A Study on the Term “Metathesis” in the Dia-lects of Turkish Spoken in Türkiye

Öz

Determining, naming, and defining terms provide a conceptual framework for scientific studies by revealing the scope and boun-daries of the subject under discussion. This study examines the term “metathesis” in Standard Turkish and Turkish dialects in terms of its definition, terminology preferences, and semantic components. A qualitative research approach was adopted, and definitions of metathesis in different linguistic sources were identified through literature review and comparatively analyzed. The main aim of the study is to determine the semantic components used in these definitions and to reveal the concepts preferred in explaining the term. In the literature, “metathesis” is generally associated with concepts such as “displacement” and “sound transfer” and is defined as the interchange of sounds within a word. One of the main reasons for this sound interchange is the tendency to facilitate pronunciation. Therefore, examples of metathesis are more com-mon in colloquial language and Turkish dialects.

Anahtar Kelimeler

• Turkish
• metathesis
• term
• semantic component
• Turkish dialects

Türkiye Türkçesi Ağızlarında "Göçüşme" Terimi Üzerine Bir İnceleme

Öz

Terimlerin belirlenmesi, adlandırılması ve tanımlanması ele alınan konunun kapsamını ve sınırlarını ortaya koyarak bilimsel çalışmalar için kavramsal bir çerçeve oluşturur. Bu çalışmada Ölçünlü Türkçede ve Türkiye Türkçesi Ağızlarında göçüşme terimi, tanımı, terim tercihleri ve göçüşme teriminin tanımında yer alan anlambirimcikler incelenmektedir. Çalışmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş, farklı dilbilim kaynaklarında yer alan göçüşme tanımları literatür taraması yoluyla belirlenmiş ve karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Çalışmanın temel amacı, “göçüşme” terimine ilişkin farklı kaynaklarda yer alan tanımları çözümleyerek bu tanımlarda kullanılan anlambirimcikleri belirlemek ve terimin açıklamasında tercih edilen kavramları ortaya koymaktır. Literatürde “göçüşme” terimi çoğu zaman “yer değiştirme”, “ses aktarımı” gibi kavramlarla ilişkilendirilmekte ve genel olarak bir kelime içindeki seslerin karşılıklı olarak yer değiştirmesi biçiminde tanımlanmaktadır. Seslerin konuşma ve yazı dilinde yer değiştirmesinin temel nedenlerinden biri söyleyişi kolaylaştırma eğilimidir. Bu nedenle göçüşme örneklerinin özellikle halk dilinde ve Türkiye Türkçesi ağızlarında daha yaygın biçimde görüldüğü tespit edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe
• göçüşme
• terim
• anlambirimcik
• Türkiye Türkçesi ağızları

Kaynakça

1. Akın, C. (2022). Kırgız Türkçesindeki alıntı kelimelerin ses değişmeleri ve karşılaştırmalı sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. (Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları, 1470).
2. Bağcı, H. (1997). Sarıcakaya Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Boz, E. (2006). Afyonkarahisar Merkez Ağzı, Ankara: Gazi Kitabevi.
4. Boz, E. (2018). Türk Dil Bilgisi Terminolojisinde Çok Terimlilik (Çok Adlılık) Sorunu, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi (TEKE), 7/3, s. 1592-1603.
5. Boz, E. (2022). Diyarbakır İli Ağızları. Türkiye Türkçesi Ağızlarından Seçmeler, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Boz, E. (2022). Eskişehir İli Ağızları, Türkiye Türkçesi Ağızlarından Seçmeler, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Coşkun, V. (2008). Türkçenin Ses Bilgisi, İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
8. Demir, N. (2006). Trabzon ve Yöresi Ağızları, Ankara: Gazi Kitabevi.

9. Ersöz, S. (2018). Türkçede Göçüşme: Tanım ve Tasnif, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi (TEKE), 7/4, s.2189-2203.
10. Doğru, F. (Ed. Boz, E.). (2020) Türkiye Türkçesi I Ses Bilgisi, Ankara: Gazi Kitabevi.
11. Dülger, E. (2007). Banaz İlçesi Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Girişen, N. (2020). Terminolojide Tanım ve Tanım Çözümleme Ölçütleri. Uluslararası Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi (DADA), 1, 53-73.
13. Günay, T. (2003). Rize İli Ağızları, Ankara: Türk Dil Kurumu.
14. İpek, B. (2009). Alıntı Sözcüklerde Ses Değişmeleri ve Elazığ İli Ağızları Örneği, Turkish Studies, 4/8, 1567
15. Karahan, L. (1996). Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Turan, Z. (2006). Artvin İli Yusufeli İlçesi Uşhum Köyü Ağzı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük. (2026). Göçüşme. TDK web sitesinden 30 Temmuz 2026 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.
18. Türkoluk, A.H.N. (2026). Türkiye Türkçesi Ağızlarında ‘Büzülme’, Uluslararası Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi (DADA), s. 54-71.
19. Ümit, A. (2006). Yozgat Sorgun İlçesi Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Vural, H.; Böler, T. (2017). Ses ve Şekil Bilgisi, İstanbul: Kesit Yayınları.
21. Yıldıran, M. (2019). Göçüşme (Metatez) ve Dede Korkut Hikâyelerinde Göçüşme, Sosyal Bilimler Dergisi (sobider), 6, s. 39.
22. Yıldırım, Ü. (2004). Niğde İli İçmeli Kasabası Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.