İslâm Öncesi Arap Toplumunun İtikadî Yapısı

Abstract

Bu çalışma, İslâm öncesi Arap toplumunun inanç yapısını “bilgisizlik” kavramı yerine, kendi iç tutarlılığı olan bir “şirk kozmolojisi” olarak ele almaktadır. Araştırmanın konusunu Câhiliye zihniyetinin itikadî yapısı oluştururken; kapsamı, Hanif mirasından tevarüs eden Allah, peygamber, kitap, melek, kader ve ahiret gibi temel metafizik kavramların uğradığı teolojik deformasyonla sınırlandırılmıştır. Araştırmada mukayeseli analiz yöntemi benimsenmiştir. Bu bağlam doğrultusunda başta Kur’an olmak üzere Câhiliye tasvirleri ile klasik siyer ve tarih kaynaklarından yararlanılarak metinler arası bir değerlendirme yapılmıştır. Câhiliye inanç dünyasının, mutlak bir ateizmden ziyade, ilâhî otoriteyi aracı varlıklar hiyerarşisine indirgeyen ve zamanı mutlaklaştıran bir “seküler fatalizm” üzerine kurulu olduğu tespit edilmiştir. Câhiliye şirki seküler bir ateizm değil; Allah’ın varlığını merkeze alan ama O’nun mutlak haklarını, yarattığı varlıklara (putlar, cinler, kabile liderleri, melekler) dağıtan parçalı bir egemenlik tasarımı olduğu görülmüştür. İslâm’ın getirdiği tevhid ise, bu paylaşım masasını tamamen devirerek otoritenin hem gökte hem yerde sadece ve sadece tek olan Allah’a ait olduğunu ilan etmiştir. Bu zihniyetin süreç içerisinde; insanı ilâhî ve ahlâkî sorumluluktan uzaklaştırarak kabile asabiyetine mahkûm ettiği, dini ise yalnızca dünyevî menfaatlerin takas edildiği şeklî bir gelenek yığınına dönüştürdüğü ortaya çıkmıştır. Çalışmanın temel önemi, Câhiliyenin şirk temelli inanç dünyasını gün yüzüne çıkararak, İslâm’ın vazettiği inanç sisteminin tutarlılığını, doğruluğunu ve düşünce tarihindeki dönüştürücü gücünü ortaya koymasıdır.

Keywords

• Kelam
• Câhiliye
• Şirk Kozmolojisi
• Dehr
• Kâhin
• Şâir
• Seküler Fatalizm.

The Religious Doctrinal Structure of Pre-Islamic Arab Society

Abstract

Pre-Islamic Arab beliefs are often described in the literature through the reductive notion of “ignorance.” This article approaches the period instead as a structured polytheistic worldview sustained by its own conceptual coherence. It investigates the doctrinal configuration of the Jāhiliyyah mentality, concentrating on how fundamental metaphysical notions-God (Allah), angels, revelation, prophethood, the afterlife, and destiny-were reshaped through the transformation of the Abrahamic Ḥanīf legacy. The analysis proceeds through a comparative reading of Qur’anic discourse in dialogue with classical sīrah and early historical narratives. The study argues that Jāhiliyyah belief operated through a mode of secular fatalism that curtailed divine sovereignty by redistributing authority among intermediary beings and by elevating time (dahr) to an absolute explanatory principle. In other words, Pre-Islamic Jahiliyyah polytheism was not a form of secular atheism; rather, it was a fragmented construct of sovereignty that acknowledged the existence of Allah as central, yet distributed His absolute prerogatives, such as legislation, supplication, devotion, obedience, and ultimate love among created entities, including idols, jinn, tribal leaders, and angels. Conversely, the concept of Tawhid introduced by Islam completely dismantled this collaborative power structure, declaring that supreme authority, both celestial and terrestrial, belongs exclusively to the one and only God. Rather than denying God altogether, this framework weakened moral accountability, reinforced tribal structures, and reduced religion to formalized practices tied to worldly exchange. By reconstructing the internal logic of this polytheistic system, the article clarifies the theological rupture introduced by Islam and demonstrates the intellectual coherence and transformative scope of the Islamic conception of tawḥīd within the history of religious thought.

