Kısas-ı Rabgûzî’nin Harezm Türkçesi Söz Varlığına Katkıları II

Öz

Bu çalışma, Rabgûzî’nin 1310’da tamamladığı Kısasü’l-Enbiyâ’nın söz varlığına odaklanmakta ve Kısasü’l-Enbiyâ’nın Harezm Türkçesi Söz Varlığına Katkıları başlıklı araştırmanın devamını oluşturmakta-dır. Çalışmada yalnızca Tahran nüshasında tanıklanan boḍdaş, çigin, en͡giş-, körümçi, yipkin, tusāhaḳ ve enek ile KE nüshalarında tespit edilen atġar-, yıldız/yulduz, ḳıl ve ḳutan sözlük birimleri incelenmiştir. Karşılaştırmalı filolojik yöntemle bu birimler önce Tahran ve Londra nüshalarının eş bağlamları üzerinden karşılaştırılmış, ardından Harezm Türkçesi metin ve sözlükleri ile diğer tarihî Türk yazı dillerindeki tanıkları araştırılmıştır. Bulgular, bazı sözlük birimlerin yalnızca Tahran nüshasında korunduğunu, bazılarının ise diğer Harezm Türkçesi metinlerinde tanıklanmayıp yalnızca Kısasü’l-Enbiyâ nüshalarında bulunduğunu göstermiştir. Ayrıca Eski Türkçe döneminde tanıklanan bazı sözlük birimlerin Harezm Türkçesindeki devamı bu eser aracılığıyla belgelenmiştir. Böylece çalışma, Harezm Türkçesi söz varlığına yeni tanıklar kazandırmakta ve tarihî sözlük birimlerin kullanım ve anlam sürekliliğinin belirlenmesine katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Harezm Türkçesi
• Rabgûzî
• Kısasü’l-Enbiyâ
• Tahran nüshası
• Londra nüshası
• Söz varlığı

Contributions of Qiṣaṣ-i Rabghūzī to the Vocabulary of Khwarazm Turkic II

Öz

This study focuses on the vocabulary of Rabghūzī’s Qiṣaṣ al-Anbiyā, completed in 1310, and constitutes a continuation of the research entitled Contributions of Qiṣaṣ al-Anbiyā to the Khwarazm Turkic Vocabulary. It examines boḍdaş, çigin, en͡giş-, körümçi, yipkin, tusāhaḳ, and enek, attested only in the Tehran manuscript, together with atġar-, yıldız/yulduz, ḳıl, and ḳutan, attested in the Qiṣaṣ al-Anbiyā manuscripts. Using a comparative philological method, these lexical items are first compared in corresponding contexts in the Tehran and London manuscripts and then examined against Khwarazm Turkic texts and dictionaries as well as other historical Turkic written languages. The findings show that some lexical items are preserved only in the Tehran manuscript, whereas others are attested exclusively in Qiṣaṣ al-Anbiyā among Khwarazm Turkic texts. The study thus provides new evidence for Khwarazm Turkic vocabulary and contributes to tracing the historical and semantic continuity of these lexical items.

Anahtar Kelimeler

• Khwarazm Turkic
• Rabghūzī
• Qiṣaṣ al-Anbiyāʾ
• Tehran manuscript
• London manuscript
• Vocabulary.

