fiqh, thereby elevating Sīrah to the same epistemic plane as Qur’ānic exegesis and Hadīth methodology. While al-Nadwi developed a defensiveexternal discourse against non-Muslim criticisms around the question “Why is Sīrah reliable?”, Hawwā focused on the question “How should Sīrah be used correctly?”, aiming to remedy internal methodological errors. His transmission of irhāsāt, bashā’ir, and miracle narrations as authentic historical information without any textual criticism reveals his conservative aspect that “follows the line of tradition”. On the other hand, his conceptualization of Mecca as Dār al-Harb and Medina as Dār al-Salām, particularly when discussing the Hijrah and Medinan periods, along with his emphasis on the political/military leadership of the Prophet Muhammad, indicates that he explicitly introduced ideological and sociological dimensions to the Sīrah narrative. This situation is directly related to the author’s dissident-activist struggle carried out against the Syrian Ba’ath regime. As a result of the study, it has been concluded that Hawwā removed Sīrah literature from being a merely chronological historical narrative or archival material. Although the author strictly adhered to the classical Sīrah tradition, he succeeded in merging the prophetic heritage with the contemporary, political, and social needs of 19th and 20th-century Islamic movements. This didactic historiography, which reconstructs Sīrah as a practical “movement and education manual” in every respect for contemporary Muslims and Islamic movements, points to a unique and original position within modern Sīrah studies.

Keywords

• History of Islam
• Sīrah Writing
• Perception of Prophet Muhammad
• Muslim Brothers
• Saʿīd Hawwā
• al-Asās fī al-Sunna wa Fiqhihā.

“El-Esâs Fi’s-Sünne ve Fıkhihâ” Adlı Eseri Bağlamında Said Havvâ’nın Siyer Yazıcılığı: Tarihsellik, Kemâlât, Kapsayıcılık ve Tatbikat

Abstract

Bu çalışmada, 20. yüzyıl İslâm düşüncesinin ve Suriye İhvân-ı Müslimîn hareketinin önde gelen mütefekkirlerinden Saîd Havvâ’nın (1935-1989) el-Esâs fi’s-sünne ve fıkhihâ adlı eseri bağlamında siyer yazıcılığı ve Hz. Muhammed (sas) tasavvuru incelenmektedir. Araştırmanın temel amacı, Havvâ’nın literatürde yeterince ele alınmamış siyer metodolojisini ortaya koymaktır. Bu doğrultuda, müellifin Süleyman en-Nedvî’den tevarüs ettiği “tarihsellik, kemâlât, kapsayıcılık ve tatbikat” ilkelerini nasıl yeniden kurguladığı ve aksiyoner kimliğinin anlatıya yansıyan sosyo-politik boyutları tahlil edilmektedir. Nitel araştırma modelinin benimsendiği çalışmada; metin çözümleme, tarihsel analiz ve karşılaştırmalı metodoloji kullanılmıştır. Havvâ’nın irhâsât rivayetlerine yaklaşımı, Medine dönemine dair siyasî-hukukî okumaları ve klasik kaynakları çağdaş İslâmî hareket düşüncesiyle ilişkilendirme biçimi analizin eksenini oluşturmaktadır. Araştırma, eserin es-Sîretü’n-Nebeviyye kısmıyla sınırlandırılmıştır.

Keywords

• İslâm Tarihi
• Siyer Yazıcılığı
• Hz. Muhammed Tasavvuru
• İhvân-ı Müslimîn
• Saîd Havvâ
• el-Esâs Fi’s-Sünne ve Fıkhihâ.

References

1. Alptekin, Zeynel Abidin. Saîd Havvâ ve el-Esâs fi’t-Tefsîr’i. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
2. Bağış, Mehmet. “Sa’îd Havvâ’nın el-Esâs fi’t-Tefsîr Adlı Eserinde Kur’ân Birliği Nazariyesi”. Kur’ân ve Dil İlimleri. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2021.
3. Bener, Mehmet Emin. “Saîd Havvâ’nın Sûfî Şahsiyeti, Tasavvufî Görüşleri ve Tezkiye Anlayışı”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Dergisi 60 (Aralık 2024), 53-73. https://doi.org/10.21054/deuifd.1418779
4. Bilgiz, Musa. Ayetler ve Sûreler Arası Münasebet: Saîd Havvâ Örneği. Ankara: Araştırma Yayınları, 2006.
5. Çakır, Esra. Saîd Havvâ’nın el-Esâs fi’t-Tefsîr Adlı Eserinde Cihâd Ayetlerini Ele Alışı. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
6. Gānim, İbrâhim el-Beyyûmî. “İhvân-ı Müslimîn”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 01 Haziran 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ihvan-i-muslimin
7. Görgün, Hilal. “İhvân-ı Müslimîn”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 01 Haziran 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ihvan-i-muslimin
8. Görgün, Hilal. “Saîd Havvâ”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 01 Haziran 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/said-havva