Keywords

• Kalām
• Jāhiliyyah
• Polytheistic Cosmology
• Dahr
• Soothsayer
• Poet
• Secular Fatalism.

References

1. Abdî, Musakkab. Dîvânu şi’ri’l-Musakkab. thk. Hasan Kâmil es-Sayrafî. Kahire: Ma’hedu’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye, 1971.
2. ʿAbdülbâkī, Muḥammed Fuâd. Mu’cemu garîbi’l-Kur’ân mustahrecen min Sahîhi’l-Buhârî. İstanbul: Tebliğ Yayınları, 1985.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. Kahire: Müessesetü Kurtuba, ts.
4. Ali, Cevâd. el-Mufaṣṣal fî târîḫi’l-ʿArab ḳable’l-İslâm. 10 Cilt. Bağdat: Câmiʿatu Bağdâd, 1993.
5. Altıntaş, Ramazan. “Cebriyye’nin Allah Anlayışı”. Mezheplerin Tanrısı. ed. Mustafa Tekin. 99-122. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2022.
6. Âlûsî, Ebü’l-Meâlî Cemâlüddîn Mahmûd Şükrî b. Abdillâh b. Mahmûd. Bulûġu’l-ereb fî maʿrifeti aḥvâli’l-ʿArab. thk. Muhammed Behcet b. Mahmûd b. Abdilkādir b. Ahmed el-Eserî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1314 h.
7. Antere, Şeddâd b. Amr el-Absî. Dîvânu Antere. thk. Halil el-Hûrî. Beyrut: Matbaatü’l-Âdâb, 1983.
8. Atalay, Orhan. “Câhiliye Döneminde Putlar ve Putçuluk”. İslâmi İlimler Dergisi 5/1 (2010), 91-105.