Kaynakça

1. Aldemir, Ü. (2020). Yabancılara Türkçe Öğretiminde Kaynak Eserler (Kitâbu'l-İdrâk li-Lisâni'l-Atrâk Örneği), Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
2. Arat, R. R. (2018). Kutadgu Bilig, İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
3. Argunşah, M. ve Güner, G. (2022). Codex Cumanicus, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Ata, A. (2014). Nehcü’l-Ferâdis Uçmahlarnın͡g Açuḳ Yolı (Dizin) (2. Baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Ata, A. (2019). Rabġuzi Kısasü’l-Enbiya (Peygamberler Kıssası) Giriş-Metin-Dizin-Tıpkıbasım (1. Baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Atalay, B. (1945). Ettuhfet-üz-Zekiyye Fil-Lugât-it-Türkiyye, İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Aydemir, H. (2010). Die Alttürkische Xuanzang Biographie IX, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Göttingen, Georg-August-Universität Göttingen.
8. Aydın, K. (2022). İbni Mühennâ Lügati Bibliotheque Nationale Nüshası (İnceleme-Metin-Tercüme-Dizin), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Aytekin, M. (2024). Zemahşerî'nin Mukaddimetü'l-Edeb Adlı Eserinin Berlin Nüshası (İnceleme-Metin-Dizin), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Battal, A. (1997). İbni-Mühennâ Lûgati (3. Baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Boeschoten, H. (2022). A Dictionary of Early Middle Turkic (Editorial Assistance by J. O’Kane), Leiden-Boston: Brill.
12. Boeschoten, H. E. ve O’Kane, J. (2015). Al-Rabghūzī: The Stories of the Prophets (2. Baskı, C. 1-2), Leiden-Boston: Brill.
13. Caferoğlu, A. (2015). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü (3. Baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Can, M. (2010). Eski Uygur Türkçesinde İkilemeler, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Canpolat, M. (2018). Behcetü’l-Hadâik fî Mev’izati’l-Halâik, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford: Oxford University Press.
17. Çelebi Çam, S. (2025a). Kısasü’l-Enbiyâ (Rabgûzî) Tahran Nüshası (Transkripsiyonlu Metin) Tahran ve Londra Nüshaları Arası Eş Anlamlılık, Erzurum: Fenomen Yayıncılık.
18. Çelebi Çam, S. (2025b). Kısas-ı Rabgûzî’nin Tahran ve Londra Nüshalarındaki Müstensih Müdahaleleri, Ankara: Bidge Yayınları.
19. Çetin, E. (2017). Altun Yaruk Sekizinci Kitap, Adana: Karahan Kitabevi.
20. Çiftoğlu Çabuk, A. (2021). Harezm Türkçesiyle Yazılmış Cümcüme Sultan Hikâyesi Tenkitli Metin-Türkiye Türkçesine Aktarım-Notlar-Dizin, Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
21. Çürük, M. S. (2013). Rabguzinin Kısasül-Enbiyasında Olumsuzluk, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Adana, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. Dağıstanlıoğlu, B. E. (2015). Keşfü'l-Hüdâ Doğu Türkçesiyle Yazılmış Bir Kaside-i Bürde Şerhi İnceleme-Metin-Dizin, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Adana, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Demirci, Ü. Ö. (2016). Eski Türkçede Fiiller, Kocaeli: Umuttepe Yayınları.
24. Demirci, Ü. Ö. (2021). Kutb’un Husrav u Şīrīn’i (Giriş, Metin, Tıpkıbasım), İstanbul: Kesit Yayınları.
25. Demirci, Ü. Ö. ve Karslı, S. (2014). Kutb’un Husrav u Şīrīn’i Dizin, İstanbul: Kesit Yayınları.
26. Özcan Devrez, C. (2019). 11-17. Yüzyıl Orta Asya Türkçesinin Söz Varlığı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Dinç, A. (2023). Rabguzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sında Ölçüye Dair Söz Varlığı. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 12(1), 44-63. https://doi.org/10.7884/teke.5636
28. Durgut, H. (1995). Şeyh Süleyman Efendi-i Buhari Lügat-ı Çağatay ve Türki-i Osmani (Cild-i Evvel) Adlı Eserin Transkripsiyonu, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Edirne, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Eckmann, J. (2014). Nehcü’l-Ferâdîs Uştmahlarnıng Açuq Yolı (Tıpkıbasım ve Çeviri Yazı) (Haz. S. Tezcan ve H. Zülfikar), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Elmalı, M. (2016). Daśakarmapathāvadānamālā, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
31. Eltamimi Elsherbini, F. M. A. (2024). Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî Esasında Memlük-Kıpçak Sahasında Yazılan Sözlüklerdeki Söz Varlığı Üzerine İnceleme, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Eminoğlu, E. (2011). Abbâs İbni Hamza es-Sabraânî Kitâbü’l-Efʿâl-Kıpçakça Satır Arası Sözlük, Ankara: Akçağ Yayınları.
33. Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2018). Dîvânu Lugati’t-Türk Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin (3. Baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
34. Ersoy, G. (2017). İran Asitan-ı Kuds-i Razavi Kütüphanesi 1007 Numaralı Satır Altı Kur’an Çevirisi: I-X. Cüzler (İnceleme-Metin-Sözlük-Dizin), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
35. Galip, H. (2025). Rabgûzî'nin Kısasü'l-Enbiyâsında Söz Yapımı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
36. Gezer, H. (2019). Karahanlı Türkçesi Temel Söz Varlığının Eski Türkçeden Karluk Grubu Lehçelerine Anlam İncelemesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kayseri, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
