The Formation and Transformation of Turkish Phonolo-gical Terminology from the Ottoman Grammatical Tradi-tion to Modern Linguistics

Öz

Terminology, one of the fundamental components of linguistic studies, enables the systematic naming of concepts within a scienti-fic field and ensures clarity and continuity in scholarly communica-tion. In studies of the Turkish language, phonological terminology has been shaped by different scholarly traditions and has changed over time. In grammatical works produced during the Ottoman period, concepts related to sound phenomena were generally expressed through terms of Arabic origin, while vowel harmony and sound changes were discussed within the framework of the classical grammatical tradition. During the Republican era, impor-tant transformations occurred in phonological terminology due to developments in modern linguistics and the language reform movement, leading to the redefinition of many terms through Turkish equivalents. This study examines the development of Turkish phonological terminology from the Ottoman grammatical tradition to modern linguistics. For this purpose, selected grammar books published since the second half of the nineteenth century were comparatively analyzed

Anahtar Kelimeler

• phonology
• terminology
• grammatical tradition
• linguistics

Osmanlı Dil Bilgisi Geleneğinden Modern Dil Bilime Türkçe Ses Bilgisi Terminolojisinin Oluşumu ve Dönüşümü

Öz

Dil bilimsel çalışmaların temel unsurlarından biri olan terminoloji, bir bilim alanında kullanılan kavramların sistemli biçimde adlandırılmasını sağlayarak bilimsel iletişimin açıklığını ve sürekliliğini mümkün kılar. Türk dili çalışmalarında ses bilgisine ilişkin terimler, tarihsel süreç içinde farklı bilimsel geleneklerin etkisiyle şekillenmiş ve zamanla değişime uğramıştır. Osmanlı döneminde kaleme alınan dil bilgisi eserlerinde ses olaylarını karşılamak üzere çoğunlukla Arapça kökenli kavramlar tercih edilmiş; ses uyumu ve ses değişmeleri klasik gramer anlayışı çerçevesinde ele alınmıştır. Cumhuriyet döneminde ise dil bilim alanındaki kuramsal gelişmeler ve Türkçeleştirme hareketiyle birlikte ses bilgisi terminolojisinde önemli dönüşümler yaşanmış, birçok terim Türkçe karşılıklarla yeniden tanımlanmıştır. Bu çalışma, Türkçe ses bilgisi terminolojisinin Osmanlı dil bilgisi geleneğinden modern dil bilime uzanan süreçte nasıl oluştuğunu incelemektedir. Bu amaçla 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yayımlanan seçili dil bilgisi eserleri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• ses bilgisi
• terminoloji
• dil bilgisi geleneği
• dil bilim

Kaynakça

1. Ahmet Cevdet Paşa, & Fuat Paşa. (1851/1267). Kavâʾid-i Osmâniyye, İstanbul: Rıza Efendi Matbaası.
2. Aksan, D. (1980). Her yönüyle dil: Ana çizgileriyle dilbilim (Cilt 1), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Banguoğlu, T. (1974). Türkçenin grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Boz, E. (2018). Türk dil bilgisi terminolojisinde çok terimlilik (çok adlılık) sorunu. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(3), 1592-1603.
5. Demircan, Ö. (1979). Türkiye Türkçesinin ses düzeni, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Deny, J. (2012). Türk dil bilgisi (Osmanlı Türkçesi) (A. U. Elöve, Çev.), İstanbul: Kabalcı Yayınları. (Orijinal eser 1921 yılında yayımlanmıştır.)
7. Ergin, M. (2013). Türk dil bilgisi, İstanbul: Bayrak Yayınları.
8. Hatiboğlu, V. (1972). Dilbilgisi terimleri sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Hatiboğlu, V. (1974). Türkçenin ekleri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. Hatiboğlu, V. (1982). Dilbilgisi terimleri sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Johanson, L. (2002). Do languages die of “structuritis”? On the role of code-copying in language endangerment.
12. M. Jones & E. Esch (Ed.), Language change: The interplay of internal, external and extra-linguistic factors içinde (ss. 249-270), Berlin: Mouton de Gruyter.
13. Jones, D. (1956). An outline of English phonetics (8. bs.), Cambridge: W. Heffer & Sons.
14. Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi grameri: Şekil bilgisi, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Özkan, N. (2025). Ahmet Cevdet Paşa'nın dil bilgisi (Kavâʾid) kitapları, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Saussure, F. de. (1985). Genel dilbilim dersleri (B. Vardar, Çev.), Ankara: Birey ve Toplum Yayınları. (Orijinal eser 1916 yılında yayımlanmıştır.)
18. Topbaş, S., & Kopkallı, H. (1994). Sesbilim ve sesbilgisi terimleri üzerine. Dilbilim Araştırmaları, 310-322.
19. Trubetzkoy, N. S. (1939). Grundzüge der Phonologie (Travaux du Cercle Linguistique de Prague 7), Prague: Cercle Linguistique de Prague.
20. Yılmaz, E. (2007). Tarihsel sesbilgisi ve biçimbilgisi araştırmalarının dilbilim çalışmalarına olası katkıları ve terimler üzerine birkaç söz. Erdem, 48, 201-220.