9. Azimli, Mehmet. Câhiliye’yi Farklı Okumak. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
10. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed. Şerḥu ʿAḳīdeti Ehli’ssünne ve’l-cemâʿa. thk. Ahmed Mahmûd eş-Şehâde. İstanbul: el-Mektebetü’l- Hanifiyye, 2018.
11. Bayler, Şehmus. “Câhiliye Araplarında Kader Kavramı ve Anlayışı”. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 15 (2024), 788-804.
12. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu’fî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. 8 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
13. Câbirî, Muhammed Âbid. Arap-İslâm Kültürünün Akıl Yapısı. çev. Hasan Hacak vd. İstanbul: Kitabevi, 1999.
14. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. et-Taʿrîfât. thk. Abdurrahmân Umeyra. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1987.
15. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân b. el-Fazl. es-Sünen. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. Riyad: Dâru’l-Muğnî, 2000.
16. Dihlevî, Ebû Abdilazîz Kutbüddîn Şah Veliyyullah Ahmed b. Abdirrahîm b. Vecîhiddîn. el-Fevzü’l-kebîr fî uṣûli’t-tefsîr. çev. Mehmed Sofuoğlu. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1980.
17. Ebû Ali, Muhammed Tevfîk. el-Ems̱âlu’l-ʿArabiyye ve’l-ʿasru’l-Câhilî (dirâse tahlîliyye). Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 1988.
18. Emîn, Ahmed. Fecrü’l-İslâm (İslâm’ın Doğuşu). çev. Ahmed Serdaroğlu. Ankara: Kılıç Kitabevi, 1976.
19. Eş’arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn ve iḫtilâfü’l-muṣallîn. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1990.
20. Ezrakī, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Abdillâh b. Ahmed b. Muhammed. Aḫbâru Mekke ve mâ câʾe fîhâ mine’l-âs̱âr. thk. Abdülmelik b. Abdillâh Düheyş. 2 Cilt. b.y.: Mektebetü’l-Esedî, 2003.
21. Fayda, Mustafa. “Câhiliye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/17- 19. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
22. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya’kūb b. Muhammed. el- Ḳāmûsü’l-muḥîṭ. thk. Muhammed Naîm el-Araksûsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
23. Gazzâlî, Muhammed. Fıḳhü’s-sîre. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse, ts.
24. Günaltay, Mehmed Şemseddin. “Kable’l-İslâm Araplar ve Tedeyyünleri”. Dâru’l-Fünûn İlâhiyat Fakültesi Mecmuası 1-10/3 (1926), 90-91.
25. Gündüz, Şinasi. Din ve İnanç Sözlüğü. Ankara: Vadi Yayınları, 1998.
26. Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Salih Tuğ. 2 Cilt. İstanbul: Yeni Şafak Gazetesi Yayınları, 2003.
27. Hitti, Philip Khuri. Siyâsi ve Kültürel İslâm Tarihi. çev. Salih Tuğ. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1995.
28. Izutsu, Toshihiko. Kur’ân’da Allah ve İnsan. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Kevser Yayınevi, 1975.
29. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gālib. el-Muḥarrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Abdullah b. İbrahîm el-Ensârî vd. 8 Cilt. Katar: Vizâretü’l-Evkāf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 2007.
30. İbn Ebî Sülmâ, Ebû Sülmâ (Ebû Büceyr) Züheyr. Şerḥu Şiʿri Züheyr b. Ebî Sülmâ. thk. Fahreddin Kabâve. Beyrut: Dâru’l-Âfâkı’l-Cedîde, 1980.
31. İbn Habîb, Ebû Ca’fer Muhammed. el-Muḥabber. thk. Ilse Lichtenstädter. Haydarâbâd-Dekken: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmaniyye, 1942.
32. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Ömer Abdüsselam Tedmurî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1990.
33. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed b. Sâib b. Bişr. Putlar Kitabı: Kitâb al-Asnâm. çev. Beyza Düşüngen. Ankara: AÜİF Yayınları, 1969.
34. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
35. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1994.
36. İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed. eṭ-Ṭabaḳātü’l-kübrâ. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 2001.
37. İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳurʾân. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1968.
38. İsferâyînî, Ebü’l-Muzaffer İmâdüddîn Şehfûr (Şahfûr) b. Tâhir b. Muhammed. et-Tebṣîr fi’d-dîn ve temyîzü’l-fırḳati’n-nâciye ʿani’l-fıraḳı’l-hâlikîn. thk. Kemal Yûsuf el-Hût. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1983.
