Süleymaniye Kütüphanesi 05249 Numarada Bulunan Bir Hat İcazeti Ekseninde İcazetname Üzerine Geleneksellik Tartışmaları

Abstract

İcazetnameler; ilim, sanat, tasavvuf ve esnaflık gibi birçok alanda hocatalebe arasında gayri resmî fakat önemli bir olgunluk seviyesini belirten izin belgeleridir. Güncel akademik çalışmalarda, sanat icazetnamelerinin mahiyeti üzerine geleneksellik kavramının belirleyici/tutucu yaklaşımı üzerinden bir kısmı olumlayıcı diğer kısmı reddedici görüşler serdedilmiştir. Bu bağlam üzerinden ortaya koyulan çalışmaların, zıt yönlerden de olsa geleneksellik kavramı etrafında dönmesine bağlı olarak umumiyetle sathi argümanlar üzerinde durmaları sebebiyle çözüm bekleyen kuramsal sorunlar mevcuttur. Bu çalışma, söz konusu tartışmalardaki karşıt noktaları analiz ederek sanat icazetnameleri üzerine yürütülen tartışmalara uzlaşı noktasında bir çözüm önerisi getirmeyi amaçlamaktadır. İcazetname geleneğinin sanat açısından taşıdığı değeri ve bu alandaki tarihsel sürekliliği doğru bir zeminde tartışabilmek, önerilen bu çözümün temel önemini oluşturmaktadır. Çalışma ayrıca, Süleymaniye Kütüphanesi 05249 numaralı koleksiyonda yer alan ve klasik levha formundaki hat icazetnamelerinden farklı olarak risale biçiminde düzenlenen daha önce yayınlanmamış özgün bir örneğin tahlili üzerinde durmaktadır. Erzurum hat ekolüne özgü olan bu icazetname üzerinden Hüseyin Asım ve Osman Şevkî Efendi’nin sanat tarihindeki konumları incelenmiş ve eser, literatürdeki benzer örneklerle kıyaslanmıştır. Yapılan görsel ve teorik analizler sonucunda risale biçimindeki bu örneğin, sanat icazetnameleri üzerine yürütülen güncel akademik tartışmalarda mevcut sorunların çözümü için literatürdeki boşluğa katkı sağlayacak bir okumaya delil olabileceği tespit edilmiştir.

Keywords

• Geleneksel Türk Sanatları
• İslam Sanatları
• İcazetname
• Hat Sanatı
• Geleneksellik
• Osman Şevkî Efendi.

Debates on Traditionality Regarding Idjāzet-nāme: Centered on a Calligraphy Idjāza in Suleymaniye Library No. 05249

Abstract

Idjazet-names (certificates of authorization) are license documents that signify an informal yet crucial level of competence and maturation between master and disciple across diverse domains such as scholarship, the arts, Sufism, and traditional craft guilds. In contemporary academic literature, divergent perspectives—some affirmative and others dismissive—have been articulated regarding the nature of artistic idjāzet-nāmes through the deterministic and conservative framework of traditionalism. Because the studies formulated within this context revolve around the concept of traditionality—albeit from opposing stances—and generally rely on superficial arguments, unresolved theoretical problems persist. By analyzing the conflicting arguments within these debates, this study aims to propose a reconciliatory solution to the ongoing academic discourse on artistic idjāzet-nāmes. Establishing a sound theoretical foundation to evaluate the artistic value of the idjāzet-nāme tradition and its historical continuity constitutes the primary significance of this proposed solution. Furthermore, the study focuses on the analysis of a previously unpublished, authentic specimen preserved in the Süleymaniye Manuscript Library (MS No. 05249), which, distinct from conventional calligraphic idjāzet-nāmes executed in classical panel (levha) format, is arranged in a treatise (risālah) format. Through this idjāzet-nāme, characteristic of the Erzurum school of khatt, the art-historical positions of Hüseyin Asım and Osman Şevkî Efendi are examined, and the manuscript is comparatively analyzed alongside analogous examples in the literature. As a result of the visual and theoretical analyses conducted, it is determined that this risālah-format specimen can serve as empirical evidence for an interpretive reading that contributes to filling the gap in the literature and resolving the theoretical issues present in contemporary academic debates on artistic idjāzet-nāmes.

Keywords

• Traditional Turkish Arts
• Islamic Arts
• Idjāzet-nāme
• Khatt
• Traditionality
• Osman Şevkî Efendi.

References

1. Akay, Ali. “Kur’ân-ı Kerîmin Kitabeti Bağlamında Hat Sanatında İcâzet ve Bir Hat İcâzetnâmesi Örneği”. Şarkiyat Dergisi 12 (Kasım 2014), 1-20.
2. Akdağ, Hasan. “İcazetnameler ve Erzurum’da Ahmet Şevki Efendi’ye Verilen Bir Hat İcazetnamesi”. EKEV Akademi Dergisi 12/35 (2008), 99-112.
3. Akpınar, Cemil. “İcazet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/393- 400. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
4. Alparslan, Ali. Osmanlı Hat Sanatı Tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 5. Basım, 2016.
5. Bakırcı, Selami, Çögenli Sadi. Erzurum’da Hat İcazeti Geleneği. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2. Basım, ts.
6. Birol, İnci A. Türk Tezyînî Sanatlarında Desen Tasarımı Çizim Tekniği ve Çeşitleri. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2008.
7. Çelik, Yunus Emre. “Halim Efendi’nin Dârülelhan Külliyatında Yer Alan Celî Dîvânî Yazılarının Analizi”. İSTEM Dergisi 23/45 (Haziran 2025), 509-536.
8. Çetinkaya, Mustafa. Tezkire Geleneği İçinde Nefeszâde İbrahim el-Hüsnî’nin Tezkiretü’l Hattâtîn’i ve Müellif/Mütercimi Bilinmeyen Muhtasar Tezkire-i Hattâtîn. Nevşehir: Nevşehir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.

