MANZUM BİR TEFE’ÜLNÂME: MUSHAF-I ŞERÎF’DEN TEFE’ÜL İTMENÜN TARÎKİ BEYÂNINDADUR

Öz

Tarihin her devrinde farklı coğrafyalardan kimseler, gelecekte yaşanabilecek hadiseleri öğrenmek ve buna göre çeşitli tedbirler almak istemişlerdir. Bu yüzden insanlar -özellikle de sıkıntılı dönemlerinde- fal uygulamalarının türlü yöntemlerine başvurmuşlardır. Türklerin yıldızlar, ay, güneş gibi gök cisimlerini, ateşi, hayvan kemiklerini, kumalak denilen taneler gibi birçok nesneyi kehanet ve fal vasıtası olarak kullandıkları bilinmektedir. Kur’an’da ve hadislerde gaibi, gizli olanı ve geleceği sadece Allah’ın bilebileceği bildirilmiş olmasına rağmen İslamiyet’in kabulünden sonra da fal bakma geleneği sürmüştür. Ancak bu dönemde fal bakma aracı olarak yararlanılan nesneler farklılaşmaya başlamış ve neticede çeşitli fal nevileri kullanılır hâle gelmiştir. Bunlardan biri de kitap fallarıdır. Kaynaklara göre fal bakma amacıyla en çok tercih edilen kitap ise Kur’an-ı Kerim’dir. “Tefe’ülnâme” olarak da zikredilen Kur’an falı örneklerinden biri de Süleymaniye Kütüphanesi Hasan Hayri-Abdullah Efendi Koleksiyonu’nda 00172-003 numara ile kayıtlıdır. 16 varaktan oluşan nüshanın 12b-16a varakları arasında yer alan metin, nesih hat ile kaleme alınmıştır. Eser Mushaf-ı Şerîf’den Tefe’ül İtmenün Tarîki Beyânındadur başlığını taşımaktadır. 1323/1905-06 yılında istinsah edilen Kur’an falı, aynı yazmanın 7b-12a sayfaları arasında yer alan Farsça manzum tefe’ülnâmenin Türkçeye tercümesidir. Falnâme, kısa mensur bir mukaddime ve 29 beyitlik kısa bir mesneviden oluşmaktadır. Mensur olan kısımda fal açmanın usulü açıklanarak fal açacak kişinin bazı ritüelleri gerçekleştirmesi istenmiştir. Manzum olan bölümde ise her bir harf elifba sırası gözetilerek yorumlanmış ve her harf bir beyitte tabir edilmiştir. Harflerin yorumları tefe’ülün gereği olarak büyük oranda müspet yöndedir. Çalışmada, mezkûr falnâme tanıtılarak Latin harflerine aktarılmış ve Kur’an falının dil içi çevirisine yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Fal
• Falnâme
• tefe’ül
• tefe’ülnâme
• Kur’an falı.

A Verse Tefe’ülnâme: The History Of Tefe’ül Itmen (The Method Of Reliable Divination) Of Mushaf-ı Sherif (The Holy Qur’an)

Öz

In every period of history, people from different geographies have wanted to learn about future events and take various measures accordingly. For this reason, people especially in times of distress- have resorted to various methods of fortune telling. It is known that Turks used celestial bodies such as stars, moon, sun, fire, animal bones, grains called ‘kumalak’ and many other objects as a means of divination and fortune telling. Although the Qur’an and hadiths state that only Allah can know the unseen, the hidden and the future, the tradition of fortune telling continued after the adoption of Islam. However, in this period, the objects utilized as a means of fortune telling began to diversify and as a result, various types of fortune telling came into use. One of these is book fortune telling. According to the sources, the most preferred book for fortune telling is the Qur’an. One of the examples of Quranic fortune telling, also referred to as “tefe’ülnâme”, is registered in the Hasan Hayri-Abdullah Efendi Collection of the Süleymaniye Library under the number 00172-003.The text, which is between 12b-16a of a 16-folio copy, is written in naskh calligraphy. The work is titled “On The Method of Taking Omens from the Noble Qur’an”. It was inscribed in 1323/1905-06. The Qur’anic fortune-telling is a translation into Turkish of the Persian verse tefe’ülnâme, which appears on pages 7b-12a of the same manuscript. Falnâme (divination text) consists of a short prose introduction and a short masnavi of 29 couplets. In the prose part, the procedure of fortune telling is explained and the fortune teller is asked to perform certain rituals. In the verse part, each letter is interpreted in the order of the alphabet and each letter is interpreted in a couplet. The interpretations of the letters are mostly positive, as required by tafseer’ul. In this study, after introducing the aforementioned fortune-telling, it is transferred to Latin letters and a translation of the Qur’anic fortune-telling is given.

