Hz. Peygamber’in Ümmet Bilinci ve Kelâmî Perspektiften Uhuvvetin Evrensel Boyutu

Abstract

Bu makale, Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Medine’de tesis ettiği ümmet bilincini kelâmî bir perspektiften inceleyerek, iman kardeşliğinin (uhuvvet) ontolojik, epistemolojik ve evrensel boyutlarını ele almaktadır. “Muhammed ümmeti” kavramı uhuvvetin özel boyutunu temsil eder: Davete icabet eden müminler arasında oluşan bu kardeşlik bağı, “vasat ümmet” ve “en hayırlı ümmet” sıfatlarıyla adalet, mutedillik, şahitlik ve emir bi’l-ma’rûf nehiy ani’l-münker ilkesiyle yüceltilmiştir. Sahih hadisler, uhuvvetin itaat ve icabet temeline dayandığını göstermektedir. Uhuvvetin evrensel boyutu ise Hz. Peygamber’in risâletinin “âlemlere rahmet” ve “bütün insanlara müjdeleyici ve uyarıcı” özelliğinden kaynaklanır. “Ümmet-i davet” kavramı tebliğin tüm insanlığı kuşattığını, “ümmet-i icabet” ise fiilî kardeşlik bağını icabet edenlerle sınırladığını göstermektedir. Son peygamberlik ve İslâm’ın kemale ermiş tek din oluşu, uhuvvetin potansiyel evrenselliğini güçlendirir. İslâm’ın getirmiş olduğu temel kriterlerden birisi olan takvâ kriterine gelince ırk, dil ve coğrafya üstünlüğünü reddederek ümmeti insanlığın tamamına karşı hak ve adalet şahitliğine davet eder. Modern küreselleşmenin bireycilik, ulus-devlet odaklı kimlikler, kültürel erozyon ve krizleri karşısında Hz. Peygamber’in ümmet modeli -muâhât, Medine Vesikası ve kardeşlik temelli toplumsal düzenkelâmî yöntemle yeniden yorumlandığında güçlü bir itikadi alternatif ortaya koymaktadır. Böylece uhuvvet, hem müminler arası dayanışmayı güçlendirerek iç bütünlüğü korumakta hem de küresel adaletsizliklere karşı tevhidî rahmet ve şahitlik misyonunu üstlenmiş olmaktadır.

Keywords

• Kelam
• Hz. Peygamber
• Ümmet Bilinci
• Uhuvvet
• Tevhid.

The Prophet Muhammad’s Consciousness of the Ummah and the Universal Dimension of Ukhuwwah from a Theological (Kalām) Perspective

Abstract

This article explores the consciousness of the ummah founded by the Prophet Muhammad (peace be upon him) in Medina from a theological perspective, highlighting the ontological, epistemological, and universal dimensions of faith-based brotherhood (ukhuwwah). The “Ummah of Muhammad” represents the concrete manifestation of this fraternity, referring to the spiritual and ethical bond among believers who accept the prophetic message. Described in the Qur’ān as a “middle” and “best” community, this identity is associated with justice, moderation, moral testimony, and the duty to enjoin right and forbid wrong, grounded in conscious obedience to divine guidance. The universal scope of ukhuwwah arises from the Prophet’s mission as a mercy to all creation and a message addressed to humanity as a whole. Within this framework, the distinction between ummat al-da’wah and ummat al-ijābah clarifies the inclusive nature of the Islamic call while limiting realized fraternity to its respondents; the principles of final prophethood and the perfection of Islam further reinforce this potential universality. Moreover, the Qur’anic criterion of taqwā rejects hierarchies based on race, language, or geography, summoning the ummah to bear witness to truth and justice. Reconsidered amid the challenges of modern globalization-marked by individualism, nation-centered identities, and cultural fragmentation-the Prophetic model of solidarity, exemplified by mu’ākhāt and the Constitution of Medina, offers a compelling theological paradigm. Consequently, ukhuwwah serves both as a source of internal cohesion and as a normative basis for advancing a unified vision of mercy and ethical responsibility in a fragmented world.

Keywords

• Kalam
• Prophet Muhammad
• Ummah Consciousness
• Ukhuwwah
• Tawhid.

