Bosna Hersek Savaşı’nda Müslüman Din Adamlarının Rolü

Year 2026, Volume: 62 Issue: 1 , 317 - 354 , 27.03.2026

Merzuk Grabus

https://doi.org/10.61304/did.1718370

https://izlik.org/JA86KX96YW

Abstract

Bu çalışma, Bosna Savaşı sırasında Müslüman din adamlarının faaliyetlerini ve katkılarını, özellikle Bosna halkının karşı karşıya kaldığı şiddet ve varoluşsal tehditler karşısında dinî ve milli kimliği koruma çabalarını incelemektedir. Araştırma, manevi direncin önemini ve derin bir kriz döneminde Müslüman din adamlarının hem ahlâkî rehberler hem de toplumun aktif aktörleri olarak aktif bir şekilde katılımını vurgulamayı amaçlamaktadır. Konunun genişliği göz önüne alındığında, çalışma kapsamlı bir analiz yerine genel bir bakış sunmaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden olan dokümantasyon incelemesi ve içerik analizi teknikleri kullanılmıştır. Bu bağlamda konuyla ilgili kitap, dergi ve bazı din adamlarının yaptığı konuşmaların video kayıtlarına başvurulmuştur. Din adamları hutbeler ve konuşmalar yoluyla direnişi teşvik etmiş, savaş etiği çerçevesinde sabır, takva ve ahlâkî disiplini vurgulamışlardır. Aynı zamanda diplomatik girişimlerde bulunmuş, insani yardımlar sağlamış ve uluslararası toplumu yaşanan zulümler hakkında bilgilendirmeye çalışmışlardır. Eğitim kurumlarının yeniden açılması ve askerlerin manevi ihtiyaçlarının karşılanmasında aktif rol üstlenmiş, bazıları cephede savaşmışlardır. Şehadet ve gaza kavramlarını ön plana çıkararak, şehit ve gazilere manevi destek sunmuşlardır. Müslüman din adamlarının bu dönemdeki katkıları, ahlâkî rehberlik ile toplumsal dayanışmanın birleştiği, Bosna halkının milli ve dinî kimliğini koruma mücadelesinde belirleyici bir unsur olmuştur.

Keywords

İslam Tarihi , Bosna Hersek Savaşı , Müslüman Din Adamları , Savaş , Mücadele

The Role of the Muslim Clergy in the War in Bosnia and Herzegovina

https://izlik.org/JA86KX96YW

Abstract

This study examines the activities and contributions of Muslim religious leaders during the Bosnian War, particularly their efforts to preserve religious and national identity in the face of violence and existential threats confronting the Bosnian population. The research aims to highlight the importance of spiritual resistance and the active participation of Muslim religious leaders as both moral guides and social actors during a period of acute crisis. Given the scope of the subject, the study provides a general overview rather than a comprehensive analysis. Qualitative research methods-specifically document review and content analysis-are employed. In this context, books, academic journals, and video recordings of speeches delivered by clerics were examined. Through sermons and public addresses, clerics encouraged resistance while emphasizing patience (sabr), piety (taqwa), and moral discipline within the framework of the ethics of war. At the same time, they participated in diplomatic initiatives, organised humanitarian assistance, and sought to inform the international community about the atrocities being committed. They also played an active role in reopening educational institutions and addressing the spiritual needs of soldiers, with some even participating directly in frontline defence. In their discourse, they highlighted the concepts of martyrdom (shahāda) and struggle (ghaza), providing spiritual support to both the families of martyrs and war veterans. The contributions of Muslim clerics during this periodcombining moral guidance with social solidarity—were a significant factor in the Bosnian people’s efforts to preserve their national and religious identity.

