Fahreddin er-Râzî Öncesi Kelâm Geleneğinde “Mec‘ûliyet” Tartışmaları

Abstract

Bu makale, halku’l-Kur’ân meselesiyle yakından ilişkili olan “mec‘ûliyet” kavramına dair tartışmaların kökenini ve kavramın tarihsel gelişimini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmada Râzî’nin (ö. 606/1210) eserleri merkeze alınarak geriye dönük biçimde “mec‘ûliyet” kavramının tarihsel gelişimi ve ilgili kavram çerçevesinde kelâm geleneği ile felsefî sistem arasında yaşanan etkileşim metin analizi yöntemiyle ele alınmaktadır. Bu bağlamda çalışmanın kapsamı halku’l-Kur’ân tartışmalarını da içermekte olup atomcu kelâmcıların zât-sıfat ayrımından, Behşemîlerin ve Eş‘arîlerin farklılık arz eden yaklaşımları ile Râzî’nin ilgili tartışmayı mahiyet anlayışına taşımasına kadar uzanmaktadır. Çalışma bu yönüyle mec‘ûliyetin kelâm-felsefe etkileşimi odağında ele alınması ve kavramın tarihsel gelişiminin de bu çerçevede yorumlanmasıyla sınırlıdır. Bu doğrultuda yapılan analizle: (i) Mahiyetlerin mec‘ûliyetine dair tartışmada kullanılan “mec‘ûl” kavramının kökeninin erken dönem kelâm metinlerindeki zât-sıfat tartışmalarına dayandığı, (ii) hem ma‘dûm zâtların hem de kelâm atomculuğunun tümel modeli olan hâllerin mec‘ûl olmadığına dair atomcu gelenekteki tartışmaların Râzî tarafından mahiyet anlayışına uyguladığı, (iii) Râzî’nin “mec‘ûliyet” kavramını kelâm geleneğinden devralarak İbn Sînâ (ö. 428/1037) felsefesine uyguladığı ve böylece iki düşünce dünyası arasında kavramsal bir köprü kurduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak, “mec‘ûliyet” kavramı ve tartışmalarının kökeninin bilinen ve yaygınlık kazananın aksine İbn Sînâ felsefesine değil, Gazzâlî (ö. 505/1111) öncesi kelâm geleneğinin atomcu evren anlayışına dayandığı söylenebilir.

Keywords

• Kelam
• Mahiyet
• Mec‘ûliyet
• Fahreddin er-Râzî
• İbn Sînâ
• Zât
• Sıfat
• Ma‘dûm
• Hâller.

Debates on the Concept of “Maj‘ūliyyah”in the Pre-Rāzī Kalām Tradition

Abstract

This article aims to reveal the origins of the maj‘ūliyyah concept, which is intrinsically correlated with the issue of Halku’l-Qur‘ān, and its historical evolution. The study, centering particularly on the works of al-Rāzī (d. 606/1210), retrospectively examines the historical development of the concept of maj‘ūliyyah. Using the method of textual analysis, it also addresses the interaction between the kalām tradition and philosophical systems within the conceptual framework of maj‘ūl. The scope of this study, which traces the theological debates surrounding Ḫalku’l-Qur’ān, extends from the atomist theologians’ distinction between essence and attributes, through the divergent approaches of the Bahshamiyya and the Ashʿarites, to al-Rāzī’s reformulation of the debate in terms of quiddit. Thus, the study is confined to examining maj‘ūliyyah particularly within the framework of kalām-philosophy interaction, and to interpreting the concept’s historical development accordingly. The analysis carried out in this direction has revealed the following: (i.) the origin of the concept of maj‘ūl in the debate over the maj‘ūliyyah of quiddities lies in the essence-attribute discussions in early texts of Kalām corpus; (ii.) al- Rāzī incorporated the debates concerning the claim that neither ma’dūm (nonexistent) quiddities nor aḥwāl, understood as the universal model of atomistic kalām, are maj‘ūl into his own theory of quiddity; and (iii) al-Rāzī took the concept of maj‘ūliyyah from his Kalām tradition and transplanted it into Avicennan (d. 428/1037) philosophy, thereby establishing a conceptual bridge between these two scholarly traditions. Consequently, it may be argued that, contrary to the prevailing and commonly accepted argument, the origin of the concept of maj‘ūliyyah and the debates surrounding it are to be found not in Avicennan philosophy, but rather in the atomistic cosmology of the Kalām tradition prior to al-Ghazālī (d. 505/1111).