Anahtar Kelimeler

• Fortune-telling
• falnâme
• tefe’ül
• tefe’ülnâme
• Qur’anic fortune-telling.

Kaynakça

1. Aker, Abdullah vd. “Fal ve Falcılık”. Türk Ansiklopedisi. XVI/90-91. Ankara: Millî Eğitim Basımevi, 1968.
2. Aksoyak, İsmail Hakkı. Kefeli Hüseyin Rāznāme (Süleymaniye, Hekimoğlu Ali Paşa No.539). ed. Şinasi Tekin ve Gönül Alpay Tekin. Harvard: The Department of Near Eastern Languages and Civilizations Harvard University, 2004.
3. Arat, Reşit Rahmeti. Eski Türk Şiiri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991.
4. Avcı, İsmail. “Ali Uşşâkî’nin Manzum Kur’an Falı: Sürûr-Nâme”. Bir Devr-i Kadîm Efendisi Prof. Dr. Tahir Üzgör’e Armağan. Ed. Üzeyir Aslan, Hakan Taş ve Ömer Zülfe. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2018, s. 83-103.
5. Aynur, Hatice ve Şen, Fatma M. “Sultan I. Mahmûd’un Cülûsuna (1143/1730) Yazılmış Şiirler I: İnceleme”. Gölgelenen Sultan, Unutulan Yıllar I. Mahmûd ve Dönemi (1730-1754). haz. Hatice Aynur. C.1. /34-71. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2020.
6. Babinger, Fraz. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. çev. Dost Körpe. İstanbul: Alfa Yayınları, 2025.
7. Boyraz, Şeref. “Üç Manzume ve Halkbilimi Açısından Değeri”. Türklük Bilimi Araştırmaları 9 (2000), 151-174.
8. Büyükada, Merve. “Bir Tefeülname Hakkında”. Ases X. International Social Sciences Congress Conference Book. ed. Nevzat Topal. 1409-1417. Niğde, 2025a.