Keywords

Islamic History , Bosnia and Herzegovina , Clergy , War , Struggle

References

• BIR TV, “Sehurski Program (2): Ramazan i Domovina- dr. Mustafa Prljača i General Vahid Karavelić”, YouTube. Yayın Tarihi 02 Mart 2025. https://www.youtube.com/watch?v=mDsFQvbIERg&t=1904s BIR TV. “LJUDI I VRIJEME -
• Halim Husić je napustio sigurnost i udobnost Umaga i došao braniti jedinu domovinu”. YouTube. Yayın Tarihi 18 Şubat 2021. https://www.youtube.com/watch?v=Y7lTnVoLr2Q
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el- Câmi’u’s-sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Čekić, Smail. Agresija na Bosnu i Genocid nad Bošnjacima 1991- 199ž. Sarajevo: NIPP Ljiljan, 1994.
• Dautović, Ferid. “Činiti Dobročinstvo Jetimima”. Preporod Dergisi 3/562 (Mart 1994), 19.
• Drkenda, Esmer. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Yönetiminde Bosna-Osmanlı İlişkileri (1878-1909). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Grabus, Merzuk. “Bosna Hersek”, Balkanlar, ed. Mefail Hızlı. 68-86. (Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Yayınları), 2022.
• Hodžić, Harun. Zalog za Domovinu. Sarajevo: Štamparija Fojnica d.d. Yayınları, 2024.
• IML TV. PRESS, “Mahmut ef. Karalić Emir i Muderris Sedme Muslimanske Brigade- Okrugli Sto- Zenica 2021”. YouTube. Yayın Tarihi 04 Ocak 2022. https://www.youtube.com/watch?v=f2e9pmNDcGk
• IML TV. PRESS, “Mogu li Narodi u Bosni Živjeti Zajedno – Hfz. Džemail ef. İbranović”, YouTube. Yayın Tarihi 27 Ağustos 2021. https:// www.youtube.com/watch?v=BTX-x48L7Aw INS.
• “Hasan ef. Makic: Logor Omarska bio je Pakao”. Erişim: 4 Mayıs 2025. https://www.ins.ba/bs/article/5770/hasan-ef-makic-logor-omarskabio- je-pakao x“
• İmami i Obnovljene Džamije su Povratnicima Bile Svojevrstan Svjetionik Sigurnosti”. Preporod Dergisi 1230/04 (15 Februar 2023), 43.
• Karić, Enes. “Svjedok Veličanstvenog Cilja Svoje Smrti”. Preporod Dergisi 1/2-560-561 (januar-februar 1994), 9.
• Kliko, Amir. Rat u Bosni 1992-1994. Sarajevo: İnstitut Za İstraživanje Zločina Protiv Čovječnosti i Medžunarodnog Prava Univerziteta u Sarajevu, 2019.
• Koçak, Mehmet. İnsanlık Tarihinde Kara Bir Leke Srebrenica Soykırımı. İstanbul: Batu Yayıncılık, 2010.
• Kovač, Mirnes. “Hafiz İsmet- ef. Spahić”. Preporod Dergisi 1272/22 (15 Novembar 2024,) 11.
• Kovač, Mirnes. “Prof. Mahmut ef. Karalić (1950-2021)- Čovjek Koji Nas Je Učio Hadis”. Preporod Dergisi 02/1180 (15 Januar 2021), 8-9.
• Kruško, Amina. Uloga İslamske Zajednice BiH U Medžunarodnoj Afirmaciji Bosne İ Hercegovine. Sarajevo: Univerzitet u Sarajevu, Fakultet Političkih Nauka, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: DİB Yayınları, 7. Basım, 2014.
• Latić, Nedžad. - Ramić, İbnel. “Naša Tema Vjera i Armija”. Preporod Dergisi 3/562 (Mart 1994), 11.
• Lepir, Smajo. “Šehidi Odlaze Sa Osmjehom”. YouTube. Yayın Tarihi 24 Temmuz 2023. https://www.youtube.com/ watch?v=_2wMRzx5f6A&t=1963s
• Medžlis İslamske Zajednice Kiseljak. “hfz. dr. Džemail İbranović”. Erişim 16 Nisan 2025. https://www.medzliskiseljak.ba/hfz-dr-demailibranovi/
• Medžlis İslamske Zajednice Sarajevo. “Mr. Sulejman-ef. Čeliković gostovao u džematu Ilidža”. Erişim 25 Nisan 2025. https://medzlissarajevo. ba/mr-sulejman-ef-celikovic-gostovao-u-dzematu-ilidza/
• Medžlis İslamske Zajednice Travnik. “Bandol”. Erişim 15 Nisan 2025. https://miztravnik.com.ba/dzemati/bandol/
• Mehtić, Halil - Makić, Hasan. Upute Muslimanskom Borcu, Zenica: Dom Štampe Yayınları, 1993.
• Mehtić, Halil. “Jedinstvom do Pobjede”. Liva dergisi 1/1 (Şubat 1993).
• Mehtić, Halil. “S İskrenim Nijetom Smo Jači”. Patriotski List Dergisi (Kasım 1995), 65.
• Mehtić, Halil. Sloboda Robije. Sarajevo: Dobra Knjiga Yayınları, 4. Basım, 2024.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Müsnedü’s-sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Odobašić, Jasmin. Hiljadu Grobnica u Bosanskoj Krajini 1992-1995. Sarajevo: Preporod Yayınları, 2015.
• Okić, Muhamed. “Ratna Džamija Na İgmanu dvadesetpet godina simbola vjere i patriotizma”. Preporod Dergisi 03/1133 (01 Februar 2019), 25.
• Omerdić, Muharem. Prilozi İzučavanju Genocida Nad Bošnjacima (1992-1995). Sarajevo: el-Kalem Yayınları, 1999.
• Pravda, Bosna. “Dženaza Envera Šehovića, Sarajevo 29 Juli 1993”. YouTube. Yayın Tarihi 03 Eylül 2017. https://www.youtube.com/ watch?v=oO9r3m9uYHo-
• “Predramazanska Poruka Rijaseta İZ-e u RBiH- Jedinstvom Do Pobjeede”. Preporod Dergisi 1/2-560/561 (Januar-Februar 1994), 1.
• Râci Efendi, Hüseyin. Zağra Müftüsünün Hatıraları- Tarihçe-i Vak’a-i Zağra. çev. M. Ertuğrul Düzdağ. İstanbul: İz Yayıncılık, 2019.
• Sarıkoyuncu, Ali. Milli Mücadelede Din Adamları I. Ankara: Yayınları, 6. Basım, 2012.
• Šuško, Dževada (ed.). Poruke Ahidname-Sloboda Vjere u Multireligijskoj Bosni i Hercegovini. Sarajevo: Dobra Knjiga Yayınları, 2018.
• Tucaković, Ekrem vd. 100 Bosnjačkih İmama İz Perioda 1912-2012. Sarajevo: el-Kalem Yayınları, 2012.
• Turbić, Enes. Avusturya-Macarista’ın Bosna Hersek’i İşgale Karşı Boşnakların Direnişi. Edirne: Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Vâkıdî, Muhammed b. ‘Umar b. Vâkıd. Kitâbu’l-Megâzî. ed. Marsden Jones. London: Oxford University Press/Âlemu’l-Kutub, 1966.
• Veladžić, İsmet - Karić, Enes. “Gazi Husrev Begova Medresa Od Oslobodženja Do Danas”. 450 Godina Gazi Husrev Begove Medrese u Sarajevu, 97-98. Sarajevo. Gazi Husrev Begova Medresa, 1988.