Keywords

• Kalām
• Quiddity (Māhiyyah)
• Maj‘ūliyyah
• Fakhr al-Dīn al-Rāzī
• Avicenna
• Essence (Dhāt)
• Attribute (ṣifat)
• Non-existent (Ma‘dūm); States (Aḥwāl).

References

1. Adamson, Peter - Benevich, Fedor. The Heirs of Avicenna: Philosophy in the Islamic East, 12-13th Centuries: Metaphysics and Theology. BRILL, 2024. https://doi. org/10.1163/9789004503991
2. Aktaş, Mehmet. Tanım veya Hakikat: Cüveynî’nin Kelâm Sisteminin Analizi. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
3. ‘Alevî, Yahyâ b. Hamza. Kitâbu’t-Temhîd fî şerhi Me‘âlimi’l-‘adl ve’t-tevhîd. thk. Hişşâm Hanefî Seyyid. Kahire: Mektebetü’s-Sakâfeti’d-Dîniyye, 1429/2008.
4. Alper, Ömer Mahir. “Mahiyetin Mec‘ûliyeti’ Bağlamında Kemalpaşazâde’nin Cürcânî Eleştirisi”. İslam Düşüncesinde Süreklilik ve Değişim: Seyyid Şerîf Cürcânî Örneği. ed. M. Cüneyt Kaya. 197-226. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
5. Altaş, Eşref. “Fahreddîn er-Râzî’nin Eserlerinin Kronolojisi”. İslâm Düşüncesinin Dönüşüm Çağında Fahreddîn er-Râzî. ed. Ömer Türker - Osman Demir. 91-166. İstanbul: İSAM Yayınları, 2013.
6. ‘Askerî, Ebû Muḥammed el-Ḥasen b ‘Alî el-Hâdî. Tefsîru’l-İmâm el-‘Askerî. thk. Medresetü’l-İmâm el-Mehdî. Kâhire: y.y., 1406/1989.
7. Apaydın, Yasin. “Çerkeşşeyhîzâde Mehmed Tevîk Efendi’nin Mâhiyetin Mecʿûliyeti Meselesine Dair Risalesi: İnceleme ve Tahkik”. Tahkik: İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 2/1 (Haziran 2019), 1-30.
8. Aydın, Nedim. “Mahiyetlerin Mec‘ûliyeti: Tartışmanın Bağlamı ve Sadruşşerîa’nın Yaklaşımı”. Hitit İlahiyat Dergisi 24/2 (30 Aralık 2025), 704-730. https://doi. org/10.14395/hid.1749012

9. Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Fark beyne’l-fırak ve beyânü’l-fırkati’n-nâciye minhum. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, 5. Basım, 1402/1982.
10. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. Hidâyetü’l-müsterşidîn. thk. Ömer Abdülganî Hamdân - Tağrîd Muhammed Hamdân. 4 Cilt. Ürdün: Mektebetü Misk, 1443/2022.
11. Benevich, Fedor. “The Classical Ash’ari Theory of Ahwāl: Juwaynī and His Opponents”. Journal of Islamic Studies 27/2 (Mayıs 2016), 136-175. https://doi. org/10.1093/jis/etw013
12. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullâh b. Ömer b. Muhammed. Envârü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdurrahmân el-Maraşî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1418/1997.
13. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-tebyîn. thk. Alî Ebû Mülhîm. 3 Cilt. Beyrut: Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, 1423/2002.
14. Ciru, Rıdvan. Cürcânî’de Mâhiyet Sorunu: Şerhu’l-Mevâkıf ve Hâşiyeleri Bağlamında. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
15. Cüveynî, Ebû’l-Me‘âlî Abdulmelik b. Abdullâh. Kitâbu’t-Telhîs fî usûli’l-fıkh. thk. Abdullâh Cevlem en-Nebâlî - Beşîr Aḥmed el-‘Amrî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1417/1996.
16. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Me‘âlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdullâh b. Yûsuf. eş-Şâmil fî usûli’d-dîn. thk. Ali Sâmî Neşşâr vd. İskenderiye: Münşeetü’l-Maârif, 1389/1969.
17. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Me‘âlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdullâh b. Yûsuf. eş-Şâmil fî usûli’d-dîn. thk. Richard M. Frank. Tahran: Müessese-i Mütalaat-ı İslâmî Danişgah-ı McGill Şube-i Tahran, 1401/1981.
18. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Me‘âlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdullâh b Yûsuf. Kitâbü’l-İrşâd ilâ kavâti‘i’l-edille fî usûli’l-i‘tikâd. thk. Muhammed Yûsuf Mûsâ. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1369/1950.
19. Çetin, Serkan. Zeydî-Mu’tezilî Kelâmı: Hasen er-Rassâs Örneği. İstanbul: Klasik Yayınları, 2025.
20. Demirkol, Murat. “Kemalpaşazâde’ye Göre Mahiyetin Mec‘uliyeti”. Eskiyeni 43 (20 Mart 2021), 183-211.
21. Ebü’l-Hasen er-Rummânî, Ebü’l-Hasen ‘Alî b. ‘Îsâ. Risâletü’l-Hudûd. thk. İbrâhîm es-Sâmerrâ’î. Amman: Dâru’l-Fikr, 1404/1984.
22. Ebü’l-Huseyn el-Basrî, Muhammed b. ‘Alî et-Tayyib el-Basrî el-Mu‘tezilî. el- Mu‘temed fî usûli’l-fıkh. thk. Halîl el-Meys. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1403/1983.
23. Frank, Richard M. “Abū Hāshim’s Theory of the ‘States’: İts Structure and Function”. Early Islamic Theology: The Mu‘tazilites and al-Ash‘arī, Texts and Studies on the Development and History of Kalām II. ed. Dimitri Gutas. 85-100. Surrey: Ashgate Variorum, 2011.
24. Frank, Richard M. “Al-Ma‘dūm wal-Mawjūd: The Non-Existent, the Existent and the Possible in the Teaching of Abū Hāshim and His Followers”. Early Islamic Theology: The Mu’tazilites and al-Ash‘arī, Texts and Studies on the Development and History of Kalām II. 185-209. Surrey: Ashgate Variorum, 2011.
25. Frank, Richard M. Beings and Their Attributes: The Teaching of Basrian School of the Mu‘tazila in the Classical Period,. Albany: State University of New York Press, 1978.
26. Halîl b. Ahmed, Amr b. Temîm el-Ferâhîdî. Kitâbu’l-‘Ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrahim es-Sâmerrâî. Beyrut: Mektebetu’l-Hilâl, 1408/1988.
27. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. er-Red ‘ale’z-Zenâdıka ve’l-Cehmiyye. thk. Sabrî b. Salame Şâhîn. Riyad: Dâru’s-Sebât li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 1424/2003.
28. Herrâsî, Kiyâ. Usûlü’d-dîn. b.y.: Darü’l-Kütübi’l-Mısriyye 290, Kelâm kısmı.
29. İbn Kemâl, Şemseddîn Ahmed. “Risâle fî ma‘ne’l-ca‘l ve mec‘ûliyyeti’l-mâhiyye”. Mecmû‘u Resâili’l-‘Âllâme İbn Kemâl Bâşâ. thk. Hamza el-Bekrî. 6/289-346. İstanbul: Dâru’l-Lübâb li’d-Dirâsât ve’t-Türâs, 1429/2018.
30. Ibrahim, Bilal. “Causing an Essence: Notes on the Concept of Jaʿl al-Māhiyya, from Fakhr al-Dīn al-Rāzī to Mullā Ṣadrā”. Philosophical Theology in Islam. ed. Ayman Shihadeh - Jan Thiele. 156-194. BRILL, 2020.
31. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Hasâ’is. thk. Muḥammed ‘Alî en-Neccâr. 3 Cilt. Mısır: el-Heyetü’l-Mısriyyetü’l-‘Âmme li’l-Kütüb, 1966/1385. İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen. Tefsîru İbn Fûrek (min evveli sûreti’l- Mu’minîn ilâ âhiri sûrati’s-Secde). thk. ‘Allâl Abdülkâdir Bendevîş. 3 Cilt. Mekke: Câmiʿatu Ummi’l-Kurâ, 1430/2009.
32. İbn Metteveyh, Ebû Muhammed el-Hasen b. Ahmed el-Bahrânî. et-Tezkire fî ahkâmi’l-cevâhir ve’l-‘arâz. thk. Daniel Gimaret. 2 Cilt. Kahire: Institut Français D’archéologie Orientale, 1430/2009.
33. İbn Sînâ, Ebû Alî. Kitabu’ş-Şifa Metafizik = İlahiyat. çev. Ekrem Demirli - Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayınları, 2013.
34. İbn ‘Akîl, ‘Alî b. ‘Akîl el-Bağdâdî. el-Vâzıh fî usûli’l-fıkh. thk. Abdullâh b ‘Abdulmuhsin et-Turkî. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle li’t-Tib‘i ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1420/1999.
35. İbnü’l-Murtazâ, Mehdî-lidînillâh Ahmed b. Yahyâ. Kitâbü’l-Münye ve’l-emel fî şerhi’l-Milel ve’n-nihal. thk. Muhammed Cevâd Meşkûr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1399/1979.
36. İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb. Câmi‘u’ttefsîr (Tefsîru Râğıb). thk. Muhammed Abdülazîz Besyûnî. 5 Cilt. Mısır: Külliyetü’lÂdâb, 1420/1999.
37. İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb. Müfredâtü elfâzi’l-Kur‘ân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvûdî. Dımaşk-Beyrut: Dâru’l-Kalem - ed-Dâru’ş-Şâmiyye, 1412/1992.
38. İskâfî, Ebü’l-Kâsım. el-Kâfiye fi’l-cedel. thk. Ahmed Muhammed ‘Arrûbî. Kuveyt: el-Asfâr, 1446/2024.
39. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Abdülcebbâr b. Ahmed el-Hemedânî. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-‘adl: İ‘câzu’l-Kur‘ân. thk. M. Mustafa Hilmî - Ebü’l-Vefâ el-Ganîmî. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyye li’t-Te’lîf ve’t-Terceme, 1385/1965.
40. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen el-Hemedânî. Şerhu’l-usûli’l-hamse: Mu‘tezile’nin Beş İlkesi (Mu‘tezile’nin beş esasının açılımı) (metin-çeviri). çev. İlyas Çelebi. thk. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
41. Kahraman, Hüseyin. “Ma‘dûmun Şeyiyyeti Teorisine Cüveynî’nin Getirdiği Eleştiriler ve Bunların Eş‘arî Kelâmı Açısından Değerlendirilmesi”. Kader 14/2 (10 Eylül 2016), 443-459. https://doi.org/10.18317/kader.43845
42. Kaş, Murat. “18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik”. İslam Tetkikleri Dergisi 12/2 (29 Eylül 2022), 645-668. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1068349
43. Kindî, Ebû Yûsuf Ya‘kûb b. İshâk b. es-Sabbâh. “el-Felsefetü’l-ûlâ”. Resâ’ilü’l- Kindî el-felsefiyye. thk. M. ‘Abdülhâdî Ebû Rîde. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-‘Arabî, 1369/1950.
