MANZUM BİR TEFE’ÜLNÂME: MUSHAF-I ŞERÎF’DEN TEFE’ÜL ETMENİN TARÎKİ BEYÂNINDADIR
Öz
Tarihin her devrinde farklı coğrafyalardan kimseler, gelecekte yaşanabilecek hadiseleri öğrenmek ve buna göre çeşitli tedbirler almak istemişlerdir. Bu yüzden insanlar -özellikle de sıkıntılı dönemlerinde- fal uygulamalarının türlü yöntemlerine başvurmuşlardır. Türklerin yıldızlar, ay, güneş gibi gök cisimlerini, ateşi, hayvan kemiklerini, kumalak denilen taneler gibi birçok nesneyi kehanet ve fal vasıtası olarak kullandıkları bilinmektedir. Kur’an’da ve hadislerde gaibi, gizli olanı ve geleceği sadece Allah’ın bilebileceği bildirilmiş olmasına rağmen İslamiyet’in kabulünden sonra da fal bakma geleneği sürmüştür. Ancak bu dönemde fal bakma aracı olarak yararlanılan nesneler farklılaşmaya başlamış ve neticede çeşitli fal nevileri kullanılır hâle gelmiştir. Bunlardan biri de kitap fallarıdır. Kaynaklara göre fal bakma amacıyla en çok tercih edilen kitap ise Kur’an-ı Kerim’dir. “Tefe’ülnâme” olarak da zikredilen Kur’an falı örneklerinden biri de Süleymaniye Kütüphanesi Hasan Hayri-Abdullah Efendi Koleksiyonu’nda 00172-003 numara ile kayıtlıdır. 16 varaktan oluşan nüshanın 12b-16a varakları arasında yer alan metin, nesih hat ile kaleme alınmıştır. Eser Mushaf-ı Şerîf’den Tefe’ül İtmenün Tarîki Beyânındadur başlığını taşımaktadır. 1323/1905-06 yılında istinsah edilen Kur’an falı, aynı yazmanın 7b-12a sayfaları arasında yer alan Farsça manzum tefe’ülnâmenin Türkçeye tercümesidir. Falnâme, kısa mensur bir mukaddime ve 29 beyitlik kısa bir mesneviden oluşmaktadır. Mensur olan kısımda fal açmanın usulü açıklanarak fal açacak kişinin bazı ritüelleri gerçekleştirmesi istenmiştir. Manzum olan bölümde ise her bir harf elifba sırası gözetilerek yorumlanmış ve her harf bir beyitte tabir edilmiştir. Harflerin yorumları tefe’ülün gereği olarak büyük oranda müspet yöndedir. Çalışmada, mezkûr falnâme tanıtılarak Latin harflerine aktarılmış ve Kur’an falının dil içi çevirisine yer verilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Aker, Abdullah vd. “Fal ve Falcılık”. Türk Ansiklopedisi. XVI/90-91. Ankara: Millî Eğitim Basımevi, 1968.
- Aksoyak, İsmail Hakkı. Kefeli Hüseyin Rāznāme (Süleymaniye, Hekimoğlu Ali Paşa No.539). ed. Şinasi Tekin ve Gönül Alpay Tekin. Harvard: The Department of Near Eastern Languages and Civilizations Harvard University, 2004.
- Arat, Reşit Rahmeti. Eski Türk Şiiri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991.
- Avcı, İsmail. “Ali Uşşâkî’nin Manzum Kur’an Falı: Sürûr-Nâme”. Bir Devr-i Kadîm Efendisi Prof. Dr. Tahir Üzgör’e Armağan. Ed. Üzeyir Aslan, Hakan Taş ve Ömer Zülfe. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2018, s. 83-103.
- Aynur, Hatice ve Şen, Fatma M. “Sultan I. Mahmûd’un Cülûsuna (1143/1730) Yazılmış Şiirler I: İnceleme”. Gölgelenen Sultan, Unutulan Yıllar I. Mahmûd ve Dönemi (1730-1754). haz. Hatice Aynur. C.1. /34-71. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2020.
- Babinger, Fraz. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. çev. Dost Körpe. İstanbul: Alfa Yayınları, 2025.
- Boyraz, Şeref. “Üç Manzume ve Halkbilimi Açısından Değeri”. Türklük Bilimi Araştırmaları 9 (2000), 151-174.
- Büyükada, Merve. “Bir Tefeülname Hakkında”. Ases X. International Social Sciences Congress Conference Book. ed. Nevzat Topal. 1409-1417. Niğde, 2025a.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Merve Büyükada
*
0000-0001-7656-8864
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
9 Temmuz 2026
Gönderilme Tarihi
1 Şubat 2026
Kabul Tarihi
6 Haziran 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Sayı: 36