References

1. Abdülbâkî, Muhammed Fuad. el-Muʿcemü’l-müfehres li meʿânî’l-Kurʾâni’l- ʿAzîm. thk. Muhammed Bessâm Ruşdî Zeyn. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1416.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eşŞeybânî. el-Müsned. Beyrut: y.y., 1405/1985.
3. Alûsî, Şihâbüddîn Mahmûd el-. Rûhu’l-me’ânî fî tefsîri’l-Kur’ani’l-azîm. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1985.
4. Atalay, Orhan. “Kur’an’da Sosyal Grup İfade eden Kavramlar”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (01 Aralık 2001). https://izlik.org/ JA89WT34NE
5. Aydın, Mustafa. İlk Dönem İslâm Toplumunun Şekillenişi. İstanbul: Pınar Yayınları, 1991.
6. Aygün, Abdullah. Kur’an’a Göre Ümmet-i Muhammed’in Özellikleri. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
7. Aygün, Abdullah. “Kur’ân Perspektifinden Ümmet Kardeşliği”. Diyanet İlmî Dergi 52/2 (2016), 11-30.
8. Bağdâdî, Abdülkâhir b. Muhammed. el-Fark beyne’l-firak. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1993.

9. Bauman, Zygmunt. Liquid Modernity. Cambridge: Polity Press, 2000.
10. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu’fî. el-Câmiu’s-sahîh. Beyrut: Daru İbni Kesir, 1990.
11. Bulut, Halil İbrahim. “Ümmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/308. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
12. Cevherî, İsmail b. Hammad. es-Sıhah: Tacü’l-lugati ve sıhahi’l-Arabiyye. Kahire: y.y., 1956.
13. Cürcânî, Seyyid Şerîf. et-Ta’rifât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
14. Çelikan, Serkan. Uhuvvet Kavramı Bağlamında Toplumsal Hak ve Görevlerle İlgili Hadisler. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
15. Çetin, Nihat. “Ümmet”. İslâm Ansiklopedisi. 13/102. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı, 1986.
16. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: y.y., 1962.
17. Dönmez, İbrahim Kâfi. “İcmâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/417-421. İstanbul: TDV Yayınları, ts.
18. Durmuş, Zülfikar. “Kur’an-ı Kerim’de Sosyal Gruplar”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 3/3 (2003), 17-46.
19. Durusoy, Ali. “Bilgi Bütünlüğü Yaklaşımı Açısından İlimler Tasnifinin İncelenmesi”. Uluslararası Geçmişten Geleceğe İslam Medeniyetinde Bilgi Bütünlüğü Sempozyumu Bildiri Kitabı. ed. Aydın Kudat vd. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Yayınları, 2018.
20. Ebû Hanîfe, Nuʿmân b. Sâbit. el-Vasıyye. çev. Mustafa Öz. İmâm Âzam’ın Beş Eseri içinde. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1992.
21. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luġa. thk. Muhammed ‘İvaz Mu’rib. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 2001.
22. Eş’arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim el-Basrî. el- Lümaʿ fi’r-red ʿalâ ehli’z-zeyğ ve’l-bidaʿ. nşr. Richard J. McCarthy. Beyrut: el-Matbaatü’l-Kâsîlikiyye, 1953.
23. Eş’arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim el-Basrî, Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn ve iḫtilâfü’l-muṣallîn. çev. Ömer Aydın - Mehmet Dalkılıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
24. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb b. Muhammed. el-Ḳâmûsü’l-muḥîṭ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
25. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. İhyâü ulûmi’d-dîn. çev. Ali Arslan. İstanbul: 1971.
26. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-İktisâd fi’l-iʿtikād. nşr. İbrahim Agâh Çubukçu - Hüseyin Atay. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1962.
27. Giddens, Anthony. The Consequences of Modernity. Stanford: Stanford University Press, 1990.
28. Gökdemir, Ahmet. Âyetler, Hadis ve Siyer Kaynakları Işığında Hz. Peygamber-Ümmet İlişkileri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
29. Güneş, Kadir. Arapça-Türkçe Sözlük. Mektep Yayınları, 2011.
30. Güngör, Erol. İslam’ın Bugünkü Meseleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1983.
31. Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Salih Tuğ. İstanbul: İrfan Yayınları, 1990.
32. Hâşimî, M. Ali. Kur’an ve Sünnete Göre Müslüman Toplumu. çev. M. Beşir Eryarsoy. İstanbul: Risale Yayınları, 2005.
33. İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh. Târîḫu medîneti Dımaşk. nşr. Muhibbüddîn Ebû Saîd Ömer b. Garâme el-Amravî. 80 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1995-1998.
34. İbn İshâk, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk b. Yesâr. es-Sîretü’nnebeviyye. thk. Ahmed Ferîd el-Müzeyyidî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