44. Koca, Muhammed Ali. “Taşköprizâde’nin el-Me’alim’inde Mâhiyetlerin Mec’uliyeti Tartışmaları”. Osmanlı Tarihi. 6/2351-2367. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
45. Koca, Muhammet Ali. “Maʿdûmun Şeyʾiyyeti Teorisi”. Metafizik: Varlık Düşüncesi ve Sıfatlar. ed. Ömer Türker. 2/613-631. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
46. Kureşî, Yahyâ b. Hüseyn es-Sa‘dî. Minhâcü’l-müttakîn fî ma‘rifeti rabbi’l-‘âlemîn. thk. Abdurrahmân b. Hüseyn Şâyim el-Müeyyedî. Sana: Mektebetü Ehli’l-Beyt, 1425/2014.
47. Kurt Palanci, Merve. Vahiy ve Dil: İlahî Sözün Beşerî Düzlemde Yorumlanmasının Hermenötik Uzantıları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2025.
48. Makdisî, Ebû Nasr el-Mutahhar b. Tâhir. el-Bed’ ve’t-târîh. thk. Cl. Huart. 6 Cilt. Paris: Mektebetü’s-Sakafeti’d-Dîniyye, 1317/1899.
49. Mukterah, Ebü’l-‘İzz. Şerhu’l İrşâd. thk. Nezihe Ma‘ric. 2 Cilt. Lübnan: Dâru İbn Hazm, 1435/2014.
50. Müfîd, Şeyh. Evâ’ilü’l-makâlât. thk. İbrâhîm el-Ensârî. Beyrut: Dârü’l- Mufîd li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 2. Basım, 1413/1993.
51. Nâtık bi’l-Hakk, Yahyâ İbnü’l-Huseyn. Kitâbu Ziyâdâtu Şerhi’l-Usûl. thk. Camilla Adang vd. Leiden ; Boston: Brill, 2010.
52. Necrânî, Takıyyüddin Muhtâr b. Mahmûd el-Ucâlî. el-Kâmil fî’l-istiksâ’ fî mâ beleganâ min kelâmi’l-kudemâ. thk. Seyyid Muhammed eş-Şâhid. Kahire: el-Meclisü’l- A‘lâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1420/1999.
53. Nisâbûrî, Ebû Reşîd. Fi’t-tevhîd. thk. Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde. Kahire: Vizâretü’s-Sekâfe, 1389/1969.
54. Öz, Abdülvahit. “İbn Sînâ’dan Kemalpaşazâde’ye Mahiyetin Kılınmışlığı (Mec‘ûliyye)”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 25/1 (30 Haziran 2025), 1-20. https://doi.org/10.30627/cuilah.1632318
55. Özdemir, Zeynep Büşra. Bâkıllânî’nin Kelam Sistemi’nde Mâna Sıfatları. Ankara: İlâhiyat Yayınları, 2025.
56. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Ana Meseleleriyle Kelâm ve Felsefe: el-Muhassal. çev. Eşref Altaş. İstanbul: Klasik Yayınları, 2. Basım, 1440/2019.
57. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el- Mebâhisü’l-meşrikıyye. 2 Cilt. Kum: İntişârât-ı Bîdâr, 2. Basım, 1411/1991.
58. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el- Metâlibü’l-‘âliye mine’l-‘ilmi’l-ilâhî. thk. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1407/1987.
59. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtihü’l-gayb. thk. Seyyid İmrân. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1433/2012.
60. Sarıca, Abdulkerim İskender. Mu’tezile’nin Teşekkül Döneminde İlâhî Sıfatlar. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
61. Şeyhhasan, Münzir. “Nazariyyetu isti‘dâdâti’l-mâhiyye ‘inde İbn ‘Arabî ve ‘alâkatuhâ bi-nafy’i’l-cebr ‘ani’l-‘ibâd”. İslam Araştırmaları Dergisi 48 (2022), 147- 182.
62. Tancî, Ebü’l-Hasan el-Yufrunî. el-Mebâhissü’l-‘akliyye fî şerhi ma‘anî’l-‘Akîdeti’l- Burhâniyye. thk. Cemâlu’l-Allâl el-Bahtî. 3 Cilt. Fas: Dâru İbn Hazm, 1438/2017.
63. Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Muhammed b. el-Hasen. et-Tibyân fî tefsîri’l- Kur‘ân. thk. Ahmed Habîb. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i Turâŝi’l-‘Arabî, ts.
64. Wisnovsky, Robert. Avicenna’s Metaphysics in Context. Ithaca (N.Y.): Cornell University Press, 2003.
65. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâ’ikigavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. thk. Mustafâ Hüseyn Ahmed. Beyrut: Dârü’l- Kitâbi’l-ʿArabî, 1406/1986.