37. Golden, P. B. (Ed.). (2000). The King's Dictionary: The Rasūlid Hexaglot. Fourteenth-Century Vocabularies in Arabic, Persian, Turkic, Greek, Armenian and Mongol, Leiden-Boston-Köln: Brill.
38. Kakaç, M. D. (2025). Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi ve Türkmen Türkçesi Söz Varlığının Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi (İsim), Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
39. Kanar, M. (2018). Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü (2. Baskı), İstanbul: Say Yayınları.
40. Kara, A. B. (2025). Kitâbü’l-İdrâk li Lisâni’l-Etrâk Örnekleminde Adlara Sözcükbilimsel Bir Çözümleme, Erzurum: Fenomen Yayıncılık.
41. Karaağaç, G. (1997). Lutfî Divanı Giriş-Metin-Dizin-Tıpkıbasım, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
42. Karasoy, Y. (2017). Satıraltı Tercümeli Fıkıh Kitabı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
43. Kurtulmuş, F. (2020). Tansukname-i İlhani (Giriş-Metin-Notlar-Sözlük), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ardahan, Ardahan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
44. Memmedova, A. (2023). Rabgûzîꞌnin Kısasüꞌl-Enbiyâ’sında “Bağırmak” Anlamlı Fiiller ve Onların Etimolojisi Üzerine. Hafıza, 5(2), 140-151. https://doi.org/10.56671/hafizadergisi.1290959
45. Necip, E. N. (2013). Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü (Çev. İ. Kurban) (3. Baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
46. Sağol, G. (1993). Harezm Türkçesi Satır Arası Kur’an Tercümesi Giriş-Metin-Sözlük (2 Cilt), Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
47. Onur, S. (2022). Harezm Türkçesi Fal Kitabı (Yıldızname, Dîvname, Kur’an Falı, Tılsımlar), Ankara: Akçağ Yayınları.
48. Onur, S. (2023). Harezm Türkçesinin İdil Boyundaki Tarihî Seyri ve Nasîhatü’s-Sâlihîn (İnceleme-Tenkitli Metin-Aktarım-Dizin-Tıpkıbasım). Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. Özbay, B. (2019). Huastuanift: Manihaist Uygurların Tövbe Duası, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
50. Özçamkan Ayaz, G. (2020). Mukaddimetü'l-Edeb Paris ve Yozgat Nüshaları (Giriş-Metin-Dizin), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Trabzon, Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
51. Öğüt, S. (2009). Sihâk. TDV İslâm Ansiklopedisi, 37, 169. https://islamansiklopedisi.org.tr/sihak (Erişim tarihi: 08.10.2026).
52. Özkan, A. (2020). Kısasü'l-Enbiya'da Çok Anlamlılık, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Niğde, Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
53. Özkan, A. S. (2021). Rabguzi'nin Kısasü'l-Enbiya Adlı Eserinde İsim Söz Varlığı İncelemesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
54. Öztemir, Ş. (2018). Rabguzi'nin Kısasü'l Enbiya Adlı Eserinde İnsan Yapımı Nesne Adları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
55. Özyetkin, M. (1996). Altın Ordu, Kırım ve Kazan Sahasına Ait Yarlık ve Bitiklerin Dil ve Üslûp İncelemesi, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
56. Sarı, M. (1982). Arapça-Türkçe sözlük. İstanbul: Bahar Yayınları.
57. Şimşek, Y. (2019). Harezm Türkçesi Kur’ân Tercümesi (Meşhed Nüshası [293 No.], Giriş-Metin-Dizin) (C. I-II), Ankara: Akçağ Yayınları.
58. Şirin, H. (2016). Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
59. Tekin, Ş. (2019). Uygurca Metinler II Maytrısimit, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
60. Toker, M. ve Uygun, M. (2020). Hüsam Kâtip Cümcümenâme İnceleme-Metin-Aktarma-Dizinler-Tıpkıbasım, Konya: Palet Yayınları.
61. Tokyürek, H. (2018). Altun Yaruk Sudur IV. Tezginç, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
62. Toparlı, R. ve Argunşah, M. (2008). Mu’înü’l-Mürîd, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
63. Toparlı, R., Vural, H. ve Karaatlı, R. (2014). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü (3. Baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
64. Turan, F. (2019). Kelimetullâh Hâce Pâdişâh Çağatayca Manzum Sözlük Nisâb-ı Kutbiyye, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
65. Türk Dil Kurumu. (2019a). Derleme Sözlüğü (4. Baskı, C. 1-6), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
66. Türk Dil Kurumu. (2019b). Tarama Sözlüğü (4. Baskı, C. 1-8), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
67. Türkay, K. (1988). Ali Şir Nevayi Bedayi’u’l-Vasat (İnceleme-Metin-Dizin), Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
68. Usta, Z. (2012). Eski Uygur Türkçesinin Sözcük Hazinesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ordu, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
69. Üşenmez, E. (2010). Eski Kur'an Tercümelerinden Özbekistan Nüshası Üzerinde Dil İncelemesi (Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük-Ekler Dizini), Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
70. Üşenmez, E. (2025). Türkçe İlk Kur’an Tercümelerinden Meşhed Nüshası Satır Arası Türkçe-Farsça Tercümeli (No: 2229) Giriş-Metin-İnceleme-Dizin, İstanbul: Post Yayınevi.
71. Wilkens, J. (2021). Eski Uygurcanın El Sözlüğü (Eski Uygurca-Almanca-Türkçe), Göttingen: Akademie der Wissenschaften zu Göttingen.
72. Yüce, N. (2014). Mukaddimetü’l-Edeb Harizm Türkçesi ile Şuşter Nüshası (3. Baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
73. Zhamalihan, K. (2016). Kıpçakçanın Söz Varlığı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.