9. Büyükada, Merve. “Mensur Bir Falname: Hâzâ Kitâbu Fâl-ı Kur’ân”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 18 /50 (2025b), 957-974. https://doi.org/10.12981/mahder.1580005.
10. Canım, Rıdvan. Latîfî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus- suara-ve- tabsiratun-nuzamapdf.pdf?0
11. Çelebi, İlyas. “İslâm’da Fal”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1995. 12/138-139.
12. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 2015.
13. Durmaz, Gülay ve Baştürk, Şükrü. “Bir Kuran Falı Örneği: Fâl-ı Türkî-i Manzûm ve Dil Özellikleri”. Oğuz Türkçesi Araştırmaları Dergisi 1(2019), 1-22.
14. Dülger, Elif. “Evliya Çelebi Seyahatmesi’nde Fal”. Turkish Studies- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 6/4 (2011), 97-105.
15. Düzdağ, M. Ertuğrul. Şeyhülislâm Ebussuud Efendi Fetvaları Kanunî Devrinde Osmanlı Hayatı. İstanbul: Kapı Yayınları, 2018.
16. Ebülgazi Bahadır Han. Şecere-i Türk Türk’ün Soyağacı. çev. Arif Acaloğlu. İstanbul: Selenge Yayınları, 2020.
17. Ersoylu, Halil. “Falnâme ve Fâl-ı Reyhân-ı Cem Sultan”. İslam Medeniyeti Dergisi 5/42 (1981), 69-81.
18. Ersoylu, Halil. “Fal, Fal-Nâme ve Bir Çiçek Falı: ‘Der-Aksâm-ı Ezhâr’”. Türkiyat Mecmuası 20 (1997), 195-254.
19. Ertaylan, İsmail Hikmet. Fâlname. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1951.
20. İbrahim Cûdî Efendi. Lügat-ı Cûdî. haz. İsmail Parlatır vd. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2006.
21. İnan, Abdülkadir. Tarihte ve Bugün Şamanizm Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1986.
22. Kestelli, Raif Necdet. Resimli Türkçe Kamus. haz. Recep Toparlı vd. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
23. Kılıç, Filiz. Âşık Çelebi Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55975,asik-celebi-divanipdf.pdf?0
24. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir I-V. haz. Hayrettin Karaman vd. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2023.
25. Macdonald, Duncan Black. “Fal”. İslam Ansiklopedisi. 4/499-450. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1977.
26. Mehmed Salâhî. Kâmûs-ı Osmânî. haz. Kudret Ayşe Yılmaz. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2023.
27. Mehmet Arif. 1001 Hadis. haz. Ahmet Kahraman. 1-2. Cilt. İstanbul: Tercüman Yayınları, t.y.
28. Muallim Nâcî. Lügat-ı Nâcî. haz. Ahmet Kartal. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2009.
29. Onay, Ahmet Talat. Açıklamalı Divan Şiiri Sözlüğü-Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı-. haz. Cemal
30. Kurnaz. Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları, 2013.
31. Özkat, Mustafa. “Türk Edebiyatında Harflerin Yorumuna Dayalı Kur’ân Falları ve XIX. Yüzyıla Ait Manzum Bir Örnek”. I. Uluslararası Develi - Âşık Seyrânî ve Türk Kültürü Kongresi 3. Kitap Türk Kültürü Bildirileri. ed. Recep Özkan, Kayseri, 2018, 269-311.
32. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. Cilt 1. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1993.
33. Şemseddin Sami. Kamus-ı Türkî. haz. Paşa Yavuzarslan. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2015.
34. Şenödeyici, Özer ve Koşik, Halil Sercan. Osmanlı’nın Gizemli İlimleri Kuran Falları ve Uzun Firdevsî’ye Ait Bir Örnek. İstanbul: Kesit Yayınları, 2017.
35. Şenödeyici, Özer. “Okült İlimlere Kaynaklık Etmesi Açısından Kur’an ve Manzum Bir Kur’an Falı”. TÜRKBİTİG Kültür Araştırmaları Dergisi 2/2 (2022), 66-89
36. Tekin, Talat. Irk Bitig. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2023.
37. Temizkan, Mehmet. “Bir Kur’ân Falı”. Millî Folklor 74 (2007), 70-74.
38. Uzun, Mustafa İsmet. “Falnâme”. Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/141-145. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
39. Vural, Hanifi. “Fal Bakma Geleneği ve Bir Fal-ı Kur’ân”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/2 (2017), 95-114.
40. Yazıcı, Tahsin. “Hâfız-ı Şîrâzî”. Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/103-106. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
41. Yıldız, Alim. “Manzum Bir Kur’an Falı”. İSTEM 16 (2010), 181-198.
42. Zeynüddîn Ahmed B. Ahmed B. Abdillatîf Ez-Zebîdî. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercümesi ve Şerhi. çev. Kâmil Miras. Cilt 5. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2019a.
43. Zeynüddîn Ahmed B. Ahmed B. Abdillatîf Ez-Zebîdî. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercümesi ve Şerhi. çev. Kâmil Miras. Cilt 8. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, (2019b).