9. Gürpınar, Bulut. “Sürgünde Örgüt: Suriye İhvanı”. Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi 2/1 (2014), 115-132.
10. Gürpınar, Bulut. “Toplumsal Hareketler ve Ortak Düşman Algısı: Suriye İhvanı ve HAMAS”. Ege Akademik Bakış 18/3 (2018), 331-341.
11. Havvâ, Saîd. el-Esâs fi’s-Sünne ve Fıkhihâ: el-İbâdât fi’l-İslâm. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1993.
12. Havvâ, Saîd. el-Esâs fi’s-Sünne ve Fıkhihâ: es-Sîretü’n-Nebeviyye. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1995.
13. Havvâ, Saîd. el-Esâs fi’t-Tefsîr. İstanbul: Şamil Yayınları, 1989.
14. Havvâ, Saîd. el-Esâs fi’t-Tefsîr. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2009.
15. Havvâ, Saîd. Hâzihî Tecribetî ve Hâzihî Şehâdetî. Mısır: Mektebetü Vehbe, 1987.
16. İnak, Halil İbrahim. el-Esâs fi’s-Sünne ve Fıkhihâ Adlı Eseri Özelinde Saîd Havvâ’nın Hadis Kullanımındaki Metodu. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
17. İşler, İbrahim - Ahmet Akbaş. “Saîd Havvâ’nın ‘el-Esâs fi’t-Tefsîr’ Adlı Eserinde Siyaset ve Yönetim Anlayışı”. İlahiyat 4 (2020), 47-62.
18. Kazak, Cemal. “Suriye’de Baas Rejimine Karşı Muhalif Bir Hareket Olarak İhvân-ı\ Müslimîn Cemiyeti”. İletişim ve Toplum Araştırmaları Dergisi 3/1 (2023), 167-189. https://doi.org/10.5281/zenodo.7785666
19. Macit, Abdulkadir. “Müslümanlarda Tarih Yazıcılığının Teşekkül Dönemi (M. 7.-10. Yüzyıllar)”. Trabzon İlahiyat Dergisi 11/1 (01 Haziran 2024): 95-120. https://doi.org/10.33718/tid.1448396.
20. Macit, Abdulkadir - Erol, Halil İbrahim. “Mısır’da Tarih Yazıcılığı”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 11/1 (01 Ocak 2025): 178-209. https://doi.org/10.69576/ihya.1534742.
21. Mahmud, Abdulhalim. Müslüman Kardeşlerde Eğitim ve Teşkilatlanma Siyaseti. İstanbul: Server Yayınları, 1990.
22. Nedvî, Seyyid Süleyman. Hazret-i Muhammed (Aleyhisselâm) Hakkında Konferanslar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1957.
23. Nedvî, Seyyid Süleyman el-Hüseynî. er-Risâletü’l-Muhammediyye. Dımaşk-Beyrut: Dâr İbn Kesîr, 2002.
24. Nedvî, Takiyyüddîn b. Bedrüddîn. Sîretü’n-Nebî ve Tekmiletuha li’l-Allâme Seyyid Süleyman en-Nedvî. Medîne: Mecma’u’l-Melik Fahd li-Tıbâ’ati’l-Mushaf eş-Şerîf, ts.
25. Özcan, Azmi. “Nedvî, Seyyid Süleyman”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 01 Haziran 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/nedvi-seyyid-suleyman
26. Özdemir, Çağatay. “Suriye’de İş Savaşın Nedenleri: Otokratik Yönetim mi, Bölgesel ve Küresel Güçler mi?” Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi 2/33 (2016), 81-102.
27. Özdemir, Elif Gül. Türkiye’deki İslamcı Dergilerde İhvan-ı Müslimin Hareketinin Algılanış Biçimleri. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
28. Özdemir, Mehmet. “Siyer Yazıcılığı Üzerine”. Milel ve Nihal 4/3 (01 Haziran 2007), 129-162.
29. Özmen, Emine. Said Havva ve İslamcılık Anlayışı. Bayburt: Bayburt Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
30. Şimşek, Yakup. Saîd Havvâ’nın el-Esâs fi’t-Tefsîr’inde Ahkâm Âyetlerinin Yorumlanması. Niğde: Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
31. Şimşek, Yakup - Arslan Karaoğlan. “Ukûbât (Ceza Hukuku) ve Teopolitik Perspektiften Ahkâm Ayetlerinin Tefsiri: Saîd Havvâ Örneği”. Mersin İlahiyat Dergisi 2 (2026), 1-26.