39. Karataş, Şuayip. “Kur’an Öncesi Câhiliye Toplumunun Melek İnancı”. Mütefekkir Aksaray Üniversitesi İslâmi İlimler Fakültesi Dergisi 6/11 (Haziran 2019), 101-122.
40. İslâm Öncesi Arap Toplumunun İtikadî Yapısı 1319 Kotan, Şevket. “Câhiliye Araplarında Nübüvvet İnancı”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 20/1 (2020), 95-127.
41. Lebîd b. Rebîa. Dîvân. thk. İhsan Abbas. Kuveyt: et-Türâsü’l-Arabî, 1962.
42. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Kitâbü’t- Tevḥîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İSAM Yayınları, 2002.
43. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Teʾvîlâtü’l-Ḳurʾân. çev. Yunus Vehbi Yavuz. 17 Cilt. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
44. Meşe, Ramazan. “Câhiliye Dönemi Hanif Şairlerin Şiirlerine Tematik Bir Yaklaşım -Tevhid Anlayışı-”. Amasya İlahiyat Dergisi 16 (2021), 197-227.
45. Mukātil b. Süleymân, Ebü’l-Hasen. Tefsîru Muḳātil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, 2002.
46. Mübârekfûrî, Safiyyurrahmân. er-Raḥîku’l-maḫtûm. Kahire: Dâru’l-Vefâ, 2009.
47. Nesefî, Ebû Hafs Necmüddîn Ömer b. Muhammed b. Ahmed. ʿAkāʾidü’n- Nesefî. İstanbul: Dersaâdet Kitabevi, ts.
48. Pak, Zekeriya. “Câhiliye Araplarının Allah İnancının Kur’ânî Boyutu”. CÜİF Dergisi 5/1 (2001), 311-330.
49. Râzî, Muhammed b. Ebû Bekir b. Abdilkâdir. Muḫtârü’ṣ-ṣıḥâḥ. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1990.
50. Sakkal, Deyzire. el-Arab fi’l-asri’l-Câhilî. Beyrut: Dâru’s-Sadakâti’l-Arabiyye, 1995.
51. Sâlih, Subhî b. İbrâhîm. Mebâḥis̱ fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l- Melâyîn, 1969.
52. Sicistânî, Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş’as b. İshâk. es-Sünen. Kahire: Dâru İbni’l-Cevzî, 2011.
53. Söylemez, Mehmet Mahfuz. “Cahiliye Arap İnancında Putların Yeri”. Milel ve Nihal 11/1 (2014), 9-50.
54. Söylemez, Mehmet Mahfuz. “İlk Dönem İslâm Tarihi Kaynaklarına Göre Câhiliye Araplarında Ahiret İnancı”. Milel ve Nihal 13/1 (2016), 71-109.
55. Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddîn (Lisânüddîn) Muhammed b. Abdilkerîm b. Ahmed. el-Milel ve’n-niḥal. thk. Emîr Alî Mehnâ - Alî Hasan Fâûr. Beyrut: Dâru’l- Maʿrife, 2001.
56. Şerîf, Ahmed İbrahîm. Mekke ve’l-Medîne fi’l-Câhiliyye ve ahdi’r-Resûl. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 2009.
57. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Câmiʿu’l-beyân fî tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-’Arabiyye ve’l-İslâmiyye, 2001.
58. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Târîḫu’ṭ-Ṭaberî. thk. Ebû Süheyb el-Keramî. 10 Cilt. Riyâd: Beytü’l-Efkâri’d-Devliyye, ts.
59. Tâî, Ebû Sâlih Yahyâ b. Müdrik. Divânu Şi’ri Hâtim b. Abdillâh et-Tâî ve ahbâruh. thk. Âdil Süleyman Cema. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1990.
60. Tan, Zeki. “Kur’an-ı Anlamada Câhiliyenin Kitap İnancını Bilmenin Önemi”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (SBD) 2/16 (2018), 113-136.
61. Teftâzânî, Sa’düddîn Mes’ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el- Herevî el-Horâsânî. Şerḥu’l-ʿAḳāʾid. thk. Abdüsselâm b. Abdilhâdî Şennâr. Beyrut: Dâru’l-Beyrûtî, 2007.
62. Topaloğlu, Bekir. İslâm Kelamcılarına ve Filozoflarına Göre Allah’ın Varlığı (İsbât-ı Vâcib). Ankara: DİB Yayınları, 2012.
63. Ubeyd b. el-Ebras. Dîvânü Ubeyd b. el-Ebras. thk. Eşref Ahmed Adere. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1993.
64. Watt, William Montgomery. Hz. Muhammed Mekke’de. çev. Süleyman Kalkan. İstanbul: Kur’an Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2016.
65. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 10 Cilt. İstanbul: Eser Neşriyat, 1986.
66. Yûsuf, Hüsnî Abdülcelîl. el-Edebü’l-Câhilî. Kâhire: Müessesetü’l-Muhtâr, 2001.
67. Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk el-Bilgrâmî el-Hüseynî. Tâcu’l-arûs min cevâhiri’l-Kāmûs. Beyrut: Dâru Sâdır, 1966.
68. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. Esâsü’lbelâġa. thk. Muhammed Bâsil Uyûnu’s-Sûd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
69. Zevzenî, Ebû Abdillâh Hüseyn b. Ahmed. Şerḥu’l-Muʿallaḳāti’s-sebʿ. thk. Yûsuf Ali Büdeyvî. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1989.
70. Zeydân, Corcî. Târîḫu âdâbi’l-luġati’l-ʿArabiyye. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayât, 1992.