9. Çevik, Savaş. “Hat Sanatında Eğitim ve Meşk”. Lale Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi 2 (Temmuz- Eylül 2020), 107-115.
10. Derman, M. Uğur. “Hat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/427- 437. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
11. Derman, M. Uğur. “Hattat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/493- 499. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
12. Derman, M. Uğur. Türk Hat San’atından Seçmeler. İstanbul: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2017.
13. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi, 26. Basım, 2010.
14. Duran, Gülnur. “18. Yüzyıl Tezhip Sanatı”, Hat ve Tezhip Sanatı, ed. Ali Rıza Özcan. 397-415. İstanbul: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2012.
15. Düzenli, Muhittin. “İslam Rivayet Geleneğinde İcazet”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/17 (Ocak 2004), 265-300.
16. Ertunç Önkol, Çiğdem. “Geleneksel Sanatlarda Eğitim Modeli ve İcazet Geleneği” İSTEM Dergisi 17/34 (Aralık 2019), 477-487.
17. Süyûtî, Celâleddin, ed-Dürrü’l mensûr fi’t-tefsîr bi’l-me’sûr, çev. Zekeriya Yıldız. İstanbul: Ocak Yayıncılık, 2012.
18. Gülgen, Hicabi. “Geleneksel Sanatlarımız ve Günümüzde İcazet Meselesi”. Geleneğin İzinde Geleneksel Türk Sanatları Prof. Dr. Fevzi Günüç’e Armağan Kitabı. ed. Meral Akan -Serkan Selalmaz. 49-52. Konya: Selçuk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Geleneksel Türk Sanatları, 2024.
19. Idrız, Mesut. “İslam Eğitim Yaşamında İcazet Geleneği”. Değerler Eğitimi Dergisi 1/3 (Temmuz 2003), 169-188.
20. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. 5. Cilt. Kum: Neşru Edebi’l-Havze, 1405.
21. Kutluer, İlhan. “Hikmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/503- 511. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
22. Memiş, Mehmet. “Hat Sanatında Eğitim ve İcazet Geleneği”. Klasik Sanatlar Yıllığı 2015. ed. Fatih Özkafa. 14-21. İstanbul: DİB Yayınları, 2016.
23. Memiş, Mehmet. “Osmanlıda Hat Sanatını Zirveye Çıkaran Eğitim Yöntemi: Meşk ve İcazet Geleneği”. Al-Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 2/3 (Ağustos 2018), 53-77.
24. Okcu, Pelin Güleda. Geçmişten Günümüze Erzurumlu Hattatlar. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
25. Özkafa, Fatih. “Kur’an Sanatını Koruyan gelenek: Meşk ve İcazet Usulü”. 1453 İstanbul Kültür ve Sanat Dergisi 1/18 (2013), 27-31.
26. Özkafa, Fatih. Hat Sanatı - Osmanlı’dan Bugüne. İstanbul: Kapı Yayınları, 2023.
27. Özönder, Hasan. Ansiklopedik Hat ve Tezhip Sanatları Deyimleri Terimleri Sözlüğü. Konya: Sebat Ofset, 2003.
28. Rado, Şevket. Türk Hattatları. İstanbul: Yayın Matbaacılık, ts. Schick, İrwin Cemil. “İslâmî Kitap San’atlarında Standartlaşma: Usta-Çırak İlişkisi ve İcazet Geleneği”. Osmanlı Araştırmaları Dergisi 49/49 (Mart 2017), 231-266.
29. Serin, Muhittin. “Meşk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/372- 374. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
30. Sezer, Bilal - Karadeniz, Pelin Güleda. “Erzurum’da Hat Geleneği ve Hattat Tahtacızade Mustafa Fehim Efendi”. Osmanlı’dan Günümüze Kur’an ve Hüsn-i Hat. 337-344. Ankara: DİB Yayınları, 2. Basım, 2017.
31. Sezer, Bilal - Karadeniz, Pelin Güleda. “Erzurum’da Hat Geleneği ve Hattat Tahtacızade Mustafa Fehim Efendi”. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 31 (Mayıs 2013), 174-193.
32. Sezer, Bilal. “Erzurum’da Ahmet Vefik Efendi’ye Verilen Hat İcâzetnâmesi”. Sanat Dergisi 16 (Ağustos 2009), 9-12.
33. Soyuer, Zeynep Afra. Hat Sanatında İcazetname ve Ketebe Geleneği. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
34. Tekin, Başak Burcu. “19. Yüzyıl İstanbul’unda Tezhip ve Müzehhipler: Arşiv, Kütüphane ve Müzelerdeki Eserlere Göre Bir Değerlendirme”. 7. Uluslararası Türk Kültürü ve Kongresi Bildiriler IV İstanbul’da Sanat: Mimari, El Sanatı, Resim, Müzik. 753-767. Konya: Atatürk Kültür Merkezi, 2011.
35. Vajda, G. “Idjaza”, Encyclopaedia of Islam, 2. Edition. 3/1020-1022. Leiden: E. J. Brill, 1986.
36. Yazır, Mahmud Bedrettin. Medeniyet Âleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli. İstanbul: DİB Yayınları, 5. Basım, 2023.