35. Ibn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dar Sadır, 1990.
36. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el- Basrî el-Bağdâdî. et-Tabakātü’l-kübrâ. nşr. İhsan Abbas. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1968.
37. İsfahânî Râgıb. Müfredâtü elfâẓi’l-Kurʾân. thk. Safvân Ahmed Dâvûdî. Şam: Dârü’l-Kalem, 2009.
38. Izutsu, Toshihiko. Kur’anda Allah ve İnsan. çev. Süleyman Ateş. Ankara: ARISAN, 1975.
39. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmail. Tefsîru’l-Kur’ani’l-azîm. Beyrut: y.y., 1999.
40. İsfahânî Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts. Karaman, Fikret - Karagöz, İsmail. Dinî Kavramlar Sözlüğü. Ankara: DİB Yayınları, 2006.
41. Kelpetin, Mahmut. “Ümmet”. TÜBİTAK Ansiklopedisi. Erişim 14 Haziran 2026. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/ummet.
42. Keskin, Hasan. Kur’an’da Ümmet Kavramı. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2003.
43. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: DİB Yayınları, 3. Basım, 2009.
44. Kühn, Peter. Deutsche Wörterbücher: Eine systematische Bibliographie Tübingen: Niemeyer, 1978.
45. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es- Semerkandî. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: Mizan Yayınları, 2005.
46. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es- Semerkandî. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. thk. Fethullah Huleyf. Beyrut: y.y., 1986.
47. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es- Semerkandî. Kitâbü’t-Tevhîd. nşr. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Ankara: İSAM Yayınları, 2003.
48. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed el-Kaysî. el-İbâne ʿan meʿânî’l- ḳırâʾât. thk. Muhyiddîn Ramazan. Dımaşk: y.y., 1979.
49. Müslim Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmiu’s-sahîh. Kahire: y.y., 1955-56.
50. Omar, Artal. “From Kinship to Global Consciousness: The Evolution of Ummah in Islamic Thought and Politics”. JNRID 3/4 (Nisan 2025).
51. Oruç, Hüseyin. Ümmetçilik, teolojik temellere dayanan sosyolojik bir gerçekliktir. Erişim 14 Nisan 2026. https://islamdusuncesi.org.tr/d/202/ huseyin-oruc-ummetcilik-teolojik-temellere-dayanan-sosyolojik-birgercekliktir
52. Öz, Ahmet. Kur’an’ın Önerdiği Vasat Ümmet. İstanbul: Çıra Yayınları, 2018.
53. Öz, Mustafa - İlhan, Avni. “İmâmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/203-208. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
54. Özafşar, Mehmet Emin. “Toplumsal Dayanışma ve Kardeşlik”. İslâm’a Giriş: Ana Konulara Yeni Yaklaşımlar. İstanbul: DİB Yayınları, 2007.
55. Öztürk, Mustafa. “Kur’an Çerçevesinde Ümmet Kavramının Tahlili”. İslamiyat 8/2 (2005), 11-23.
56. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî. Mefâtîḥu’l-ġayb. Beyrut: Dâru İḥyai’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1420.
57. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî. Şerhu Esmâ’illâhi’l-hüsnâ (Levâmi’u’l-beyyinât). thk. Taha Abdurraûf Sa’d. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1990.
58. Şahin, Mehmet Emin. “Ümmet Kavramı Çerçevesinde İdeal Davetçi Modeli: Tefsîrü’l-Menâr Bağlamında”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 32 (Eylül 2023), 345-370. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1258585
59. Uzun, Nihat. Kur’an’da Ümmet Kavramı. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
60. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 10 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
61. Yeşilyurt, Temel. “Kelâm Açısından Velâyet-Nübüvvet İlişkisi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (1996), 389-408.
62. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l- Kur’ân. 26 Cilt. nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Turkî. Kahire: Dâru Hicr, 2001.
63. Tahâvî, Ebû Caʿfer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. el-Akîdetü’t- Tahâviyye. nşr. Muhammed Nâsıruddîn el-Elbânî. Beyrut: el-Mektebü’lİslâmî, 1993.
64. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî. Şerḥu’l-Maḳāṣıd. thk. Abdurrahman Umeyre. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1989.
65. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. İstanbul: y.y., 1981.
66. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu, 1998.
67. Zemahşerî, Cârullah Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakāiki gavamidi’ttenzîl ve uyûni’l-ekāvîl fî vücûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1407.